athāto bhagandarāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athetyādi||1-2||
aśmaryanantaramarśo'śmarīnidānayorgudabastikīrtanādbhagandarasyobhayādhiṣṭhānatvāt;
yadāha- “gudabastipradeśadāraṇāt” iti, adhogatavyādhiprakramāt,
mahāvyādhiprakramāt, mahāvyādhisāmānyācca bhagandaranidānārambhaḥ||1-2||
vātapittaśleṣmasannipātāgantunimittāḥ
śataponakoṣṭragrīvaparisrāviśambūkāvartonmārgiṇo yathāsaṅkhyaṃ pañca
bhagandarā bhavanti | te tu bhagagudabastipradeśadāraṇācca ‘bhagandarā’
ityucyante | abhinnāḥ piḍakāḥ, bhinnāstu bhagandarāḥ
||3||
vātapittetyādi| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāsiddhau pañcetivacanaṃ
śoṇitajādiniṣedhārtham| bhagandaraniruktimāha- te tvityādi||3||
saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāsiddhau pañceti śoṇitajādiniṣedhārtham| abhinnā
piḍikā, bhinnā bhagandaraḥ, piḍikābhedenaiva
bhagādipradeśadāraṇānniruktisādhitasyārthasya sambhavāt| tābheva niruktiṃ
bhagandaraśabdasya darśayannāha- gudabhagabastipradeśadāraṇāditi||3||
teṣāṃ
1
tu pūrvarūpāṇi- kaṭīkapālavedanā kaṇḍūrdāhaḥ śophaśca gudasya bhavati
||4||
pūrvarūpamāha- teṣāṃ tvityādi| teṣāṃ tu pūrvarūpāṇi ‘bhavanti’ ityarthaḥ|
kaṭīkapālaḥ kaṭīphalakaḥ||4|| bhagandarāṇāṃ
pūrvarūpaṃ darśayannāha- teṣāṃ pūrvarūpamityādi| kaṭīkapālaḥ kaṭīphalakaḥ,
tasya vedanāṃ tatsthānāśritena doṣeṇa| gudaśabdena saha kaṇḍvādayaḥ śabdāḥ
pratyekamabhisambadhyante| pākārambhe doṣatrayasānnidhyāt kaṇḍvādayaḥ
kaphādijāḥ| gudāyāmaśceti gudasyāyāma iva vāyunā| sarveṣāṃ
piḍikāśothārambhiṇām| sāmānyamiti anyatrāpi pūrvarūpasya sāmānyatvādevātra
viśeṣeṇa sāmānyābhidhānaṃ bhagandarapiḍakānāṃ bhagandarāṇāṃ ca pūrvarūpasya
sāmānyatvabodhanārtham| etenāpūrvarūpā piḍikā bhāgandarī na bhavati,
kecittvapūrvarūpāṃ bhāgandarīmapi piḍikāmadhīyate||4||
tatrāpathyasevināṃ vāyuḥ prakupitaḥ sannivṛttaḥ sthirībhūto gudamabhito'ṅgule
2
dvyaṅgule vā māṃsaśoṇite pradūṣyāruṇavarṇāṃ piḍakāṃ janayati, sā'sya todādīn
vedanāviśeṣāñjanayati, apratikriyamāṇā ca pākamupaiti,
mūtrāśayābhyāsagatatvācca vraṇaḥ praklinnaḥ
śataponakavadaṇumukhaiśchidrairāpūryate, tāni ca chidrāṇyajasramacchaṃ
phenānuviddhamadhikamāsrāvaṃ sravanti
3, vraṇaśca tāḍyate bhidyate chidyate sūcībhiriva nistudyate, gudaṃ
cāvadīryate, upekṣite ca vātamūtrapurīṣaretasāmapyāgamaśca taireva
chidrairbhavati; taṃ bhagandaraṃ śataponakamityāvakṣate
||5||
pūrvarūpānantaraṃ piḍikotpattipākopadravaniruktīdarśayannāha-
tatrāpathyetyādi| sannivṛttau vyāghuṭitaḥ| gudamabhito gudasya sarvataḥ; anye
‘gudasannidhau’ ityāhuḥ| abhyāsaḥ samīpam| śataponakaḥ śūkadoṣaparipaṭhito
vyādhiḥ; ‘cālanikā’ iti jejjhaṭaḥ; tannecchati gayī, lokaśāstrayoścālanikāyāṃ
śataponakaśabdasyāprasiddhatvāt; ‘aśvapucchabālaracitaṃ śatākṣakaṃ’ ityanye|
tudyate vyathyate| tāḍyate daṇḍenevābhihanyata ityarthaḥ| bhidyate
tvagvidāryata iva| chidyate dvidhā kriyata iva||5||
pūrvarūpānantaraṃ piḍikotpattyādi darśayannāha- tatrāpathyakāriṇāmityādi|
gudamabhito gudasya sarvataḥ| todādīniti ādiśabdena bhedādīnāmavarodhaḥ|
śataponakavadaṇumukhairiti śataponakaścālaniketi jejjaṭaḥ; tanna,
lokaśāstrayoścālanikāyāṃ śataponakaśabdasyāprasiddheḥ| tena śataponakaḥ
śūkadoṣaparipaṭhito vyādhiḥ “chidrairaṇumukhairliṅgaṃ” (ni. 14) ityādi||5||
pittaṃ tu prakupitamanilenādhaḥ preritaṃ pūrvavadavasthitaṃ raktāṃ
tanvīmucchritāmuṣṭragrīvākārāṃ
4
piḍakāṃ janayati; sā'sya coṣādīn vedanāviśeṣāñjanayati; apratikriyamāṇā ca
pākamupaiti; vraṇaścāgnikṣārābhyāmiva dahyate, durgandhamuṣṇamāsrāvaṃ sravati,
upekṣitaśca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati; taṃ
bhagandaramuṣṭragrīvamityācakṣate ||6||
pittaṃ tvityādi| pūrvavadavasthitamiti gudamabhito'ṅgule dvyaṅgule vetyarthaḥ|
visṛjati sravati vraṇa iti sambandhaḥ||6||
uṣṭragrīvāsadṛśatvena piḍikāyā uṣṭragrīvaḥ, dhanuḥstambhavat| ūṣādīniti
ādiśabdāccoṣādayaḥ||6||
śleṣmā tu prakupitaḥ samīraṇenādhaḥ preritaḥ pūrvavadavasthitaḥ śuklāvabhāsāṃ
sthirāṃ kaṇḍūmatīṃ piḍakāṃ janayati, sā'sya kaṇḍvādīn vedanāviśeṣāñjanayati,
apratikriyamāṇāṃ ca pākamupaiti, vraṇaśca kaṭhinaḥ saṃrambhī kaṇḍūprāyaḥ
picchilamajasramāsrāvaṃ sravati, upekṣitaśca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati;
taṃ bhagandaraṃ parisrāviṇamityācakṣate
||7||
śleṣmetyādi| saṃrambhī śophavān| kaṇḍūprāyaḥ kharjūbahulaḥ|
parisrāvītyevaṃśīlaḥ parisrāvī||7||
ślaiṣmikapiḍikāsu sthirā kaṭhinā|
kaṇḍvādīnityādiśabdādgurutopadehālpavedanatādayaḥ| vraṇaḥ saṃrambhīti
śothavān||7||
vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau pittaśleṣmāṇau parigṛhyādho gatvā
pūrvavadavasthitaḥ pādāṅguṣṭhāgrapramāṇāṃ sarvaliṅgāṃ piḍakāṃ janayati, sā'sya
todadāhakaṇḍvādīn vedanāviśeṣāñjanayati, apratikriyamāṇā ca pākamupaiti,
vraṇaśca nānāvidhavarṇamāsrāvaṃ sravati, pūrṇanadīśambūkāvartavaccātra
samuttiṣṭhanti vedanāviśeṣāḥ; taṃ bhagandaraṃ śambūkāvartamityācakṣate
||8||
‘pūrṇanadīśambūkāvartavannairantaryeṇa vedanā uttiṣṭhanti’ ityeke; anye tu
‘tathāvidhagatyārambhakasya śophasya
pūrṇanadyāvartaśambūkāvartākāreṇevāvagatvādavagāḍhavedanā bhavantītyarthaḥ’|
śambūkāḥ śaṅkhāḥ||8|| vāyuḥ prakupitaḥ
prakupitau pittaśleṣmāṇāviti trayāṇāmapyanubandhitvaṃ darśayati; sarva eva
svahetukupitāḥ svatantrā vyaktaliṅgā yathoktaprakopapraśamanāḥ| sā'sya
todadāhakaṇḍvādīñjanayatīti pratyekadoṣapaṭhitān todadāhakaṇḍvādīnityarthaḥ|
pūrṇanadyāvartaśambūkāvartavadvedanāviśeṣā iti tathāvidhagatyārambhakasya
śothasya pūrṇanadyāvartaśambūkāvartakākāreṇaivāvagāḍhatvāt||8||
mūḍhena
5
māṃsalubdhena yadasthiśalyamannena sahābhyavahṛtaṃ
yadā'vagāḍhapurīṣonmiśramapānenādhaḥpreritamasamyagāgataṃ gudamapakṣiṇoti tadā
kṣatanimittaḥ kotha upajāyate, tasmiṃśca kṣate pūyarudhirāvakīrṇamāṃsakothe
bhūmāviva jalapraklinnāyāṃ krimayaḥ sañjāyante, te bhakṣayanto gudamanekadhā
pārśvato dārayanti, tasya tairmārgaiḥ
kṛmikṛtairvātamūtrapurīṣaretāṃsyabhiniḥsaranti; taṃ
bhagandaramunmārgiṇamityācakṣate ||9||
unmārgiṇaḥ samprāpti darśayannāha- mūḍhenetyādi| mūḍhena ajñātena| apakṣiṇoti
sakṣataṃ karoti| kothaḥ pūtibhāvaḥ| pārśvato dārayanti pakṣato dārayanti|
asyāgre arśobhagandaraṃ kecit paṭhanti; tanna,
sarvairnibandhakārairnirākṛtatvāt||9||
unmārgiṇaḥ samprāptiṃ darśayannāha- mūḍhenetyādi| mūḍhenājñena māṃsalolupena|
asamyagāgatam unmārgamatyarthaṃ tīkṣṇatvānmāṃsādyavadāryāgatam|
kecidatrārśobhagandaramapyācakṣate- kaphapitte tu pūrvotthite ityādi| tanna,
apāṭhe'pi sthānaikatvādupadravavat svādhiveśenaiva siddhatvāt||9||
bhavanti cātra- utpadyate'lparuk śophāt
6
kṣipraṃ cāpyupaśāmyati | pāyvantadeśe piḍakā sā jñeyā'nyā bhagandarāt
||10|| pāyoḥ syād dvyaṅgule deśe gūḍhamūlā
sarugjvarā | bhāgandarīti vijñeyā piḍakā'to viparyayāt
||11||
abhāgandarīṃ bhāgandarīṃ ca piḍakāmāha- bhavanti cātretyādi| pāyvantadeśe
piḍakā śophādutpadyata iti sambandhaḥ| alparuk alpavedanā, pāyvantadeśe
gudasyānte, anyā bhagandarāt aparā bhagandarebhya ityarthaḥ| etenābhāgandarī
piḍakoktā, yato'syā bhagandaro notpadyate| ato'bhāgandaryāḥ piḍakāyāḥ,
viparyayāt viparītatvāt, bhāgandarīti bhagandarakarī bhavatītyarthaḥ||10-11||
yānayānānmalotsargāt kaṇḍūrugdāhaśophavān | pāyurbhavedrujaḥ kaṭyāṃ pūrvarūpaṃ
bhagandare ||12||
yonetyādi| yānayānāt rathādigamanāt| malotsargāt purīṣatyāgāt|
kaṇḍūrugdāhaśophavān pāyurbhavet, tato'nantaraṃ kaṭyāṃ kaṇḍūrugdāhaśophādikaṃ
pūrvarūpaṃ bhavet| ayaṃ vā paṭhanīyaḥ pūrvo vā; pūrvarūpagranthadvayaṃ vā
paṭhanīyaṃ, pūrvaścāprasiddhaḥ, ayaṃ tu prasiddhaḥ||12||
kecidatrāpi bhāgandarīmapi piḍakāmabhidhīyate- utpadyate'lparukśophetyādi||10-12||
ghorāḥ sādhayituṃ duḥkhāḥ sarva eva bhagandarāḥ | teṣvasādhyastridoṣotthaḥ
7
kṣatajaśca bhagandaraḥ ||13||
tatra keṣāñcidasādhyatvaṃ darśayannāha- ghorā ityādi| ghorā duḥkhapradāḥ|
sādhayituṃ duḥkhāḥ kaṣṭasādhyāḥ, ‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ||13||
tatra keṣāñcidasādhyatvaṃ darśayannāha- ghorāḥ sādhayitumityādi||13||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne bhagandaranidānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ
||4||
iti śrīḍahlaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
nidānasthāne caturtho'dhyāyaḥ||4|| iti
sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ
nidānasthāne bhagandarāṇāṃ nidānam||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘teṣāṃ pūrvarūpaṃ gudakaṇḍūdāhaśophāgudāyāmaśceti sarveṣāṃ sāmānyam’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ syāt ↩
- 2 ‘gudamabhito gudadvārādaṅgule dvyaṅgule tryaṅgule vā māṃsaśoṇitamabhipradūṣya’ iti tā. ↩
- 3 ‘phenānuviddhamāsrāvaṃ pravahanti’ ↩
- 4 ucchritāgrāṃ iti tā. ↩
- 5 ‘mūḍhena tu sāsthiśalyamabhyavahṛtaṃ’ iti tā. ↩
- 6 ‘'lparukśothā’ iti pā. ↩
- 7 ‘asādhyastu tridoṣotthaḥ’ iti pā. ↩