athāto'rśasāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athetyādi| nidānaṃ hetulakṣaṇanirdeśaḥ||1-2||
vātavyādhinidānānantaramarśonidānārambhaḥ, vātaviṇmūtrarodhinīmiti
pūrvaprakrāntatvāt, arśasāṃ ca vātādinirodhitvena sāmānyāt,
śastrakṣārāgnikarmatrayasādhyatvena śalyatantravyādhiprādhānyācca| arśasāṃ
nidānaṃ hetulakṣaṇanirdeśaḥ||1-2||
ṣaḍarśāṃsi bhavanti vātapittakaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni ceti
||3||
ṣaḍarśāṃsītyādi| nanu, vātapittakaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni cetyanenaiva
ṣaṭsaṅkhyāyā labdhatvāt kathaṃ ṣaḍiti saṅkhyānirdeśaḥ? ucyate-
dvidoṣajanitārśogaṇanāparihārārtham| yadyapi śoṇitādhiṣṭhānā vātādayo
raktārśasāmārambhakāḥ, tathā'pyupacārāt ‘śoṇitajāni’ ityucyante; yathā-
ghṛtādhiṣṭhānenāgninā dagdho ‘ghṛtadagdha’ ityucyate||3||
ṣaḍarśāṃsi bhavantīti prathamaṃ saṅkhyākaraṇaṃ ṣaṭsaṅkhyāyā vātādīnāṃ
balavadvigrahādiṣu hetuṣu, raukṣādisvabhāvaliṅgeṣu, karmādikāryaliṅgeṣu,
sādhyāsādhyacikitsiteṣu cāṅgabhūtatvāt| ṣaḍarśāṃsi bhavantītyasya sūtrasya
bhāṣyaṃ- vātapittakaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni ceti| nanu ca
ṣaṭtvāvadhāraṇaṃ virudhyate, saṃsṛṣṭārśaḥṣaṭkasyāpi darśitatvāt| taduktaṃ-
“arśassu dṛśyate rūpaṃ yadā vai doṣayordvayoḥ| saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt
saṃsargaḥ ṣaḍvidhaḥ smṛtaḥ” iti| ucyate- vyākhyāto'yamarthaḥ- yatra
prakṛtisamasamavetaḥ sannipātaḥ saṃsargo vā na tatra saṅkhyātirekamāpādayati,
samudāyibhyo'nanyaḥ samudāya iti kṛtvā; pratyekavātādidoṣadhātuliṅgasya
saṃsargasya cikitsāyā ekatvena vātādiṣvevāvaruddhatvāt| taduktaṃ carake-
“pañca gulmā iti vātapittakaphasannipātaśoṇitajāḥ” (ca. sū. 19) ityabhidhāya
punarāha- “saṃsṛṣṭaliṅgānaparāṃstu gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham” (ca.
ci. 5) iti; yadi ca samudāyibhyo'nanyaḥ samudāya iti pratyekavātādidoṣajeṣu
saṃsargajāvarodho na bhavati tadā ‘pañca gulmāḥ’ iti pañcasaṅkhyāvadhāraṇaṃ
virudhyate| anye punarāhuḥ- sannipātaśabdasya vyutpāditatvāt..... tanna,
carakādiṣu sāṃsargikāṇāmarśasāṃ pradarśitatvāt||3||
tatrānātmavatāṃ yathoktaiḥ
prakopaṇairviruddhādhyaśanastrīprasaṅgotkaṭukāsanapṛṣṭhayānavegavidhāraṇādibhirviśeṣaiḥ
prakupitā doṣā ekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā yathoktaṃ prasṛtāḥ
pradhānadhamanīranuprapadyādho gatvā gudamāgamya pradūṣya
gudavalīrmāṃsaprarohāñjanayanti viśeṣato mandāgneḥ, tathā
tṛṇakāṣṭhopalaloṣṭhavastrādibhiḥ śītodakasaṃsparśanādvā kandāḥ
parivṛddhimāsādayanti, tānyarśāṃsītyācakṣate
||4||
arśasāṃ hetūn samprāpti ca darśayannāha- tatretyādi| prakupitā doṣā
māṃsaprarohāñjanayantīti sambandhaḥ| anātmavatām ajitendriyāṇām| yathoktaiḥ
prakopaṇairbalavadvigrahādikrodhaśokādidivāsvapnādibhiḥ| viruddhaṃ bahudhā
hitāhitīyoktam| strīprasaṅga ityatra praśabdenātyantasaktiḥ pratipādyate|
‘gudapārṣṇīsamāyogaḥ prāhurutkaṭukāsanam’, ‘ukuḍu’ iti loke| aśvādīnāṃ
pṛṣṭhena gamanaṃ pṛṣṭhayānam| vegavidhāraṇaśabdena vātaviṇmūtrādīnāṃ
vegadhāraṇam| viruddhāśanaśabdena
guruśītābhiṣyandividāhyasātmyapramitāśanādīni gṛhyante| viśeṣairbhedaiḥ| teṣāṃ
nidānamabhidhāya samprāptimāha- yathoktamityādi| prasṛtā iti
‘kiṇvodakapiṣṭasamavāya ivodriktānāṃ prasaro bhavati’ (sū. 21) ityādikrameṇa
prasṛtāḥ| pradhānadhamanīḥ purīṣavāhinīḥ| anu paścāt, prapadya prāpya|
gudavalīriti valistvaksaṅkocaḥ| mandāgnerviśeṣato'tiśayena
māṃsaprarohāñjanayantīti sambandhaḥ| tathā tṛṇetyādi| parivṛddhimāsādayanti
prāpnuvantītyarthaḥ| ācakṣata iti ‘pūrvācāryā’ ityadhyāhāraḥ||4||
arśasāṃ hetūnatītāvekṣaṇena nirdiśannāha- yathoktaiḥ prakopaṇairityādi|
prakopayantīti prakopaṇāni vātādidoṣāṇāṃ sañcayahetavaḥ prakopahetavaśca,
doṣāṇāmasañcitānāṃ ca prakopābhāvāt| yathoktairiti
padārthānativṛttāvavyayībhāvaḥ| “tṛtīyāsaptamyorbahulam” (pā. a. 2/4/84) iti
tṛtīyā, bahuvacanasyābhāvābhāvaḥ| yathoktaprakāramanuvṛttiḥ| athavā
vākyamevaitat yena prakāreṇoktaiḥ| tatra sañcayahetavaḥ ṛtucaryoditāḥ,
prakopahetavo vraṇapraśnoditā balavadvigrahādayaḥ| kecidvyādhihetūnapi
viruddhādhyaśanastrīsaṅgotkaṭakāsanādīn paṭhanti| ekaikaśa iti vīpsāyāṃ
śaspratyayaḥ| eke ‘dviśaḥ’ iti na paṭhanti| śoṇitasya ca prādhānyārthaṃ pṛthak
śoṇitagrahaṇaṃ; taduktaṃ vraṇapraśnasya dvitīye darśane- “tadebhireva
śoṇitacaturthaiḥ” (sū. 21) iti, yaduktaṃ pūrvaṃ- doṣā api svasthā dhātavo
dadhatīti kṛtvā; yadāha carakaḥ- “vikāro dhātuvaiṣamyam” (ca. sū. 9) iti,
dhātuvaiṣamyamiti doṣadhātumalavaiṣamyamityarthaḥ| vṛddhikṣayābhyāmasvasthā
dhātavo'pi doṣāḥ; yadāha carakaḥ- “kiñciddoṣapraśamanaṃ” (ca. sū. 1)iti;
duṣṭavātādidhātumalapraśamanamityarthaḥ| doṣaśabdo duṣṭeṣu dhātuṣvapi vartate,
tadayuktameva “atraitāvatā śoṇitasyaikasyaiva doṣatvamucyate kiṃ tarhi na
rasādīnāmapi; vraṇapraśne tu vraṇe śoṇitasya prādhānyārthaṃ hetvādiṣu
pṛthaggrahaṇam” iti| tathā vyādhisamuddeśīye “doṣadūṣiteṣvatyarthaṃ dhātuṣu
sañjñā kriyate rasajo'yaṃ raktajo'yam” (sū. 24) ityādi| ato'tra śoṇitasya
sāmānye dhātutve doṣatvamapīti viśeṣeṇa śoṇitasya doṣavacanaṃ sahetukameveti|
teṣāmidānīṃ prasarapūrvakasthānasaṃśrayalakṣaṇāṃ samprāptiṃ darśayannāha-
yathoktaṃ prasṛtā ityādi| yathoktamiti uktaprakārānatikrameṇa prasṛtāḥ|
adhogamanādadhojātānanyān vikārān kuto na kurvantītyāha-
pradhānadhamanīma(ra)nusṛtyeti| pradhānamanīmi(ri)ti “adhogatāstu
vatamūtrapurīṣaśukrārtavādīnyadho vahanti| tāsu
pittāśayamabhiprapannāstatrasthamannapānarasamabhivipakvamauṣṇyādvivecayantyo'bhivahantyaḥ
śarīraṃ tarpayanti, arpayanti cordhvagānāṃ tiryagāṇāṃ ca, rasasthānaṃ
cābhipūrayanti; āmapakvāśayāntaraṃ ca tridhā jāyante’ (śā. 9)|
pradhānagrahaṇamapradhānāṃ nirasyati| adhogatve'pi bastyādirogaṃ nirasannāha-
gudamāgamyeti| tatrāpi kuto na bhagandarabaddhagudagudabhraṃśādīn
kurvantītyāha- viśeṣato mandāgneriti| mandāgnerviśeṣāditi samānādhikaraṇe
pañcamī| mandāgnerviśeṣato'rśāṃsi janayanti| keciddoṣajānāmeva tṛṇādīn
parivṛddhihetūnāhuḥ| paṭhanti ca-
‘tṛṇaloṣṭopalavastrādiśītodakasaṃsparśādvṛddhimāsādayanti,
tānyarśāṃsītyācakṣate’| itiśabdenātra śailīparibhāṣitatvamarśasāṃ dyotayati|
yadāha carakaḥ- “kecidbhūyāṃsameva kṣetramupadiśantyarśasāṃ; tadyathā-
śiśnamamapatyapathamityādi| adhimāṃsasañjña
1
eṣaḥ| gudavalijānāṃ tvarśāṃsīti tantre sañjñā’ (ca. ci. 14) iti| anye tu
viśeṣato gudameḍhragāstvarśāṃsyeva janayanti||4||
tatra sthūlāntrapratibaddhamardhapañcāṅgulaṃ gudamāhuḥ, tasmin
valayastisro'dhyardhāṅgulāntarasambhūtāḥ pravāhaṇī visarjanī saṃvaraṇī ceti
caturaṅgulāyatāḥ
2; sarvāstiryagekāṅgalocchritāḥ
||5|| śaṅkhāvartanibhāścāpi uparyupari
saṃsthitāḥ | gajatālunibhāścāpi varṇataḥ samprakīrttitāḥ | romāntebhyo
yavādhyardho gudauṣṭhaḥ parikīrtitaḥ ||6||
idānīṃ gudaṃ gudavalīśca vivṛṇvannāha- tatretyādi| sthūlāntraṃ kaṭyantraṃ
‘gudāntraṃ’ iti prasiddham| ardhapañcāṅgulamiti ardhapañcamamaṅkulaṃ yasmin
tattathā, etena sārdhacaturaṅgulapramāṇaṃ gudamityarthaḥ|
adhyardhāṅgulāntarasambhūtā iti sārdhaikāṅgulāntarasañjātāḥ| tatroparitanaṃ
validvayaṃ śaṅkhāvarttanibhaṃ pratyekamantareṇa saha sārdhaikāṅgulaṃ, prathamā
tu valirantareṇa vinaikāṅgulocchrāyā, ardhāṅgulastu gudauṣṭha īdṛśaṃ
boddhavyam| ata eva ‘prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātre’ ityagre vakṣyati|
tāsāṃ nāmānyāha- pravāhaṇītyādi| pravāhayatīti pravāhaṇī, visṛjatīti
visarjanī, saṃvṛṇotīti saṃvaraṇī| gudauṣṭhapramāṇamāha- romāntebhya ityādi|
romāntebhyo romaprāntebhyo romamālikāyāḥ, yavādhyardhaḥ sārdho yavaḥ,
ardhāṅgulapramāṇa ityarthaḥ, aṅgulasya triyavapramāṇatvāt||5-6||
prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātre ||7||
prathamā valirgudauṣṭhāt kiyaddūre bhavatītyāha- prathametyādi| prathamā
‘valiḥ’ iti śeṣaḥ||7||
tatrāntragudāṅgulivalīścāpi vivṛṇvannāha- tatra sthūlāntrapratibaddhamityādi|
pravāhaṇīti prapūrvāt ‘vaha’ prayatne, ityasmāt kartari ṇaṭ| visṛjatīti
visarjanī| saṃvṛṇotīti saṃvaraṇī| tāsu kā kiṃ pramāṇeti darśayannāha- tatra
romāntebhya ityādi| yavādhyardhaḥ sārdhayavaḥ| etena triyavo'ṅgulaḥ, sārdhena
yavenārdhāṅgulatvāt| tatra bhālukiḥ- “tasya valīromamālikā, tasyā
uparyadhyardhayavamātro gudauṣṭhaḥ, tasmādūrdhvamaṅgulamātrā prathamā,
dvitīyā'dhyardhamaṅgulā, tṛtīyā'pi tathaiva” iti| bhoje'pi- “romāntebhyo
yavādhyardhaṃ gudauṣṭhaṃ paricakṣate| gudauṣṭhādaṅgulaṃ caiva prathamāṃ tu
valiṃ viduḥ”- iti| tatra gudauṣṭhādardhāṅgulameva gudauṣṭhe'rśasāṃ sambhava
iti||5-7|
teṣāṃ tu bhaviṣyatāṃ pūrvarūpāṇi- anne'śraddhā kṛcchrāt paktiramlīkā paridāho
viṣṭambhaḥ pipāsā sakthisadanamāṭopaḥ kārśyamudgārabāhulyamakṣṇoḥ
śvayathurantrakūjanaṃ gudaparikartanamāśaṅkā pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaśoṣāṇāṃ
3
kāsaśvāsau balahānirbhramastandrā nidrendriyadaurbalyaṃ ca
||8||
teṣāmityādi| bhaviṣyatāṃ bhavitukāmānām| amlīkā amlodgāraḥ| sakthisadanam
ūruglāniḥ, sphuṭanamivetyeke| āṭopa ādhmānam| pāṇḍurogādīnāmāśaṅkā vikalpaḥ|
kāsaśvāsau bhramastandrā nidrendriyadaurbalyaṃ ca ‘jāyate’ iti śeṣaḥ||8||
sthānasaṃśraye samprāptirūpe pūrvarūpaṃ darśayannāha- teṣāṃ tu
bhaviṣyatāmityādi| indriyadaurbalyamiti cakṣurādyadhiṣṭhitadoṣeṇa
tacchaktivyāghātādaśaktipūrvakarūpādigrahaṇam||8||
jāteṣvetānyeva lakṣaṇāni pravyaktatarāṇi bhavanti
||9||
teṣāṃ sāmānyarūpamāha- jāteṣvityādi| etāni pūrvoktāni||9||
tatra mārutāt pariśuṣkāruṇavivarṇāni viṣamamadhyāni
kadambapuṣpatuṇḍikerīnāḍīmukulasūcīmukhākṛtīni
4
ca bhavanti; tairupadrutaḥ saśūlaṃ saṃhatamupaveśyate
kaṭīpṛṣṭhapārśvameḍhragudanābhipradeśeṣu cāsya vedanā bhavanti,
gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi cāsya tannimittānyeva bhavanti,
kṛṣṇatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati
||10||
viśiṣṭaṃ rūpamāha- tatretyādi| pariśuṣkāṇi anāsrāvīṇi| aruṇāni īṣadraktāni|
vivarṇāni vividhavarṇāni| viṣamamadhyāni nimnonnatamadhyāni, kecidatra
‘viṣamadhyāmāni’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- viṣamāṇi nimnonnatatvena,
dhyāmāni dagdheṣṭikādivastuvarṇāni| tuṇḍikerī vanakārpāsikā, tatpuṣpākṛtīni|
anye tvatra “tuṇḍikerīnāḍīmukulasūcīmukhasadṛśāni bhavanti” iti paṭhanti,
vyākhyānayanti ca- tuṇḍikerī bimbī, tasyā nāḍī nālikā; mukulaṃ puṣpamukulaṃ;
sūcīsīvanadravyam; eṣāṃ mukhasadṛśāni bhavanti| upadrutaḥ abhibhūtaḥ| saṃhataṃ
ghanam| upaveśyate viṭsargaṃ kāryate| gulmādīni cāsya
tannimittānītyupadravakathanam||10|| tato
rūpaṃ darśayannāha- tatra mārutādityādi| tatra ‘arśāṃsi nāma jāyante
nāsannipatitaistribhiḥ’ iti sarveṣāmeva (sarvajatvaṃ)
utkarṣatastvekadoṣajatvam, uktameva tadasakṛt “dravyamekarasaṃ nāsti, na
rogo'pyekadoṣajaḥ| yo'dhikastena nirdeśaḥ kriyate rasadoṣayoḥ” iti|
pariśuṣkāruṇavarṇāni paritaḥ śuṣkāṇyanāsrāviṇītyarthaḥ| kaphajānyapi ‘na
bhidyante na sravanti ca’ iti vacanāccheṣāṇi sravantyeva| viṣamamadhyāni
viṣamo nimnonnatatvena madhyo bhāgo yeṣāṃ tāni| vivarṇāni
dagdheṣṭakādivastuvarṇāni| kadambapuṣpākṛtīnīti kadambo vṛkṣakadambaḥ, tasya
puṣpaṃ yathā kesarakaṇṭakena nirantaraṃ paripuṭitamiva tathā'rśāṃsyapi
nirantaratvakparipuṭanena viṣamavisṛtāni| tuṇḍikerī bimbī, tasyā nāḍī nālikā,
mukulaṃ puṣpamukulaṃ, sūcī sevanadravyam, eṣāṃ mukhākṛtisadṛśānīti anena
pratanumukhānītyuktam| gulmādīni cāsya tannimittānītyupadravakathanam|
kṛṣṇaśabdastvagādibhirvarṇāntaiḥ saha pratyekamabhisambadhyate| evaṃ
pittaje'pi pītaśabdaḥ, evaṃ śvetaśabdaḥ śleṣmajeṣu||10||
pittānnīlāgrāṇi tanūni visarpīṇi pītāvabhāsāni yakṛtprakāśāni
śukajihvāsaṃsthānāni yavamadhyāni jalaukovakrasadṛśāni praklinnāni ca
bhavanti; tairupadrutaḥ sadāhaṃ sarudhiramatisāryate,
jvaradāhapipāsāmūrcchāścāsyopadravā bhavanti,
pītatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati
||11||
pittādityādi| visarpīṇi prasaraṇaśīlāni| saṃsthānamākāraḥ| yavamadhyānīti
pīnamadhyāni mūlāgrayostanūni| praklinnāni kledasrāvīṇi||11||
pittajāni yavamadhyānīti pīnamadhyāni| śukajihvāsaṃsthānāni
śukajihvāgratanūni| jalaukovakrasadṛśāni bhinnamukhatvena
sūkṣmarandhravanmukhāni| praklinnāni kledasrāvīṇi||11||
śleṣmajāni śvetāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni snigdhāni pāṇḍūni
karīrapanasāsthigostanākārāṇi, na bhidyante na sravanti kaṇḍūbahulāni ca
bhavanti; tairupadrutaḥ saśleṣmāṇamanalpaṃ māṃsadhāvanaprakāśamatisāryate,
śophaśītajvarārocakāvipākaśirogauravāṇi cāsya tannimittānyeva bhavanti,
śuklatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati
||12||
śleṣmajānītyādi| sthirāṇi kaṭhināni| pāṇḍūni dhūsarāṇi| karīro
marudeśātipravṛddho vṛkṣaviśeṣaḥ, panaso bahiḥ- kaṇṭakiphalaḥ ‘kaṭahala’ iti
loke, tasya phalasadṛśāni| analpaṃ bahu| śītajvaraḥ śītapradhānajvaraḥ||12||
kaphajāni mahāmūlāni na pittajavattanumūlāni| sthirāṇi kaṭhināni| na bhidyānte
na sravanti raktajavat| māṃsadhāvanaṃ sāndramāṃsakṣālanodakaṃ, tatprakāśaṃ
tatsadṛśam| śītajvaraḥ śītapradhāno jvaraḥ||12||
raktajāni nyagrodhaprarohavidrumakākaṇantikāphalasadṛśāni
5
pittalakṣaṇāni ca, yadā'vagāḍhapurīṣaprapīḍitāni bhavanti tadā'tyarthaṃ
duṣṭamanalpamasṛk sahasā visṛjanti, tasya cātipravṛttau śoṇitātiyogopadravā
bhavanti ||13||
raktajānītyādi| nyagrodhapraroho vaṭaprarohaḥ, vidrumaḥ pravālaḥ, kākaṇantikā
guñjā cirihiṇṭikā’ iti loke, kākādanītyapare|
cakāreṇānubandhabhūtavātakapharūpamanuktamapi samuccīyate| śoṇitātiyogopadravā
ākṣepakādayaḥ||13|| raktajānītyādi|
nyagrodho vaṭaḥ, tasya prarohaḥ; eṣāmanyatamavarṇasaṃsthānāni ekatamavarṇāni,
ekatamasaṃsthānāni| pittalakṣaṇāni ceti āgneyatve raktapittasya caikatvāt|
cakāreṇānubandhabhūtavātakapharūpamanuktamapi samuccīyate| taduktaṃ
raktārśaḥsu carake- “tatrānubandho dvividhaḥ śleṣmaṇo mārutasya ca| viḍ bhavet
kaṭhinaṃ rūkṣaṃ” (ca. ci. 14) ityādi| yavarūpamanuktanirdiṣṭaṃ draṣṭavyam|
yavamadhyādayo dharmāḥ saviśeṣaṇāścātisārajvarādayaścopadravā atideśenaiva
nirdiṣṭā draṣṭavyāḥ|
atyarthaduṣṭamanubandhabhūtavātādidoṣadūṣaṇakṛtakṛṣṇādivarṇam|
śoṇitātiyogopadravā ākṣepakādayaḥ||13||
sannipātajāni sarvadoṣalakṣaṇayuktāni
6||14||
sarvadoṣalakṣaṇayuktānīti “sarveṣāṃ cārśaṃsāṃ yāni lakṣaṇāni” iti jejjhaṭaḥ;
gayadāsastu ‘sannipātajāni sarvalakṣaṇāni’ iti paṭhati, vyakhyānayati ca-
“sarveṣāṃ vātādīnāṃ lakṣaṇāni svabhāvakarmabhūtāni yeṣu tāni tathā” iti||14||
sannipātajāni sarvalakṣaṇānīti nātra sarveṣāṃ vātādīnāṃ lakṣaṇāni,
evamasandehārthaṃ ‘tridoṣaliṅgāni’ ityevaṃ brūyāt; kiñca ‘samudāyibhyo'nanyaḥ
samudāyaḥ’ ityanena nyāyena saṅkhyābhedaśca na prāpnoti,
saṅkhyābhedahetorvātādeḥ kāraṇasya lakṣaṇabhūtatvena dharmāṇāmapyabhedāt|
bhedo hi bhedavatāṃ kāraṇabhedādviruddhadharmādhyāsācca| tena sarveṣāṃ
vātādīnāṃ lakṣaṇāni svabhāvakarmabhūtāni yeṣu tāni sahajāni| yadāha- teṣāṃ
doṣata eva prasādhanamiti| yuktāni samāhitāni, ‘yuja’ samādhau ityasmāt
prayogaḥ| atraiva carakaḥ- “sarvo hetustridoṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ sahajaiḥ samam”-
(ca. ci. 14) iti| upadravā apyeṣāṃ sahajānāmiva, atrāpi teṣāṃ sadbhāvāt,
anyathā lakṣaṇasāmānyaṃ na syāt| upadravāṇāmapi hi
paricchedahetutvāllakṣaṇānīva na tu lakṣaṇānyeva, atrāpi teṣāṃ sadbhāvāt; ata
eva ‘tairupadrutaḥ’ iti lakṣaṇebhyaḥ pṛthagupādānamupadravāṇām||14||
sahajāni duṣṭaśoṇitaśukranimittāni, teṣāṃ doṣata eva prasādhanaṃ karttavyam,
viśeṣataścaitāni durdarśanāni paruṣāṇi pāṃsūni
7
dāruṇānyantarmukhāni; tairupadrutaḥ kṛśo'lpabhuk sirāsantatagātro'lpaprajaḥ
kṣīṇaretāḥ kṣāmasvaraḥ krodhano'lpāgniprāṇaḥ
8
paramalasaśca, tathā ghrāṇaśiro'kṣināsāśravaṇarogī,
satatamantrakūjāṭopahṛdayopalepārocakaprabhṛtibhiḥ pīḍyate
||15||
śarīreṇa saha jātānāmarśasāṃ doṣebhyo bhinnaṃ hetuṃ darśayannāha-
sahajānītyādi| duṣṭaśoṇitaśukranimittānīti garbhagudārambhakamātraṃ bījaṃ
duṣṭaṃ na sarvaṃ, sarvaduṣṭatve hi prajotpattireva na syāt| ‘teṣāṃ doṣata eva
prasādhanaṃ kartavyamiti yena doṣeṇa yasya
9
śukraśoṇitaṃ dūṣitaṃ bhavettasya doṣasya lakṣaṇavarṇavedanākṛtibhiḥ
prasādhanaṃ vijñānam’ ityeke; anye tu ‘doṣata iti doṣaliṅgaṃ samīkṣya
prasādhanaṃ cikitsā’ ityāhuḥ| durdarśanāni duḥkhena dṛśyante,
antarvidradhivadityarthaḥ| pāṃsūni dhūsarāṇi| dāruṇāni atiduḥkhakarāṇi||15||
śarīreṇa sahajātānāṃ doṣebhyo bhinnaṃ hetuṃ darśayannāha- sahajānītyādi|
gudavalyārambhakaduṣṭaśukraśoṇitabhāgabījānītyarthaḥ| yadāha carakaḥ- “tatra
bīje gudavalibījabhāga upataptaḥ sahajānāmarśasāṃ hetuḥ” (ca. ci. 14) iti| ata
eva janmanyapratibandhaḥ, anyathā kathametacchukraśoṇitaṃ sakalāvayavaduṣṭaṃ
garbhajananāyālaṃ syāt| anye punarāhuḥ- “aviśiṣṭaduṣṭaśoṇitavacanena
samudāyaduṣṭirabhipretā| viśeṣeṇa tu gudavalībījabhāge eva, na ca
sarvaduṣṭīnāṃ sarvopaghātaśaktayaḥ| evaṃ hi
sarvāṅgagatadoṣamadhumehiśoṣaprabhṛtīnāmapatyāni na syureva.... tatraivaṃ
“jātaḥ pramehī madhumehinā vā” (ca. ci. 6) iti carakavacanāt| madhumehinaśca
sarvāṅgaduṣṭiḥ; yaduktaṃ- “kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjavasāyutaḥ| adhaḥ
prakramate vāyustenāsādhyāstu vātajāḥ” (ni. 7) iti| na ca sarvāḥ
sarvāṅgagataduṣṭayaḥ puṃsāmapatyavighātakāḥ, vātādiprakṛtiṣvapi
sarvāṅgārambhakasya bījasya vātādiduṣṭāvapyapatyadarśanāt| tatra ca sakalameva
duṣṭaṃ śukraśoṇitaṃ, duṣṭavātādiprakṛtikānāṃ sphuṭitakaracaraṇāde
rūkṣālpaśmaśrukeśādeśca sarvāṅgavikārasyopalambhāt| sahajārśaḥsu na
sarvāṅgavikāropalambha iti cet; na, “kṛśaḥ sirāsantatagātraḥ kṣīṇaretā” iti
rasādiśukrāntadhātukṣayāt, tathā ‘ghrāṇāsyaśirokṣiśravaṇarogī’ tathā
‘kṣāmasvara’ ityādinā sarvāṅgavikāropalambhāt| tathā carake'pi-
“kṣāmabhinnasaktajarjarasvaraḥ” (ca. ci. 14) iti| anena
sakalavikalatvenopalambhaḥ| carake ‘krodhanaḥ’ ityanena, svatantre
‘pradhyānaparaḥ’ ityanena ca cittaceṣṭāvikṛtiḥ| ‘paramalasaśca’ iti
kāyaceṣṭāvikṛtiḥ| “tadevaṃ sakalagātrāvayavagataiva
sahajārśaḥsvalpaśukraśoṇitayorduṣṭirastyeva, viśeṣeṇa tu gudavalibījabhāge”
iti| teṣāṃ liṅgaṃ cikitsitopayogi darśayannāha- teṣāṃ doṣata evetyādi| yena
doṣeṇa śukraśoṇitagena gudavalibhāgo dūṣitastasya doṣasya
svabhāvakāryabhūtavarṇanidānākṛtibhiḥ prasādhanaṃ vijñānamityeke| anye tu
“doṣata iti lyablope pañcamī, tena doṣaliṅgaṃ samīkṣya prasādhanaṃ cikitsā”
ityāhuḥ, liṅgajñānasya cikitsārthatvādeva| idānīṃ vikṛtiviṣamasamavāyena
doṣadūṣyarāśeranyatvādviśiṣṭamapyatra liṅgaṃ darśayannāha- viśeṣato
durdarśanānītyādi| sāmānyataḥ sarvārśāṃsi vātādivarṇavedanāsaṃsthānādisamānāni
viśeṣāt punardurdarśanādīni| sahajatvena
vidradhivanmāṃsādyantaravi(pra)śiṣṭatvāt pāyvantargatāni duḥkhena dṛśyante|
ataḥ sparśasukhānīti| bhedāśrāvavānnaro yeṣāṃ(?); bhedasrāve cātra kathamiti
cet vātajeṣu ‘pariśuṣkāṇi’ iti viśeṣaṇāt, kaphajeṣu ‘nāvabhidyante na
sravanti’ iti vacanāccheṣeṣvārdratvaṃ bhedasrāvau cāvagantavyau| tena
sarveṣāmevāpākitvaṃ, tadeva kathamiti cet? medobāhulyāt; yaduktaṃ carake-
“teṣāṃ punaradhiṣṭhānaṃ medo māṃsaṃ tvak ca” (ca. ci. 14) iti|
raktajānāmāgneyatvena pāka iti cet? na, raktārbudavadatrāpi
medaso'tirekāt||15||
bhavati cātra- bāhyamadhyavalisthānāṃ pratikuryādbhiṣagvaraḥ |
antarvalisamutthānāṃ pratyākhyāyācaret kriyām
||16||
sthānāśrayaṃ sādhyāditvaṃ darśayannāha- bhavati cātretyādi| antarvaliḥ
abhyantaravaliḥ| pratyākhyāya asādhyānyetānyarśāṃsīti nirākṛtya||16||
tatrārśasāṃ caturvidhaḥ sādhyayāpyatvādāvupādhibhedaḥ- sthānaṃ, doṣāḥ, janma,
kālaśceti| tatra sthānaṃ bāhyādivaliḥ, doṣāḥ- ekadvitridoṣajādi, janma tu
sahajādi; kālaḥ punaḥ parisaṃvatsarādi| upadravāsādhyatā'vāraṇīye-
“tṛṣṇārocakamūrcchārtaṃ” (sū. 33) ityādi| tatra sthānāśrayaṃ sādhyatvaṃ
darśayannāha- bāhyamadhyavalisthānāmityādi| tatra bāhyamadhyavalijānāṃ
gudamarmapratyāsannatvāt kṛcchrasādhyatā dvidoṣajatvācca; abhyantaravalijānāṃ
tvasādhyatā gudamarmapratyāsannatvāt tridoṣajatvācceti carakāśayaḥ||16||
prakupitāstu doṣā meḍhramabhiprapannā māṃsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūṃ janayanti,
tataḥ kaṇḍūyanāt kṣataṃ samupajāyate, tasmiṃśca kṣate duṣṭamāṃsajāḥ prarohāḥ
picchilarudhirasrāviṇo jāyante kūrcakino'bhyantaramupariṣṭādvā, te tu śepho
vināśayantyupaghnanti ca puṃstvaṃ; yonimabhiprapannāḥ sukumārān durgandhān
picchilarudhirasrāviṇaśchatrākārān karīrāñjanayanti, te tu
yonimupaghnantyārtavaṃ ca; nābhimabhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilān
gaṇḍūpadamukhasadṛśān karīrāñjanayanti; ta evordhvamāgatāḥ
śrotrākṣighrāṇavadaneṣvarśāṃsyupanirvartayanti; tatra karṇajeṣu bādhiryaṃ
śūlaṃ pūtikarṇatā ca, netrajeṣu vartmāvarodho vedanā srāvo darśananāśaśca,
ghrāṇajeṣu pratiśyāyo'timātraṃ kṣavathuḥ kṛcchrocchvāsatā pūtinasyaṃ
sānunāsikavākyatvaṃ śiroduḥkhaṃ ca; vakrajeṣu
kaṇṭhauṣṭhatālūnāmanyatamasmiṃstairgadgadavākyatā rasājñānaṃ mukharogāśca
bhavanti ||17||
meḍhrādiṣvarśāṃsyāha- prakupitāstvityādi| abhiprapannā āśritāḥ| kūrcakinaḥ
sūkṣmadīrghāṅkurasantāninaḥ| abhyantaramiti maṇau| upariṣṭāditi bāhyacarmaṇi|
puṃstvaṃ śukraṃ puṃścihnaṃ ca| yonimabhiprapannā ityādi abhiprapannā doṣā iti
sambandhaḥ| karīrān aṅkurān| nābhimabhiprapannā ityādi doṣā ityatrāpi
10
sambadhyate| ta eva doṣā ityarthaḥ| upanirvartayanti janayantītyarthaḥ|
tatretyādi| vartmāvarodha iti vartma akṣipuṭaḥ| ghrāṇajeṣvityādi| kṣavathuḥ
chikkā| vakrajeṣvityādi| anyatamasmin ekatamasmin sthāne ‘utpanneṣvarśaḥsu
11
’ iti śeṣaḥ||17||
sthānāntareṣvapyanyairabhyupagatamarśastvamaṅgīkṛtya tatrārśāṃsi nirdiśannāha-
prakupitāstvityādi| adhogatā eva meḍhramabhiprapannāḥ| kūrcakinaḥ
sūkṣmadīrghāṅkurasantāninaḥ| abhyantaramiti maṇau| upariṣṭāditi bāhyacarmaṇi|
upaghnanti ca puṃstvaṃ śukram| adhogatā eva yonimabhiprapannāḥ kandākārān
karīrānupajanayantīti sambandhaḥ| ūrdhvamāgatāḥ ‘doṣāḥ’ iti vākyaśeṣaḥ,
ghrāṇādiṣvarśāṃsyupanayanti| carake'pyetadastyadhiṣṭhānamarśasāmuktaṃ;
tathāhi- “kecidbhūyāṃsameva deśamupadiśantyarśasāṃ
galamukhanāsākarṇākṣivartmānitvak ca” (ca. ci. 14) iti||17||
vyānastu prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ parigṛhya bahiḥsthirāṇi kīlavadarśāṃsi
nirvartayati, tāni carmakīlānyarśāṃsītyācakṣate
||18||
tvagadhiṣṭhānameva carmakīlākhyamarśo darśayannāha- vyānastvityādi| bahiḥ
gudauṣṭhādbahiḥ; anye tu ‘bahiḥśabdenānyatrāpi’ iti kathayanti| kīlavat
śaṅkutulyānītyarthaḥ||18|| tvaggatameva
carmakīlākhyamarśo darśayannāha- vyānastvityādi| śleṣmāṇaṃ parigṛhyeti
samprāptiḥ| bahiḥ tvaco bahiḥ, ‘bahirgudauṣṭhāt’ ityeke| anye tu “vyānasya
sarvatvagadhiṣṭhānatvādadhogatadoṣakṛtārśassu pūrvamakīrtanāt
pūrvamadha-ūrdhvagatadoṣakṛtārśasāṃ kīrtitatvena tiryaggatadoṣārabdhatvād
gudauṣṭhādbahiranyatrāpi” ityācakṣate||18||
bhavanti cātra- teṣu kīleṣu nistodo mārutenopajāyate | śleṣmaṇā tu savarṇatvaṃ
granthitvaṃ ca vinirdiśet
||19|| pittaśoṇitajaṃ raukṣyaṃ
12
kṛṣṇatvaṃ ślakṣṇatā tathā | samudīrṇakharatvaṃ carmakīlasya lakṣaṇam
||20||
teṣāṃ carmakīlānāṃ doṣaliṅgamāha- bhavanti cātretyādi| savarṇatvamiti
śleṣmaṇaḥ samānavarṇatetyarthaḥ| granthitvaṃ granthibhāvaḥ| pittetyādi| teṣu
carmakīleṣu| raukṣyamityādi pittaśoṇitajaṃ vinirdiśet| samudīrṇakharatvam
atīva kaṭhinatvam| carmakīlasya lakṣaṇamiti etadvātādidoṣabhedataścarmakīlasya
lakṣaṇamuktam| keciccarmakīlānāṃ doṣaliṅgaṃ na paṭhanti||19-20||
teṣāṃ carmakīlānāṃ doṣaliṅgaṃ kecidadhīyate- teṣu kīleṣu nistoda ityādi||19-20||
arśasāṃ lakṣaṇaṃ vyāsāduktaṃ sāmānyatastu
13
yat | tatsarvaṃ prāgvinirdiṣṭātsādhayedbhiṣajāṃ varaḥ
||21||
idānīṃ sarveṣāmeva meḍhrādijānāṃ vātādilakṣaṇamatideśena nirdiśannāha-
arśasāmityādi| arśasāṃ meḍhrādijānāṃ vātādidoṣalakṣaṇaṃ vinā yat saṅkṣepato
lakṣaṇamuktaṃ tat sarvaṃ sādhayet jānīyāt cikitsedvā| kathamityāha-
prāgvinirdiṣṭāditi; “prāk pūrvaṃ vyāsena pratyekaṃ vātādijārśolakṣaṇamuktaṃ
vīkṣyetyarthaḥ” iti gayadāsācāryaḥ; anye tu “saṅkṣepataḥ ṣoḍhā, vyāsato
vistareṇa, prāgvinirdiṣṭāt pañcadaśadhā prasarāt sādhayet” iti manyante||21||
idānīṃ sarveṣāmeva meḍhrādijānāṃ carmakīlākhyānāṃ vātādidoṣalakṣaṇamatideśena
nirdiśannāha- durnāmnāmityādi| durnāmnāṃ meḍhrādijānāmarśasāṃ saṅkṣepato
lakṣaṇaṃ yaduktaṃ vātādidoṣalakṣaṇaṃ vinā sāmānyalakṣaṇamātramabhihitaṃ, tat
sādhayejjānīyāt, cikitsecceti cārthaḥ| prāgvinirdiṣṭāditi lyablope pañcamīti
kecit| prāgvinirdiṣṭāditi sūtrasthānoditaṃ pratyekaṃ vātādilakṣaṇaṃ
vīkṣyetyarthaḥ||21||
arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā doṣadvayasya
14
tu | saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ sa ca ṣaḍvidhaḥ
||22||
idānīṃ ṣaḍvidheṣvevārśaḥsvata ūrdhvaṃ saṃsargamauṣadhakalpanārthaṃ
darśayannāha- arśaḥsvityādi| saṃsargaḥ sa ca ṣaḍvidha iti vātapitte,
vātaśleṣmāṇau, pittaśleṣmāṇau, vātaśoṇite, pittaśoṇite śleṣmaśoṇite, evaṃ
saṃsargaḥ ṣaḍvidhaḥ| sa ca sūtrasthānoktavraṇavedanālakṣaṇādavagantavyaḥ
15||22|| idānīṃ prakṛtisamasamavetasaṃyogena
ṣaḍvidheṣvevārśaḥsvata ūrdhvaṃ saṃsargamauṣadhakalpanārthaṃ darśayannāha-
arśaḥsvityādi| sa cātroktapratyekavātādyarśasāṃ liṅgādavagantavyaḥ||22||
tridoṣāṇyalpaliṅgāni yāpyāni tu vinirdiśet | dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau
yānyāśritāni ca ||23|| kṛcchrasādhyāni
tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca | sannipātasamutthāni sahajāni tu varjayet
||24||
idānīṃ yāpyakṛcchrasādhyāsādhyānyarśāṃsi darśayannāha- tridoṣāṇītyādi|
dvandvajāni dvidoṣotthāni, tānyapi yāpyānītyarthaḥ| parisaṃvatsarāṇīti paritaḥ
saṃvatsaramabhivyāpya sthitāni kṛcchrasādhyānītyarthaḥ| kecit
‘sannipātasamutthāni’ ityādau kṛtvā paṭhanti; sa ca pāṭhaḥ samagro'darśanānna
likhitaḥ||23-24|| idānīṃ
doṣajanmakāladeśakṛtamasādhyādibhedaṃ darśayannāha- sannipātasamutthānītyādi|
janmanā saha jātāni sahajāni| deśakṛtaṃ tu ‘dvitīyāyāṃ balau yānyāśritāni tu|
kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ’ iti| parisaṃvatsarāṇi ceti paritaḥ
saṃvatsaramabhivyāpyāvasthitānīti kālakṛtaṃ kṛcchratvam| tridoṣāṇyalpaliṅgāni
yāpyānīti doṣakṛtaṃ yāpyatvam||23-24||
sarvāḥ syurvalayo yeṣāṃ durnāmabhirupadrutāḥ | taistu pratihato vāyurapānaḥ
sannivartate ||25|| tato vyānena saṅgamya
jyotirmṛdnāti
16
dehinām ||26||
sarvavalivyāpināmarśasāṃ pañcātmakasyāpyagnermahānarthakaratvaṃ darśayannāha-
sarvā ityādi| yeṣāṃ dehinām| durnāmabhiḥ arśobhiḥ| taistu arśobhirityarthaḥ|
apāno vāyuriti sambandhaḥ| sannivartate sthitiṃ badhnāti na niḥsaratītyarthaḥ|
saṅgamya militvā| jyotiḥ pañcātmakamagniṃ, mṛdnāti mandīkaroti| ayaṃ
copadravaḥ, prāyeṇa sahajeṣvarśaḥsu jñeyaḥ||25-26||
idānīṃ pratyekaṃ pañcātmakānāṃ vātapittakaphānāṃ prakopayitṛtvāt
pañcātmakasyāgnerupaghātakaratvācca mahānarthakaratvaṃ darśayannāha- sarvāḥ
syurvalayo yoṣāmityādi| sarvatra sarvavalivyāptirityūrdhvamapahato'pānaḥ
sannivartate| ata eva pittakaphābhyāṃ pañcātmakābhyāṃ sarvāṅgagatavyānenāpi
saha saṅgamya saṅgato bhūtvā jyotiḥ pañcātmakamagniṃ mṛdnātīti||25-26||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne'rśonidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ
||2||
iti śrīḍalhaṇācāryaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
nidānasthāne dvitīyo'dhyāyaḥ||2|| iti
sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ
pañjikāyāmarśonidānam||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tadastyadhimāṃsadeśatayā’ ca iti vartamānacarakapustake pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘atra caturaṅgulāyatā iti saṅkucitāvasthāyāmityevāvadheyaṃ, anyathā puṃsāṃ nārīṇāṃ ca yathākramamupadekṣyamāṇaṃ pañcaṣaḍaṅgulapariṇāhamarśoyantramanupapannaṃ syāt, srotaḥpramāṇāpekṣayā sthūlataratvāt’ iti hārāṇacandraḥ| ‘caturaṅgulāḥ, tāḥ sarvāḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘grahaṇīdoṣodarāṇāṃ iti pā. ↩
- 4 ‘nāḍīmukha...’ iti pā. ↩
- 5 ‘… phalānyatamavarṇasaṃsthānāni’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘sarvalakṣaṇāni yuktāni’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ syāt ↩
- 7 ‘pāṇḍūni’ iti pā. ↩
- 8 ‘alpāgniḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘yat’ iti pā. ↩
- 10 ‘ityuttaratrāpi’ iti pā. ↩
- 11 ‘sthāneṣvarśaḥsu’ iti pā. ↩
- 12 ‘kṛṣṇaraktatvaṃ snigdhatā tathā’ iti pā. ↩
- 13 ‘durnāmnāṃ lakṣaṇaṃ hyetaduktaṃ saṅkṣepatastu’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ syāt ↩
- 14 ‘vai doṣayordvayoḥ iti tā. ↩
- 15 ‘sūtrasthānoktavarṇavedanālakṣaṇāt’ iti pā. ↩
- 16 ‘jyotirasya pramardati’ iti tā. ↩