athāto'śmarīṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athetyādi| nidānaṃ hetulakṣaṇanirdeśaḥ||1-2||
athārśonidānānantaramaśmarīnidānārambhaḥ vātavyādhāveva ‘vātaviṇmūtrarodhānīm’
(ni. 1) iti arśonidāne'rśasāṃ viḍvātarodhināmuktyā mūtranirodhakameva
vyādhimavaśiṣṭatvādadhogatavyādhyupakramācca mahāvyādhisāmānyācca||1-2||
catasro'śmaryo bhavanti; śleṣmādhiṣṭhānāḥ; tadyathā- śleṣmaṇā, vātena,
pittena, śukreṇa ceti ||3||
catasra ityādi| catasro'śmaryo bhavantīti chedaḥ| tisra eva śleṣmādhiṣṭhānāḥ,
śukrāśmarī tu śukrādhiṣṭhānā; anye tu śukrāśmaryapi śleṣmādhiṣṭhānaiva,
‘śukraṃ tu saumyaṃ’ (śā. 3) iti vacanāt| śleṣmādhiṣṭhānāḥ śleṣmopādānakāraṇāḥ,
śleṣmāṇamupādāya bhavantītyarthaḥ| catasro'śmaryo bhavantītyasya vivaraṇaṃ
kurvannāha- tadyathetyādi||3||
catasro'śmarya iti prāgeva saṅkhyāpraṇayanaṃ saṅkhyāyā
hetuliṅgacikitsopayogitvāt| śleṣmādhiṣṭhānāḥ śleṣmopādānakāraṇāḥ; taduktaṃ-
“saṃhantyāpo yathā divyā māruto'gniśca vaidyutaḥ| tadvadbalāsaṃ bastisthamūṣmā
saṃhanti sānilaḥ||” iti; tathā śukrāśmaryāṃ śukramevopādanakāraṇamiti na
sarvāḥ śleṣmādhiṣṭhānāḥ; tatraike “samudāye vihitaṃ kvacidekadeśe na vartate;
yathā “halṅyābbhyo dīrghāt sutisyapṛktaṃ hal” (pā. a. 6/1/68) ityatra
dīrghāditi ṅyāporeva viśeṣaṇaṃ na halaḥ, asambhavāt| tathā'trāpi tisṛṣu
doṣajāsu śleṣmādhiṣṭhānā iti viśeṣaṇaṃ na śukrāśmaryāḥ, asambhavāt”| anye tu
“sā'pi śleṣmādhiṣṭhānaiva, śukraṃ saumyaṃ” (śā. 3) iti vacanāt| catasro'śmarya
ityasya vivaraṇaṃ kurvannāha- kaphenetyādi| kaphasyātra prādhānyaṃ darśayituṃ
prathamaṃ kapheneti kṛtaṃ, kaphopādānakāraṇatvāt kaphaprābalyataiva; ata
evāditastisro doṣajāḥ||3||
tatrāsaṃśodhanaśīlasyāpathyakāriṇaḥ
1
prakupitaḥ śleṣmā mūtrasampṛkto'nupraviśya bastimaśmarīṃ janayati
||4||
tāsāṃ samprāptiṃ darśayannāha- tatretyādi| mūtrasampṛkto mūtreṇa sahitaḥ||4||
tāsāṃ sthānasaṃśrayalakṣaṇāṃ samprāptiṃ darśayannāha-
tatrāpathyakāriṇāmityādi| mūtrasampṛ(sa)kta iti mūtreṇa sahitaḥ mūtreṇaiva
saha pravṛtto na gacchati||4||
tāsāṃ
2
pūrvarūpāṇi- jvaro bastipīḍārocakau mūtrakṛcchraṃ bastiśiromuṣkaśephasāṃ
vedanā kṛcchrāvasādo
3
bastagandhitvaṃ mūtrasyeti
||5|| yathāsvavedanāvarṇaṃ duṣṭaṃ
sāndramathāvilam | pūrvarūpe'śmanaḥ kṛcchrānmūtraṃ sṛjati mānavaḥ
4||6||
tāsāṃ pūrvarūpamāha- tāsāmityādi| bastiśiraḥ mūtrāśayoparitano bhāgaḥ, muṣkaḥ
aṇḍaṃ, śephaḥ puṃścihnam| kṛcchrāvasādo kaṣṭayuktā'ṅgaglāniḥ| bastigandhitvaṃ
bṛhattamacchagalagandhitvam| yathāsvaṃ doṣānatikrameṇa, vedanā varṇaśca yasmin
mūtre tattathā| duṣṭaṃ vātādibhiḥ| āvilaṃ kaluṣam| aśmanaḥ aśmaryāḥ||5-6||
sthānasaṃśrayānantaraṃ pūrvarūpaṃ darśayannāha- tāsāṃ pūrvarūpāṇi
bhaviṣyantīnāmityādi| anye'tra bastagandhitvaṃ pūrvarūpe paṭhanti; tatra
bṛhattamacchagalasyeva gandho'syeti upamānārthe in samāsāntaḥ| anye tu
pūrvarūpe'muṃ ślokaṃ paṭhanti- “yathāsvavedanāvarṇaṃ duṣṭaṃ sāndramathāvilam|
pūrvarūpe'śmanaḥ kṛcchrānmūtraṃ sṛjati mānavaḥ” iti||5-6||
atha jātāsu nābhibastisevanīmehaneṣvanyatamasmin mehato vedanā
mūtradhārāsaṅgaḥ sarudhiramūtratā mūtravikiraṇaṃ gomedakaprakāśamatyāvilaṃ
5
sasikataṃ visṛjati; dhāvanalaṅghanaplavanapṛṣṭhayānoṣṇādhvagamanaiścāsya
vedanā bhavanti
6||7||
atha sarvāsāmapi sāmānyaṃ lakṣaṇamāha- athetyādi| jātāsviti
sarvāsvapyaśmarīṣu| saṅgo nirodhaḥ| mūtravikiraṇamiti vikiraṇaṃ vikṣepa
itaścetaśca gamanam| gomedako maṇiḥ pītaḥ| sasikataṃ vālukāsahitaṃ, visṛjati
vimuñcati, ‘mūtraṃ’ iti śeṣaḥ| laṅghanaṃ parikhādīnāṃ, plavanaṃ prataraṇam,
uṣṇagamanaṃ gharmagamanam, adhvagamanaṃ dīrghamārgagamanam||7||
atha jātāsu vedaneti śleṣmaśothavātapittajanitāḥ| mūtradhārāsaṅgo'śmaryā
mūtramārganirodhāt| sarudhiramūtratā'śmaryā mūtramārgasya kṣatatvāt|
mūtravikiraṇaṃ tathaiva mūtramārgaikadeśanirodhāt| aśmanaḥ samānāmaśmarīmāhuḥ|
taduktaṃ bhojena- “kaphapittānilāḥ śukraṃ sirābhirbastimāgatāḥ| ghanatāṃ yānti
pittena śoṣyamāṇāḥ savāyunā|| lipyamānāḥ punardoṣaiḥ saṃhatāniladūṣitāḥ|
tulyatāmaśmanā yānti tasmāttāmaśmarīṃ viduḥ” iti||7||
tatra
7
śleṣmāśmarī śleṣmalamannamabhyavaharato'tyarthamupalipyādhaḥ parivṛddhiṃ
prāpya bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi, tasya mūtrapratighātāddālyate
bhidyate nistudyata iva ca bastirguruḥ śītaśca bhavati; aśmarī cātra śvetā
snigdhā mahatī kukkuṭāṇḍapratīkāśā madhūkapuṣpavarṇā vā bhavati, tāṃ
ślaiṣmikīmiti vidyāt ||8||
idānīṃ śleṣmādyaśmarīṇāṃ pratyekaṃ viśiṣṭalakṣaṇamāha- tatretyādi|
śleṣmalamannamabhyavaharataḥ puṃsaḥ śleṣmāśmarī sroto niruṇaddhīti sambandhaḥ|
upalipya navaghaṭapaṅkanyāyena| adhiṣṭhāya āśritya| dālyate viśīryata iva
sphuṭatīvetyarthaḥ| bhidyate vidīryata iva| nistudyate sūcibhiriva||8||
aśmaryāḥ sāmānyalakṣaṇamabhidhāya doṣeṇa viśiṣṭaṃ darśayannāha-
atyarthaśleṣmalamityādi| atyarthaśleṣmakāraṇaṃ samaśanādhyaśanādi| upalipya
navaghaṭapaṅkanyāyena| gurutvādadhaḥ parivṛddhiṃ prāpya kālāntareṇa
navaghaṭapaṅkanyāyenaiva| evameva vātapittāśmaryorvṛddhiryathoktaśabdenoktā|
bastimukhamiti vacanāddoṣo'yaṃ gurutvenādhogāmī bastimukhamadhiṣṭhāya
tiṣṭhati| dālyate ityādāvivaśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ||8||
pittayutastu śleṣmā saṅghātamupagamya yathoktāṃ parivṛddhiṃ prāpya
bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi, tasya mūtrapratīghātādūṣyate cūṣyate
dahyate pacyata iva bastiruṣṇavātaśca bhavati; aśmarī cātra saraktā
pītāvabhāsā kṛṣṇā bhallātakāsthipratimā madhuvarṇā vā bhavati, tāṃ
paittikīmiti vidyāt ||9||
pittayutastvityādi| pittayutaḥ śleṣmā sroto niruṇaddhīti sambandhaḥ|
saṅghātamupagamya kāṭhinyaṃ prāpyetyarthaḥ| tasya puruṣasya| mūtrapratīghātāt
mūtranirodhāt| ūṣyate samīpāgninaivopatapyate| cūṣyate ākṛṣyata iva| dahyate
iva kakṣāgnineva| pacyata iva kṣāreṇeva, utkvāthyata ivetyeke| uṣṇavāta
uttaratantre paṭhito mūtrarogaḥ| saraktā īṣadraktā||9||
pittaśmarīlakṣaṇe ūṣyata iti samīpāgnita ivopatapyate| dahyata iva dahyate
sākṣādagnineva| pacyate kṣāreṇeva| uṣṇavātaścāsyeti uṣṇavāto
mūtrāghātapaṭhitaḥ- “vyāyāmādhvātapaiḥ” (u. ta. 58) ityādinā| saraktā
īṣadraktā, upasarjanatvāt sahārthasya, sakṣāramiti yathā||9||
vātayutastu śleṣmā saṅghātamupagamya yathoktāṃ parivṛddhiṃ prāpya
bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi, tasya mūtrapratīghātāttīvrā vedanā
bhavati, tadā'tyarthaṃ pīḍyamāno dantān khādati, nābhiṃ pīḍayati, meḍhraṃ
pramṛdnāti, pāyuṃ spṛśati, viśardhate, vidahati, vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa
cāsya mehato niḥsaranti; aśmarī cātra śyāvā paruṣā viṣamā kharā
kadambapuṣpavatkaṇṭakācitā bhavati, tāṃ vātikīmiti vidyāt
||10||
vātayutastvityādi| atrāpi pūrvavat sambandhaḥ| dantān khādati parasparaṃ
dantapīḍanaṃ karoti| viśardhate gudena kutsitaṃ śabdaṃ karoti; kecit
‘viśardhate’ ityatra ‘vivardhate’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-meḍhraṃ
vimardanād vivardhata ityarthaḥ| vidahati vidāhayuktaṃ meḍhraṃ bhavati| mehato
muñcata ityarthaḥ| kharā kaṭhinā||10||
vātayuktastu śleṣmetyādinā vātāśmarī| viśardhate gudena kutsitaśabdaṃ karoti|
kecididaṃ na paṭhanti| vātādayaśca pramehato'pi kṛcchreṇa nissaranti,
vātasyātyarthapīḍākāritvāt||10||
prāyeṇaitāstisro'śmaryo
divāsvapnasamaśanādhyaśanaśītasnigdhagurumadhurāhārapriyatvādviśeṣeṇa bālānāṃ
bhavanti; teṣāmevālpabastikāyatvādanupacitamāṃsatvācca
8
basteḥ sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti | mahatāṃ tu śukrāśmarī śukranimittā
bhavati ||11||
prāyeṇetyādi| prāyeṇaitāstisro'śmaryo bālānāṃ bhavantīti sambandhaḥ|
kasmādityāha- viśeṣeṇa divāsvapnādipriyatvātteṣāmiti; prāyograhaṇādyūnāmapi
bodhayati| teṣāmeva bālānām| alpabastikāyatvāditi
alpabastitvādalpakāyatvāccetyarthaḥ| alpabastitvāditi āyāmenālpatvam;
anupacitabastimāṃsatvācca basterityanena pariṇāhenālpatvamuktam|
sukhagrahaṇāharaṇā iti sukhena gṛhyante sukhenāhriyante cāśmaryaḥ||11||
tisro'pyetā bālānāmeva, prāyograhaṇādyūnāmapīti bodhayati|
teṣāmevālpabastikāyatvāditi alpabastitvāditi āyāmenālpatvāt|
anupacitamāṃsatvāditi pariṇāhenālpatvāt| sukhagrahaṇāharaṇāḥ sukhena gṛhyante
ālabhyante, sukhenāhiyante ca| atra karmaṇi lyuṭ| mahatāṃ tu mahāvikārikā
yathāvadupacitamāṃsatvād duḥkhagrahaṇāharaṇāśca; mahatāṃ tu śukrāśmarī
bhavati||11||
maithunavighātādatimaithunādvā śukraṃ
9
calitamanirgacchadvimārgagamanādanilo'bhitaḥ
10
saṅgṛhya meḍhravṛṣaṇayorantare saṃharati, saṃhṛtya copaśoṣayati; sā
mūtramārgamāvṛṇoti
11, mūtrakṛcchraṃ bastivedanāṃ vṛṣaṇayośca śvayathumāpādayati, pīḍitamātre ca
tasminneva pradeśe pravilayamāpadyate; tāṃ śukrāśmarīmiti vidyāt
||12||
hetusamprāptilakṣaṇāni śukrāśmaryā darśayannāha- maithunetyādi| sā aśmarī|
maithunavighātādatimaithunādveti hetuḥ| śukraṃ
calitamanirgacchadityādisamprāptiḥ| mūtrakṛcchraṃ bastivedanāmityādi lakṣaṇam|
maithunavighātāditi maithunakāryasya śukrasya vighātāt| ‘amaithunāt’ iti kecit
paṭhanti; tatra śukrabāhulyaṃ śukracalane hetuḥ| anirgacchat aniḥsarat|
‘anirgacchan’ iti kecit paṭhanti; tatra vāyorviśeṣaṇam|
vimārgagamanādanilo'bhitaḥ saṅgṛhyeti vimārgagamanāt unmārgagamanāt, anilo
vāyuḥ, abhita ubhayata ūrdhvamadhaścetyarthaḥ, saṅgṛhya vidhārya,
meḍhravṛṣaṇayorantare bastidvārasyādha ityarthaḥ, saṃharati vartulīkaroti|
vṛṣaṇayośceti cakārādvaṅkṣaṇadeśe'pi, doṣajāsu tvaśmarīṣu vṛṣaṇaśopho
nāstyeva| pravilayamāpadyate aśmarī nilīyate'lpatvāt; anye tu punaḥ
‘aśmarīkṛto vṛṣaṇaśothaḥ pravilayamāpadyate’ ityācakṣate||12||
maithunavighātāditi maithunavegavighātādityarthaḥ| yaduktaṃ- “śukrāśmarī
tatsravaṇaṃ bhavedvā te te vikārā vihate tu śukre” (u. ta. 55) iti|
‘amaithunāt’ iti kecit paṭhanti| tatra śukrabāhulyaṃ śukracalanahetuḥ|
anilo'bhihata ubhayata ūrdhvamadhaśca saṅgṛhya vidhārya,
vimārgagamanānmeḍhravṛṣaṇavihitamārgāgamanāt, abhihato meḍhravṛṣaṇayośca,
śvayathuṃ śukranirodhena vṛṣaṇayorāpūrṇatvāt; cakārād vaṅkṣaṇadaśe'pi|
doṣajāsu pauruṣavṛṣaṇayorupasarge'śmaryāḥ sthitatvādvṛṣaṇaśotho nāstyeva|
pīḍitamātre ca tasminnavakāśe...| nāgārjunastu paṭhati- “śarkarā sikatāmeho
bhasmākhyo'śmarivaikṛtam”- iti| aśmarīvaikṛtamiti nirvṛttāśmarīvikārā upadravā
ityarthaḥ||12||
bhavanti cātra- śarkarā sikatā meho bhasmākhyo'śmarivaikṛtam |13|
bhavanti cātretyādi| bhasmākhya iti mūtraśukranāmā uttaratantre mūtrarogaḥ|
aśmarīvaikṛtam aśmarīvikārā upadravā ityarthaḥ|13|-
aśmaryā śarkarā jñeyā tulyavyañjanavedanā
||13|| pavane'nuguṇe sā tu niretyalpā
viśeṣataḥ | sā bhinnamūrtirvātena śarkaretyabhidhīyate
||14||
aśmaryetyādi| aśmaryā tulyavyañjanavedanā śarkarā jñeyetyarthaḥ
12| pavana ityādi| sā aśmarī yadā'lpā syāttadā vāte'nuguṇe anukūle sati nireti
nirgacchati||13-14|| aśmaryā eva prakāraḥ
śarkareti darśayanneke paṭhanti- aśmaryāḥ śarkarā jñeyetyādi||13-14||
hṛtpīḍā sakthisadanaṃ kukṣiśūlaṃ ca vepathuḥ | tṛṣṇordhvago'nilaḥ kārṣṇyaṃ
daurbalyaṃ pāṇḍugātratā
||15|| arocakāvipākau tu śarkarārte bhavanti
ca |16|
śarkarālakṣaṇamāha- hṛtpīḍetyādi| sakthisadanam ūruglāniḥ||15||- kecittvaśmaryā eva śarkarātvenāvasthāntaramāpannāyā lakṣaṇamabhidhīyate-
hṛtpīḍetyādi||15||-
mūtramārgapravṛttā sā saktā kuryādupadravān
||16|| daurbalyaṃ sadanaṃ kārśyaṃ
kukṣiśūlamarocakam | pāṇḍutvamuṣṇavātaṃ ca tṛṣṇāṃ hṛtpīḍanaṃ vamim
||17||
aśmaryā eva mūtramārgagatāyā lakṣaṇaṃ nirdiśannāha- mūtramārgetyādi| sā
aśmarī| saktā anirgatā| daurbalyaṃ balahāniḥ| sadanam aṅgalāniḥ; ‘sphuṭanikā’
ityapare| kārśyaṃ māṃsakṣayaḥ||16-17||
aśmaryā eva mūtramārgamāgatāyā lakṣaṇaṃ nirdiśannāha-
mūtramārgapravṛttetyādi||16-17||
nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṅkṣaṇaśephasām | ekadvārastanutvakko madhye
bastiradhomukhaḥ
||18|| bastirbastiśiraścaiva pauruṣaṃ
vṛṣaṇau gudaḥ | ekasambandhino hyete gudāsthivivarāśritāḥ
||19|| alābvā
13
iva rūpeṇa sirāsnāyuparigrahaḥ | mūtrāśayo malādhāraḥ prāṇāyatanamuttamam
||20|| pakvāśayagatāstatra nāḍyo
mūtravahāstu yāḥ | tarpayanti sadā
14
mūtraṃ saritaḥ sāgaraṃ yathā
||21|| sūkṣmatvānnopalabhyante mukhānyāsāṃ
sahasraśaḥ | nāḍībhirupanītasya mūtrasyāmāśayāntarāt
||22|| jāgrataḥ svapataścaiva sa niḥsyandena
pūryate | āmukhātsalile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pūryate navaḥ
||23|| ghaṭo yathā tathā viddhi
bastirmūtreṇa pūryate |24|
idānīmaśmaryā evādhārasya basteḥ sthānasaṃsthānadvārāṇi nirdeṣṭumāha-
nābhītyādi| nābhyādīnāṃ madhye bastiriti sthānam| ekadvāra adhomukha
ityanenopari dvārābhāvaṃ
15
sūcayati| tanutvakkaḥ sūkṣmatvak| tanutvakka iti vakṣyamāṇaṃ cālābvā iva
rūpeṇeti saṃsthānam| bastiprasaṅgādbastisannihitānāṃ cāpareṣāṃ sthānamāha-
bastirityādi| pauruṣaṃ meḍhram| punarbastyavayavamāha- alābvā ivetyādi|
parigraha āśrayaḥ| mūtrāśayaparyāyo malādhāra iti| prāṇānāmagnīṣomādīnām,
āyatanaṃ sthānam| yathā ca sarvadā'sāvakṣīṇamūtro
16
bhavati tathā''ha- pakvāśayagatā ityādi| tā nāḍyo mūtraṃ tarpayanti
vivardhayantītyarthaḥ| mūtravāhinyau mūladhamanyau dve, tacchākhābhūtā daśadhā
śatadhā sahasradhā ca vibhidyanta iti darśayannāha- sūkṣmatvādityādi| āsāṃ
nāḍīnām| yābhirevāyaṃ sirāsnāyubhirāvṛtastābhirevāyaṃ mūtreṇa pūryate iti
darśayannāha- nāḍībhirityādi| āmāśayāntarāt āmapakvāśayāntarāt| sa bastiḥ|
niḥsyandena upasnehena, pūryate| adhomukhatvena basteranūrdhvamukhasyāpi
pūraṇamupamānenāha-āmukhādityādi| nyasto dhṛtaḥ| viddhi jānīhi||18-23||- idānīmaśmaryā evādhārasya basteḥ sthānasaṃsthānadvārāṇi nirdeṣṭumāha-
nābhītyādi| nābhyādīnāṃ madhye adhomukha iti sthānam| ekadvāra iti
uparidvārāsambhavaṃ sūcayati| sthānapratipādanārthamevānye paṭhanti-
bastirbastiśiraścaivetyādi| tatra pauruṣaṃ śukravahanāḍī| ākṛtiḥ- alābvāḥ
samasaṃsthāna ityādi| malādhāro malinīkaraṇānmalā doṣāḥ| prāṇānāmagnīṣomādīnāṃ
cāyatanaṃ sthānam| yābhirevāyaṃ sirāsnāyubhirāvṛtastābhirevāyaṃ mūtreṇa
pūryate iti darśayannāha- nāḍībhirupanītasyetyādi| nāḍībhiriti bahuvacanaṃ
pradhānamūtravahanāḍīhṛdayaśākhānāmanekatvāt| āmāśayāntarāt āmāśayāvakāśāt|
mūtrasya niḥsyandenopasnehena pūryate| āmapakvāśayasyāpi āmāśayavyapadeśaḥ,
ubhayoḥ sthānayorniḥsyandanasya sāmyāt| kecidatra nāḍībhirupanītasyaiva
bhāṣyaṃ paṭhanti- pakvāśayagatāstatretyādi| adhomukhatvena
basteranūrdhvamukhasyāpi pūraṇamupamānenāha- āmukhādityādi||18-23||-
evameva praveśena vātaḥ pittaṃ kapho'pi vā
||24|| mūtrayuktamupasnehāt praviśya
kurute'śmarīm |25|
mūtrapraveśatulyameva vātādīnāmapi praveśaṃ darśayannāha- evamevetyādi|
evameva praveśeneti pūrvoktapraveśenetyarthaḥ| upasnehāt samīpakledanāt||24||-
apsu svacchā(sthā)svapi yathā niṣiktāsu nave ghaṭe
||25|| kālāntareṇa paṅkaḥ
syādaśmarīsambhavastathā | saṃhantyāpo yathā divyā māruto'gniśca vaidyutaḥ
||26|| tadvadbalāsaṃ bastisthamūṣmā saṃhanti
sānilaḥ |27|
nanu, dravarūpatvāt sarveṣāṃ vāyoścāmūrtatvāt kathaṃ ghanatā?
tadāha-apsvityādi| niṣiktāsu prakṣiptāsu| paṅkasamatve'pi kathamaśmanā
sāmyamityāha- saṃhantītyādi| yathā saṃhanti kāṭhinyaṃ karoti varṣopalān
karotītyarthaḥ; kaḥ kāṭhinyaṃ karoti? vāyurvaidyuto'gniśca; kāḥ kaṭhināḥ
karoti? āpaḥ jalāni, divyā meghajāḥ; tathā balāsaṃ śleṣmāṇaṃ bastisthaṃ
saṃhanti kaṭhinaṃ
17
karoti; kaḥ? ūṣmā pittamityarthaḥ; kathambhūtaḥ? sānilaḥ savāta ityarthaḥ||25-26||- mūtrapraveśatulyameva praveśaṃ vātādīnāmapi darśayannāha- evameva
praveśenetyādi| yathā mūtrasya niḥsyandarūpeṇa praveśastādṛśenaiva praveśena
vātādīnāmapi praveśaḥ| mūtrayuktaṃ mūtrasampṛktam| upasnehāt
sūkṣmāyanairanupraveśādityarthaḥ| yaduktaṃ carake- “vyapagatakṣutpipāsastu
garbho mātaramāśritya vartayatyātmānamupasnehopasvedābhyāṃ garbhāśaye
sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ” (ca. śā. 6) iti| sārabhūtena rasena
sūkṣmalomakūpāyanairāpyāyanamupasnehaḥ| udakādikledādārdrībhāvamupadarśayati|
mūtrapittakaphānāmanumārgapraveśāditi svasthatve kathamaśmaryā mūrtimatyāḥ
sambhava ityāha- apsu svasthāsvapi yathetyādi| paṅkasamatve'pi kathamaśmanaḥ
sāmyamityāha- saṃhantyāpo yathetyādi| āpo divyā meghajāḥ| saṃhanti anilasahito
vaidyuto'gniśca karakātvena karoti, tathā kaphamūṣmā pittaṃ sānilamityarthaḥ;
bahirapi ca vāyvagnyoreva śoṣaṇatvena dṛṣṭatvāt||24-26||-
mārute praguṇe bastau mūtraṃ samyak pravartate | vikārā vividhāścāpi pratilome
bhavanti hi ||27|| mūtrāghātāḥ pramehāśca
śukradoṣāstathaiva ca | mūtradoṣāśca ye kecidvastāveva bhavanti hi
||28||
bastigatānāmanyeṣāmapi
18
vikārāṇāṃ vāyureva heturiti darśayannāha- māruta ityādi| praguṇe anukūle;
‘anuguṇe’ iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| pratilome viguṇe
19| vāte viguṇe
20
sati bastau ye vikārāstānevāha- mūtrāghātā ityādi||27-28||
idānīmalikṛtabastigatāśmarīprasaṅgena bastigatānāmanyeṣāmapi
vikārāṇāmanilameva hetuṃ darśayannāha- mārute'nuguṇe ityādi| anuguṇe anile
mūtrānuguṇyaṃ, viguṇe sarveṣāmeva vātajānāṃ vikārāṇāṃ sambhavaḥ, tena
vātānulomyaṃ yatnataḥ karaṇīyam| tāneva bastivikārān kecicchlokena
paṭhanti-mūtrāghātāḥ pramehāścetyādi||27-28||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne'śmarīnidānāṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
||3||
iti śrīḍahlaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
nidānasthāne tṛtīyo'dhyāyaḥ||3|| iti
sauśrute śalyatantre nidānasthāne śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ
pañjikāyāmaśmarīnidānam||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tatrāpathyasevinaḥ śleṣmā mūtreṇa saṃsṛṣṭvā'nupraviśya bastimaśmarīṃ janayati’ iti tā. ↩
- 2 ‘tatra jvaro bastipīḍā'rocakomūtrakṛcchraṃ bastiśirasi vedanā śephasi muṣkayośca bastagandhi mūtraṃ ca sāmānyaṃ pūrvarūpaṃ sarvāsāmeva’ iti tā. ↩
- 3 ‘kṛcchrājjvarāvasādau’ iti hārāṇacandraḥ paṭhati, ‘kṛcchrānmūtrakṛcchrāddhetorbastiśiraḥprabhṛtīnāṃ vedaneti sambandhaḥ’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 4 ayaṃ ślokastāḍapatrapustake na paṭhyate ↩
- 5 ‘anāvilaṃ’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 6 ayaṃ sāmānyalakṣaṇapāṭhastāḍapatrapustake na paṭhyate ↩
- 7 ‘tatrātyarthaṃ śleṣmalamannamabhyasataḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘amāṃsopacayācca’ iti tā. ↩
- 9 ‘maithunābhighātācchukraṃ’ iti tā. ↩
- 10 ‘calitamanirgalat’ iti pā. ↩
- 11 ‘mūtramārgamāvṛtya mūtrakṛcchraṃ bastiśirasi vedanāṃ śephasi muṣkayośca śvayathumutpādayati’ iti tā. ↩
- 12 ‘jñeyeti sambandhaḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘alābvāḥ samasaṃsthānaḥ’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 14 ‘tu tā’ iti pā. ↩
- 15 ‘dvārāsambhavaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘sa cākṣīṇamūtraḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘kaṭhināḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘bastigatānāmapi’ iti pā. ↩
- 19 ‘vikūle’ iti pā. ↩
- 20 ‘vikūle’ iti pā. ↩