athātaḥ kuṣṭhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athetyādi||1-2|| atha
bhagandarānantaramūrdhvādhodhamanīgatarogābhidhāne
tiryaggatadhamanīrogapāriśeṣyād viruddhāśanasantarpaṇaikahetujanmatvāt
saṃśodhanopakramasādhyatvānmahāvyādhisāmānyācca kuṣṭhanidānārambhaḥ||1-2||
mithyāhārācārasya
1
viśeṣādguruviruddhāsātmyājīrṇāhitāśinaḥ snehapītasya vāntasya vā
vyāyāmagrāmyadharmasevino grāmyānūpaudakamāṃsāni vā payasā'bhīkṣṇamaśnato yo
vā majjatyapsūṣmābhitaptaḥ sahasā chardiṃ vā pratihanti, tasya pittaśleṣmāṇau
prakupitau parigṛhyānilaḥ pravṛddhastiryaggāḥ sirāḥ samprapadya samuddhūya
bāhyaṃ mārgaṃ prati samantādvikṣipati, yatra yatra ca doṣo vikṣipto niścarati
tatra tatra maṇḍalāni prādurbhavanti, evaṃ samutpannastvaci doṣastatra tatra
ca parivṛddhiṃ prāpyāpratikriyamāṇo'bhyantaraṃ pratipadyate dhātūnabhidūṣayan
||3||
idānīṃ hetumāha- mithyetyādi| mithyāhārācārasya
śāstroktavidhibhraṣṭāhārācārasyetyarthaḥ| samprāptimāha- tasyetyādi| tasya
mithyāhārācārasyetyādikasya| samudbhūya ākṣipya, samantāt sarvatra; etena
sarvadehagatatvaṃ rogasya sūcayati||3||
tasya prāk sthānasaṃśrayasvabhāvān hetvādipurassaraṃ darśayannāha-
mithyāhārācārasyetyādi| mithyāśabda āhārācārābhyāṃ saha
pratyekamabhisambadhyate| tatra
dvādaśāśanapravibhāgoktavidhiviparītavidhirmithyāhāraḥ| ācāraḥ kāya
vāṅmanobhedena trividho vihāraḥ, tasya
svasthavṛttānāgatābādhavidhānādanyathākaraṇaṃ mithyācāraḥ| te ca
prakopahetavaḥ sarveṣāmevātra gṛhyante mithyāhārācārabhedena dvividhyāt|
pittaśleṣmāṇau prakupitau prakupitaḥ parigṛhya anila iti tridoṣajatvaṃ
samprāptau sūcitaṃ; karmajatvaṃ punarbahmastrīsajjanavadhādibhiḥ
parasvaharaṇāntaiḥ sūcayiṣyati| ata eva kuṣṭhānāṃ dvividhaṃ cikitsitaṃ
yuktivyapāśritaṃ daivavyapāśritaṃ ca, doṣakarmasambhavatvāt kuṣṭhānām|
kecidatra vyādhihetūnadhīyate- viśeṣādguruviruddhāsātmyājīrṇāhitāśina ityādi|
yuktaṃ caitat, doṣarogobhayabhedena hetūnāṃ trividhatvāt, bhojādiṣu pāṭhācca|
tathāhi bhojaḥ- “sevate yo viruddhānnamajīrṇe karṣatastathā” ityādi| tiryaggāḥ
sirā iti nābhiprabhavāstrividhā hi sirāḥ sambhavanti ūrdhvagā
adhogāstiryagāśceti| anye tu sirāśabdena dhamanīrapi sādṛśyādāhuḥ| uktaṃ ca
“tiryaggāṇāṃ catasṝṇāmekaikā” (śā. 9) ityādi| samuddhūya ākṣipya| bāhyaṃ
mārgaṃ pratīti lakṣaṇe dvitīyā| samantāditi sarvadeharogatvamasya sūcayati|
ata eva yatra tatra grahaṇamaniyatadehasūcanaṃ; taduktaṃ carake- “ataḥ
prabhavāṇyabhinivartamāni kevalaṃ śarīramupatapanti” (ca. ni. 5) iti;
kevalamiti sakalaṃ doṣadūṣyagaṇam| tena raso raktaṃ māṃsamambu ca
duṣṭamanugṛhyate| taduktaṃ carake- “vātādayastrayo duṣṭāstvagraktaṃ māṃsamambu
ca| dūṣayanti sa kuṣṭhānāṃ saptako dravyasaṅgrahaḥ||”; tathā “raktaṃ lasīkā
tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ| visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta
dhātavaḥ” (ca. ci. 7) iti| tatra ambu lasīkā udakameva| yadāha- “yattu
tvagantare vraṇagatamudakaṃ tattu lasīkāśabdaṃ labhate” (ca. śā. 7) iti| tatra
visarpasya pittaprabalaṃ saptadravyaṃ, kuṣṭhasya punarmandapittamiti| tathaiva
dravyaṃ gurudravyādi, brahmastrīsajjanavadhādikarmaviśeṣo'pi viśeṣa iti|
maṇḍalānyupajanayantīti sāmānyaṃ sarvakuṣṭhānāṃ lakṣaṇam| tathā carake'pi-
“viruddhānyannapānāni dravasnigdhagurūṇi ca” (ca. ci. 7) ityādi|
kuṣṭhasamprāptau bhojaḥ- “praduṣṭopacitā doṣā rasāsṛṅmāṃsasaṃsṛtāḥ| kuṣṭhāni
janayantyāśu śarīreṣu śarīriṇām” iti||3||
tasya pūrvarūpāṇi- tvakpāruṣyamakasmādromaharṣaḥ kaṇḍūḥ svedabāhulyamasvedanaṃ
vā'ṅgapradeśānāṃ
2
svāpaḥ kṣatavisarpaṇamasṛjaḥ kṛṣṇatā ceti
||4||
pūrvarūpamāha- tasyetyādi| akasmāt kāraṇaṃ vinā| svāpaḥ sparśājñānam||4||
sthānasaṃśrayalakṣaṇasamprāptau pūrvarūpaṃ- tvakpāruṣyamityādi|
lomaharṣātisvedāsvedau ca kuṣṭhajanakadoṣaistiryaksvedavāhiṣu duṣṭeṣu|
yaduktaṃ tantrāntare- “pārūṣyaṃ lomaharṣaṇam| atisvedanamasvedaḥ paridāhaśca
jāyate||” iti| asṛkkṛṣṇatā doṣairasṛjo duṣṭatvāt| atraiva bhojaḥ- “atisvedo na
vā svedaḥ kaṇḍūnistodasuptatāḥ| tvacaḥ pāruṣyamatyarthaṃ romaharṣo vivarṇatā||
śuklatā śoṇitaṃ kṛṣṇaṃ vraṇānāmaprarohaṇam| dāhapākau ca samprāpte tvaci
secanayo hitam(?)|| tasya kuṣṭhāni spaṣṭāni teṣāṃ nāmāni me śṛṇu||” iti||4||
tatra sapta mahākuṣṭhāni, ekādaśa kṣudrakuṣṭhāni, evamaṣṭādaśa kuṣṭhāni
bhavanti | tatra
mahākuṣṭhānyaruṇodumbararṣya(rkṣa)jihvakapālakākaṇakapuṇḍarīkadadrukuṣṭhānīti
| kṣudrakuṣṭhānyapi sthūlāruṣkaṃ mahākuṣṭhamekakuṣṭhaṃ carmadalaṃ visarpaḥ
parisarpaḥ sidhmaṃ vicarcikā kiṭibhaṃ (maṃ) pāmā rakasā ceti
||5||
idānīṃ saṅkhyāmāha- tatretyādi| mahattvamuttarottaradhātvanupraveśāt|
ekādaśakuṣṭhānāṃ kṣudratvamuttarottaradhātvananupraveśāt| aṣṭādaśa kuṣṭhāni
bhavantīti diṅmātramidaṃ darśitaṃ, kuṣṭhānāmaniyatasaṅkhyatvāt; tathā ca
carakaḥ- “saptavidho'ṣṭādaśavidho'saṅkhyeyavidho vā” (ca. ni. 5) iti|
mahākuṣṭhāni nāmataḥ
3
prāha- tatra mahākuṣṭhānītyādi| kṣudrakuṣṭhāni nāmataḥ
4
prāha- kṣudrakuṣṭhānyapītyādi||5|| teṣāṃ
kuṣṭhānāṃ hetuliṅgacikitsopayoginīṃ kuṣṭhaviśeṣāśrayāṃ saṅkhyāṃ nirdiśannāha-
tatra sapta mahākuṣṭhānītyādi| mahattvameṣāmuttarottaradhātvanupraveśāt|
dhātvantarapraveśo'pyeṣāṃ bahubahuladoṣārambhāt| ata eva kriyā mahatī
mahākuṣṭhe, kṣudre punaralpā| yadāha carakaḥ- “pracchannamalpe kuṣṭhe, mahati
ca śastaṃ sirāvyadhanam” (ca. ci. 7) iti| doṣāṇāṃ prābalyaṃ
doṣasvabhāvakāryaliṅgaiḥ kuṣṭheṣu jñeyam| atraivārthe kuṣṭhamadhikṛtya
rogadoṣayoḥ kāryakāraṇabhūtayostathaiva doṣakāraṇayoranyonyajñāpakabhāve
carakaḥ- “kuṣṭhaviśeṣairdoṣā doṣaviśeṣaḥ punaśca kuṣṭhāni| jñāyante te hetuṃ
hetuśca tān prakāśayati” (ca. ci. 7) iti| tadyathā- aruṇakuṣṭhaṃ vāyoḥ
svabhāvabhūtena raukṣyeṇa todasvāpādinā ca kāryeṇa vātaṃ kāraṇabhūtaṃ
jñāpayati| hetuśceti cakāro'pyarthaḥ| tena heturapi tān doṣān prakāśayatīti|
hetoḥ kāryasya prakāśena pratibandhaniyamaṃ sūcayati, kāryasya punaḥ prakāśane
niyataḥ sambandha iti||5||
sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakrimīṇi ca bhavanti,
utsannatastu doṣagrahaṇamabhibhavāt ||6||
sarveṣveva kuṣṭheṣu sarveṣāmeva doṣāṇāṃ krimīṇāṃ ca sambhavaṃ darśayannāha-
sarvāṇītyādi| sarvāṇi kṣudrāṇi mahānti ca| kathaṃ tarhi
vātenāruṇamityādītyāśaṅkyāha- utsannatastu doṣagrahaṇamabhibhavāditi;
utsannata autkaṭyāt doṣagrahaṇam, abhibhavāt ‘itaradoṣayoḥ’ iti śeṣaḥ||6||
tatra sarveṣveva kuṣṭheṣu sarveṣāmeva doṣāṇāṃ krimīṇāṃ ca sambhavaṃ
darśayannāha- sarvāṇītyādi| sarvaṇīti kṣudrāṇi mahānti ca| kathaṃ tarhi
vātenāruṇāmityādi? utsannatastu doṣagrahaṇamiti| utsannamiti napuṃsake bhāve
ktaḥ; tenotsannamutkarṣaḥ| utkarṣadoṣeṇa grahaṇaṃ vātenāruṇamityādi|
abhibhavāditi lyablope pañcamī; tena abhibhavamutkarṣaṃ vīkṣya tena doṣeṇa
grahaṇam| nanu cotkarṣo hi abhibhavamevāpekṣya bhavatīti
abhibhavagrahaṇamantareṇa tadartho labhyata eveti abhibhavagrahaṇaṃ
saṃsargajadoṣābhyāṃ grahaṇamityabhilambhayati||6||
tatra vātenāruṇaṃ, pittenodumbararṣya(rkṣa)jihvakapālakākaṇakāni, śleṣmaṇā
puṇḍarīkaṃ dadrukuṣṭhaṃ ceti | teṣāṃ mahattvaṃ kriyāgurutvamuttarottaraṃ
dhātvanupraveśādasādhyatvaṃ ceti ||7||
yasya doṣasya yasmin kuṣṭhe autkaṭyaṃ tena taddarśayannāha- tatretyādi|
tatrāruṇādīnāṃ saptānāṃ mahattvādiṣu hetuṃ darśayannāha- teṣāmityādi|
anuśabdena paścādarthavācinā mahatve'sādhyatve'pi kākaṇakavarjaṃ kālāntaraṃ ca
sūcyate; kākaṇakaṃ punarutpattāvevāsādhyaṃ, vyādhisvabhāvāt| asādhyatvaṃ ceti
cakāro dhātvanupraveśāccetyanantaraṃ draṣṭavyaḥ;
tenānuktamārambhakadoṣamahattvaṃ samuccinoti||7||
tatrāruṇādīnāṃ saptānāṃ mahatve hetuṃ darśayannāha- teṣāṃ tu mahatvamityādi|
asādhyatve'pi cāyameva hetuḥ| anuśabdena paścādarthavācinā asādhyatve'pi
kāraṇavarjaṃ kālāntaraṃ ca sūcyate| yadāha- “sādhyā yāpyatvamāyānti
yāpyāścāsādhyatāṃ tathā| ghnanti prāṇānasādhyāstu narāṇāmakriyāvatām” (sū. 26)
ityādi| aruṇaṃ punarutpattāvevāsādhyaṃ, vyādhisvabhāvāt| asādhyatvaṃ ceti
cakāro bhinnakrame dhātvanupraveśādityanantaraṃ draṣṭavyaḥ|
tenānukramārambhakadoṣatve mahatvaṃ samuccinoti| bhedo hi bhedavatāṃ
kāraṇabhedād viruddhadharmādhyāsādbhavatīti||7||
tatra, vātenāruṇābhāni tanūni visarpīṇi todabhedasvāpayuktānyaruṇāni | pittena
pakvodumbaraphalākṛtivarṇānyaudumbarāṇi
5, ṛṣya(kṣa)jihvāprakāśāni
6
kharāṇi ṛṣya(kṣa)jihvāni, kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni,
kākaṇantikāphalasadṛśānyatīva raktakṛṣṇāni kākaṇakāni
7; teṣāṃ caturṇāmapyoṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni kṣiprotthānaprapākabheditvāni
krimijanma ca sāmānyāni liṅgāni | śleṣmaṇā puṇḍarīkapatraprakāśāni
pauṇḍarīkāṇi, atasīpuṣpavarṇāni tāmrāṇi vā visarpīṇi piḍakāvanti ca
dadrukuṣṭhāni; tayordvayorapyutsannatā parimaṇḍalatā kaṇḍūścirotthānatvaṃ ceti
sāmānyāni rūpāṇi ||8||
tatra mahākuṣṭhānāṃ lakṣaṇaṃ darśayannāha- tatra vātenetyādi|
ṛṣyajihvāprakāśānīti ṛṣyajihvāyā iva prakāśaḥ sādṛśyaṃ yeṣāṃ tāni
kharatvayuktāni, ṛṣyo nīlāṇḍaḥ ‘roru
8
’ iti prasiddhaḥ; anye ‘ṛkṣa’ iti paṭhanti, ṛkṣo ‘rīcha’ iti loke|
kṛṣṇakapālikā kṛṣṇakarkarā| kākaṇantikā guñjā, ‘cirahaṇṭikā’ iti prasiddhā,
tatphalavadraktāni madhye kṛṣṇāni| udumbarādīnāṃ pittakṛtatvaṃ darśayannāha-
teṣāmityādi| uṣo'nalasamīpa ivopatāpaḥ, pluṣṭasyeva vedanāviśeṣa ityanye; coṣa
ācūṣyata iva vedanāviśeṣaḥ, pipāsetyanye; paridāhaḥ sarvato dāhaḥ; dhūmāyanaṃ
dhūmopahatasyeva, ‘dhūmodvamanamivāṅgānām’ ityeke|
puṇḍarīkadadrukuṣṭhayorlakṣaṇaṃ darśayannāha- śleṣmaṇetyādi| puṇḍarīkaṃ
śvetapadmam| dadrukuṣṭhaṃ dvividhaṃ- sitamasitaṃ ca; asitasya
mahopakramasādhyatvādanubandhitvaprakarṣācca mahākuṣṭheṣu madhye suśrute
pāṭhaḥ, sitadadrukuṣṭhasya
sukhasādhyatvāduttarottaradhātvanupraveśābhāvāttathā'tyarthapīḍārahitatvācca
carake kṣudrakuṣṭheṣu madhye pāṭha ityadoṣaḥ| dadrusidhmayoḥ
suśrutacarakoditayorabhidhānabheda iti jejjhaṭaḥ samādadhati, tannecchati
gayī| tayoḥ puṇḍarīkadadrukuṣṭhayoḥ pittakaphakṛtatvaṃ darśayannāha-
tayorityādi| parimaṇḍalatā paripūrṇamaṇḍalatā||8||
mahatāṃ kuṣṭhānāṃ lakṣaṇaṃ darśayannāha- tatrāruṇānītyādi| tanūni visarpīṇi
vividhasarpaṇavanti ca| todādīnyatra vātakāryāṇi| udumbarāṇi
pakvodumbaravarṇāni pittajatvāllohitāvabhāsāni| ṛkṣajihvāsādṛśyādṛkṣajihvāni;
pṛṣodarāditvādākāranivṛttiḥ| tena vātena kharāṇi śyāvāṇyapi| lohitatvaṃ
pittajatvādasya| atra carakaḥ- “karkaśaṃ raktaparyantamantaḥśyāvaṃ savedanam|
yadṛkṣajihvāsaṃsthānamṛkṣajihvaṃ taducyate”- (ca. ci. 7) iti| atraiva
doṣānubandhamāha carakaḥ- “vātapitte śleṣmapitte vātaśleṣmaṇi vā'dhike|
ṛkṣa(ṣya)jihvaṃ puṇḍarīkaṃ sidhmakuṣṭhaṃ ca jāyate” (ca. ci. 7) iti
kṛṣṇakapālikā kṛṣṇaśarkarā| atra vātānubandho'pyasti| taduktaṃ carake-
“vāte'dhikatare kāpālaṃ, pitte tvaudumbaraṃ, kākaṇakaṃ tu tridoṣajam” (ca. ni.
5) iti| udumbarādīnāṃ pittakṛtatvaṃ darśayannāha- teṣāmityādi| sannipātajamapi
kāraṇaṃ pittaje paṭhanti, pittotkaṭasannipātajatvāt| ūṣā analasamīpa
ivopatāpaḥ| coṣaḥ cūṣaṇamiva, pipāsetyanye| paridāhaḥ sarvato dāhaḥ|
dhūmāyanaṃ dhūmodvamanamivāṅgānāṃ, pittopatāpena| pittajeṣu ‘kṛmijanma ca’ iti
kecit paṭhanti| puṇḍarīkāṇi sitāni kaphena, pittānubandhena raktāni ca,
sitāruṇaṃ hi puṇḍarīkaṃ; taduktaṃ carake- “saśvetaṃ raktaparyantaṃ
puṇḍarīkadalopamam| sotsedhaṃ ca sarāgaṃ ca puṇḍarīkaṃ pracakṣate” (ca. ci. 7)
iti| dadrukuṣṭhānyatra tantre mahākuṣṭheṣu, bhoje'pi; tathā hi bhojaḥ-
“sakaṇḍūpiḍikātmāni vṛttāni bahulāni ca| atasīpuṣpavarṇāni dadrūkuṣṭhāni
nirdiśet”- iti| asitadadrūṇāmatra mahākuṣṭheṣu pāṭho mahopakramasādhyatvādeva,
sitadadrūstu carake'lpakuṣṭheṣu| tathāhi tatra- “sakaṇḍūrāgapiḍikaṃ
dadrūmaṇḍalamudgatam” (ca. ci. 7) iti| suśrute tu
sitadadrorvisarpakuṣṭhe'varodhaḥ, ‘visarpīṇi’ iti vacanāt| carake tu
mahākuṣṭheṣu sitasidhmasya pāṭhe kāraṇaṃ gaveṣaṇīyam| asitasidhmasya suśrute
dadrukuṣṭhe'varodhaḥ| tatra sidhmamanye tu paṭhanti- “kaṇḍvanvitaṃ śvetamapāyi
sidhmaṃ vidyāttanuprāyaśaūrdhvakāye” iti| tathā ca bhojaḥ- “tatra śvetaṃ
saparuṣaṃ dhvaṃsi kaṇḍūsamanvitaṃ sidhmaṃ, tat kaphasambhūtaṃ tvaggataṃ
sucikitsitam” iti| “tayoḥ suśrutacarakoditayordadrūsidhmayorabhidhānabheda eva
paraṃ, nābhidheyabhedaḥ” iti jejjaḍaḥ| kaḥ
punaretayorumālāmākā(?)kusumasamayorasitasitayorabheda eveti jejjaḍavacanaṃ
jaḍatvameva kathayati| na hi sarvatra suśrutacarakācāryayorvastuṣvabhedaḥ,
pākādiṣu vastubhedadarśanāt||8||
kṣudrakuṣṭhānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- sthūlāni
9
sandhiṣvatidāruṇāni sthūlāruṣi
10
syuḥ kaṭhinānyarūṃṣi |9|
kṣudrakuṣṭheṣu prāk sthūlāruṣkamāha- sthūlānītyādi| sthūlāni sthūlamūlāni|
dāruṇāni kṛcchrasādhyāni| arūṃṣi vraṇāḥ|9|-
tvakkocabhedasvapanāṅgasādāḥ kuṣṭhe mahatpūrvayute bhavanti
11||9||
mahākuṣṭhalakṣaṇamāha- tvakkocetyādi| tvakśabdaḥ kocabhedasvapnaiḥ saha
pratyekaṃ sambadhyate; tena tvakkocaḥ tvaksaṅkocaḥ, tvagbhedaḥ tvagvidāraṇaṃ,
tvaksvapanaṃ tvaco'cetanatvam, aṅgasādo'ṅgaglāniḥ| kuṣṭhe mahatpūrvayuta iti
mahākuṣṭha ityarthaḥ||9||
kṛṣṇāruṇaṃ yena bhaveccharīraṃ tadekakuṣṭhaṃ pravadanti kuṣṭham
12|10|
ekakuṣṭhamāha- kuṣṇāruṇamityādi|10|-
syuryena kaṇḍūvyathanauṣacoṣāstaleṣu
13
taccarmadalaṃ vadanti ||10||
carmadalamāha- syuryenetyādi| coṣa ācūṣaṇamiva| taleṣu hastapādataleṣu||10||
visarpavat sarpati sarvato yastvagraktamāṃsānyabhibhūya śīghram |
mūrcchāvidāhāratitodapākān kṛtvā visarpaḥ sa bhavedvikāraḥ
||11||
visarpakuṣṭhalakṣaṇamāha- visarpavadityādi| atroktavisarpākhyakuṣṭhasya
vakṣyamāṇavisarparogasya ca ciravisarpaṇaśīghravisarpaṇato bhedaḥ||11||
śanaiḥ śarīre piḍakāḥ sravantyaḥ
14
sarpanti yāstaṃ parisarpamāhuḥ |12|
parisarpamāha- śanairityādi|12|-
sidhmakuṣṭhamāha- kuṇḍvanvitamityādi| apāyi akaṣṭakāri
17| prāyaśa ūrdhvakāya iti prāyaḥśabdopādānādadhaḥkāye'pi kadācidbhavati|
sidhmakuṣṭhaṃ dvividhaṃ- puṣpikāsidhmaṃ, sidhmaṃ ca; puṣpikāsidhmasya
sukhasādhyatvāt suśrute kṣudrakuṣṭheṣu pāṭhaḥ, sidhmasya
duḥkhasādhyatvāccarake
18
mahākuṣṭhe pāṭha ityadoṣaḥ||12||
rājyo'tikaṇḍvartirujaḥ sarūkṣā bhavanti gātreṣu vicarcikāyām | kaṇḍūmatī
dāharujopapannā vipādikā pādagateyameva
||13||
vicarcikāmāha- rājya ityādi| rājyo rekhāḥ, tāśca sarūkṣā bhavanti| kaṇḍvartiḥ
kharjūpīḍā, rujo vedanāḥ, atiśabdaḥ kaṇḍvartirugbhyāṃ sambadhyate| gātreṣu
pāṇipādeṣu| kaṇḍūmatītyādi| iyameva vicarcikā pādagatā yadā syāttadā
vicarcikāsañjñāṃ vihāya vipādikāsañjñāṃ prāpnotītyarthaḥ||13||
yat srāvi vṛttaṃ ghanamugrakaṇḍu tat snigdhakṛṣṇaṃ kiṭibhaṃ(maṃ) vadanti |14|
kiṭibhamāha- yadityādi| ‘raktakṛṣṇaṃ’ iti kecit paṭhanti|14|-
sāsrāvakaṇḍūparidāhakābhiḥ
19
pāmā'ṇukābhiḥ piḍakābhirūhyā ||14|| sphoṭaiḥ
sadāhairati saiva kacchūḥ sphikpāṇipādaprabhavairnirūpyā |15|
atha
20
pāmāmāha,- sāsrāvetyādi| sahāsrāvakaṇḍūparidāhakairvartante yāḥ
piḍakāstāstathāvidhāḥ, tābhirūhyā pāmeti sambandhaḥ; ye tu
‘sāsrāvakaṇḍūparidāhavadbhiḥ’ iti paṭhanti, te tu vyākhyānayanti- sāsrāvau yau
kaṇḍūparidāhau tadyuktaiḥ puruṣaiḥ kṛtvā, aṇukābhiḥ piḍakābhiḥ kṛtvā, pāmā
21
ūhyā ‘vaidyaiḥ’ iti śeṣaḥ| saiva kacchūriti saiva pāṇyoḥ sphijośca tīvradāhaiḥ
sphoṭairupagatā kacchūrucyate||14||-
kaṇḍvanvitā
22
yā piḍakā śarīre saṃsrāvahīnā rakasocyate sā
||15||
rakasāmāha- kaṇḍvanvitetyādi| śarīre sakale kāye||15||
aruḥ
23
sasidhmaṃ rakasā mahacca yaccaikakuṣṭhaṃ kaphajānyamūni | vāyoḥ prakopāt
parisarpamekaṃ śeṣāṇi pittaprabhavāṇi vidyāt
||16||
idānīṃ kasmin kṣudrakuṣṭhe kasyādhikyamityāha- arurityādi| aruḥ sthūlāruṣkam|
śeṣāṇi visarpakiṭibhavicarcikāpāmācarmadalāni| aruḥ sasidhmamityādi|
jejjhaṭena svakapolakalpitaḥ śloka iti gayadāso na manyate, yasmādekakuṣṭhaṃ
mahākuṣṭhaṃ ca vātādeva bhavati na kaphāt, parisarpaṃ pittāt; pāṭhāntaraṃ
cātra ‘aruṣkaṃ’ ityādi paṭhati, taccābhāvānna likhitam||16||
kṣudrakuṣṭhāni darśayannāha- sthūlāruṣkamityādi| sthūlāni aruṃṣi vraṇāḥ|
sandhiṣu parvarṇām| sthūlāruṣkaṃ kaphāt| sthūlāruṣkamityasya sānvayaṃ nāma|
kṣudrakuṣṭhapaṭhitasyāpi mahākuṣṭhamiti sānvayaṃ nāma, tasmin tvaksaṅkocādīnāṃ
sarvāṅgagatvāt| ekakuṣṭhe'pi kṛṣṇāruṇaikavarṇatvena
kṛtsnaśarīragasyaikakuṣṭhamiti sānvayaṃ nāma| mahākuṣṭhamekakuṣṭhamapi vātāt,
todasvāpatvaksaṅkocādīnāṃ mahākuṣṭhe vātaikakāryatvāt; ekakuṣṭhe'pi
kṛṣṇāruṇayorvātakāryatvāt; kaphāditi jejjaṭaḥ| kaṇḍūśoṣāvapi carmadalakuṣṭhe
pittāt| tvagraktādīnisyādiśabdānmāṃsābunoravarodhaḥ| prāyaśaścordhvakāye iti
prāyaśabdādadhaḥkāye'pi kadācit| sidhmaṃ vātānubandhakaphāt| soṣā kaṇḍūriti
saha ūṣākaṇḍūbhyāṃ vartate yā sā tathā| yaiva pāṇyorvicarcī, saiva
pādayorvipādikā| avadārayatītyavadāryā “kṛtyaluṭo bahulam” (pā. a. 3/3/113)
iti kartari kṛtyaḥ, pādadāriketyarthaḥ| atraiva bhojaḥ- “doṣāḥ pradūṣya
tvaṅmāṃsaṃ pāṇipādatalāśritāḥ| piḍakā janayantyāśu dāhakaṇḍūsamanvitāḥ||
dālyate tvak kharā rūkṣā pāṇyorjñeyā vicarcikā pāde vipādikā jñeyā
sthānānyatvādvicarcikā||” iti| vicarcīvipādike pittakṛte, pittodrekāt, ‘śeṣāṇi
pittaprabhavāṇi’ iti vacanāt; kaphavātāvapyatrāstaḥ, kaṇḍūdāraṇyordarśanāt|
saiva pāṇyoḥ sphijośca tīvradāhaiḥ sphoṭairupagatā kacchūruktā| kacchūḥ
pittāt, ‘tīvradāhaiḥ’ iti vacanena| sakaṇḍūḥ srāvahīnā| piḍakā rakasā, sā
kaphāt| kṣudrakuṣṭheṣu pradhānān doṣānnirdiśannāha- tatrāruṣkamityādi|
sthūlāruṣkarakasāsidhmeṣu kapho'dhikaḥ, vātodrekādekakuṣṭhaṃ, vātapittāttu
parīsarpaṃ, aparāṇi ca pittādeva nirdiśet| aparāṇīti
visarpakiṭibhavicarcīvipādikāpāmāḥ| sakaṇḍūḥ saiva tīvradāhasphoṭā kacchūriti
na saṅkhyātirekaḥ| atra jejjaḍena- ekakuṣṭhe mahākuṣṭhe'pi kaphādhikyaṃ ceti
svakalpitaślokaḥ- “aruḥ sasidhmaṃ rakasā mahacca yaccaikakuṣṭhaṃ
kaphajānyamūni| vātena vidyāt parisarpamekaṃ śeṣāṇi pittaprabhavāṇi vidyāt”
iti| tatra mahākuṣṭhe tvaksaṅkocasvāpabhedāṅgasādā vātakṛtāḥ, ekakuṣṭhe'pi
kṛṣṇāruṇatvaṃ vātakṛtaṃ; kiñca kaphajatve tu kaṣṭatvamapyasya na syāt,
kaphajasya kuṣṭhasya sukhasādhyatvāt; parisarpasyāpi vātakṛtatve
srāvasphoṭajanmānupapattiḥ, vātajasyāvidyamānasrāvapākāt| kṣudrakuṣṭheṣu
doṣānubandhe carakaḥ- “carmākhyamekakuṣṭhaṃ ca kiṭibhaṃ ca vipādikā| kuṣṭhaṃ
cālasakaṃ jñeyaṃ prāyo vātakaphānvitam|| pāmā śatāruṣī sphoṭā dadruścarmadalaṃ
tathā| pittaśleṣmādhikāḥ prāyaḥ kaphaprāyā vicarcikā” iti (ca. ci. 7)||9-16||
kilāsamapi kuṣṭhavikalpa
24
eva; tattrividhaṃ- vātena, pittena, śleṣmaṇā ceti | kuṣṭhakilāsayorantaraṃ-
tvaggatameva kilāsamaparisrāvi ca | tadvātena maṇḍalamaruṇaṃ paruṣaṃ
paridhvaṃsi ca, pittena padmapatrapratīkāśaṃ saparidāhaṃ ca, śleṣmaṇā śvetaṃ
snigdhaṃ bahalaṃ kaṇḍūmacca | teṣu sambaddhamaṇḍalamantejātaṃ raktaroma
cāsādhyamagnidagdhaṃ ca ||17||
kilāsaṃ nirdiśannāha- kilāsamapītyādi| apiśabdaḥ sambhāvanāyāṃ, tena kilāsaṃ
kuṣṭhavikṛtiriti sambhāvyate; anye tu, kimapi kilāsaṃ kuṣṭhavikalpo na
bhavatītyapiśabdādāhuḥ; kiṃ tat kilāsaṃ kuṣṭhavikalpo na bhavati? ucyate-
tvaggatamaparisrāvi ceti; antaraṃ bhedaḥ| tvaggatamiti kuṣṭhaṃ
tvagraktamāṃsamadhiṣṭhāya tvaci darśayatyātmānaṃ, kilāsaṃ tu tvacameva
kevalāmadhitiṣṭhatītyarthaḥ| anye tu ‘tvaggatameva kilāsasañjñaṃ, tadeva
dhātvanupraveśācchvitrasañjñam’ ityāhuḥ| tathā ca viśvāmitraḥ,- “tvaggataṃ tu
yadasrāvi kilāsaṃ tat prakīrtitam| yadā tvacamatikramya taddhātūnavagāhate||
hitvā kilāsasañjñāṃ ca śvitrasañjñāṃ labheta tat”- iti| vātādijānāṃ kilāsānāṃ
lakṣaṇamāha- tadvātenetyādi| paridhvaṃsīti ghṛṣṭaṃ sadrajo vimuñcatītyarthaḥ|
bahalaṃ sthūlam| ataḥ paramasādhyāvadhāraṇaṃ- teṣvityādi| teṣu
vātapittaśleṣmajeṣu kilāseṣu| sambaddhamaṇḍalamiti
parasparamabhinnamaṇḍalamityarthaḥ| ante jātam oṣṭhapāṇipādaguhyajam; anye
tvatra ‘antarjātaraktaroma ca’ iti paṭhanti; antarmadhye jātāni raktāni lomāni
yatra tattathā; te cācāryā ‘agnidagdhaṃ ca’ iti cakāreṇa
pāṇipādaguhyauṣṭhajamanuktamapyasādhyaṃ samuccinvanti||17||
tvagdoṣasāmānyāt kilāsaṃ nirdiśannāha- kilāsamapītyādi| apiśabdāt
kuṣṭhavikalpo'pi kiñcitkilāsaṃ kuṣṭhavikalpo na bhavatītyāha-
kuṣṭhakilāsayorantaramityādi| antaraṃ bhedaḥ| tvaggatameva kilāsaṃ, kuṣṭhaṃ
tathā na bhavati; aparisrāvi ca, ‘kuṣṭhaṃ athā na bhavati’ iti śeṣaḥ| yadā tu
raktādigataṃ parisrāvi tadā na kilāsasañjñaṃ, kiṃ tarhi kuṣṭhasañjñameva|
tasya kuṣṭhāddhetuviśeṣo'pyasti doṣakopanaṃ viruddhādhyaśanādi pāpakarmāpi
tatrāntare| tathāhi carakaḥ- “viprān gurūn dharṣayatāṃ” ityādi
kuṣṭhahetūnabhidhāya, kuṣṭhādhyāye kilāsahetumapi doṣajananaṃ pāpakarmākhyaṃ
cāha- “vacāṃsyatathyāni” (ca. ci. 7) ityādi| atra pṛthakkilāsahetavo na
nirdiṣṭāḥ, tasya kuṣṭhaikasambhavatvāt| etāvad dṛśyameva kuṣṭhakilāsayorbhedaṃ
viśvāmitrā'pyāha| tathāhi viśvāmitraḥ- “tvaggataṃ tu yadasrāvi kilāsaṃ tat
prakīrtitam| yadi tvacamatikramya taddhātūnavagāhate|| hitvā kilāsasañjñāṃ tu
kuṣṭhasañjñāṃ labhettadā” iti| tadapi dvividhaṃ vraṇakṛtaṃ, doṣajaṃ ca; tathā
ca bhojaḥ- ‘śvitraṃ tu dvividhaṃ proktaṃ doṣajaṃ vraṇajaṃ tathā| tatra
mithyopacārāddhi vraṇasya vraṇajaṃ smṛtam|| doṣajaṃ ca dvidhā proktamātmajaṃ
parajaṃ tathā| paragātrāsanasparśādyattat parajamucyate|| tadātmajaṃ
vijānīyādyaddeheṣvanilādijam| teṣāṃ lakṣaṇavaiśeṣyamuktaṃ śṛṇu mayā'nagha||
raktaṃ bhavati pittena kaphācchvetaṃ sapāṇḍukam| vātāt kṛṣṇāruṇaṃ tāmraṃ
rūkṣaṃ tanu ca yadbhavet” iti| carakācāryāśayo'pi rasagatameva kilāsaṃ,
tasyottarottaradhātutrayāśritaṃ tu nāmatrayaṃ “dāruṇaṃ vāruṇaṃ śvitraṃ kilāsaṃ
nāmabhistribhiḥ| doṣe raktāśrite raktaṃ, tāmraṃ māṃsasamāśrite|| śvetaṃ
medaḥśrite śvitraṃ, guru taccottarottaram” (ca. ci. 7) iti| atraivārthe
bhālukiḥ- “saṃskārāt sahajāt sthānadoṣācchetatayā'pi tat| kilāsamabhivijñeyaṃ
saṃsparśādeva dāhavat|| dāruṇaṃ tattu vijñeyaṃ māṃsadhātusamāśritam|
medaḥśritaṃ bhavecchvetaṃ tathā śvitraṃ nirucyate” iti| cikitsābhedo'pi
śvitrakilāsayorbhedaṃ kathayatveva; śvitrasya mahatī, laghvī kilāsasya| tasya
sādhyāsādhyāvadhāraṇāyāha- sambaddhamaṇḍalamityādi| antejātamiti
oṣṭhapāṇipādaguhyajaṃ, raktaroma cāsādhyaṃ kilāsam| tathā kilāsasyāsādhyatve
carakaḥ- “saraktaroma bahulaṃ yacca bhinnaṃ parasparam| yacca varṣagaṇotpannaṃ
tacchvitraṃ naiva sidhyati” (ca. ci. 7) iti| tathā bhoje'pi-
“puṇḍarīkapalāśābhaṃ raktāntaṃ dīrgharoma ca| asādhyamanyathā jātaṃ
yacchvitramacirotthitam|| chinnaṃ tu yadbhavecchvitraṃ tat sādhyamiti
nirdiśet” iti| prāyeṇātrāpi kecit ‘antarjātaraktaloma’ iti paṭhanti| te
punaragnidagdhaṃ ceti cakāreṇa pāṇipādaguhyauṣṭhajaṃ sanucinvanti||17||
kuṣṭheṣu tu tvaksaṅkocasvāpasvedaśophabhedakauṇyasvaropaghātā vātena,
pākāvadaraṇāṅgulipatanakarṇanāsābhaṅgākṣirāgasattvotpattayaḥ
25
pittena, kaṇḍūvarṇabhedaśophāsrāvagauravāṇi śleṣmaṇā
||18||
kuṣṭhānāṃ saṅkṣepeṇoktatvādanuktamapi doṣaliṅgaṃ darśayannāha- kuṣṭheṣvityādi|
vātakāryeṣu svedaścintyaḥ| ‘tvaksaṅkocasvāpāsvedau’ ityanye paṭhanti, tatra
nañ svedaniṣedhārthaḥ; ‘vyādhisvabhāvāt svedo'pi syāt’ ityapare| kauṇyaṃ
naṣṭakaratā| sattvotpattayaḥ krimīṇāṃ janmāni
26||18|| kṣudrakuṣṭhānāṃ
saṅkṣepeṇoktatvādanuktamapi doṣaliṅgaṃ nirdiśannāha- tatra kuṣṭheṣvityādi|
svedameke vātakāryeṣu paṭhanti; tatra svedo vātakāryeṣu cintya eva| svedamanye
manyante, kuṣṭhapūrvarūpeṣvapi svedapāṭhāt| vyādhiprabhāvāt svedo'pi
syādityapare| śoṣo'ṅgaśoṣaḥ| nisvāpaḥ sparśākṣamatvam| kauṇyaṃ naṣṭakaratā|
pittajeṣu jantūtpattiḥ kṛmijanma, pākātiśayāt| kaṇḍūvarṇabhedādayaḥ
kaphasya||18||
tatrādibalapravṛttaṃ pauṇḍarīkaṃ kākaṇaṃ cāsādhyam
||19||
teṣāmasādhyatāṃ darśayannāha- tatretyādi| puṇḍarīkamādibalapravṛttaṃ
śukraśoṇitadoṣajamasādhyam| nanu cādibalapravṛttamanyadapi kuṣṭhamasādhyameva,
yadāha carakaḥ,- “ye cāpi kecit kulajā vikārāstāṃścāpyasādhyān pravadanti
tajjñāḥ” (ca. ci. 6) iti; kulajā ityanena duṣṭaśukraśoṇitajā ucyante|
puṇḍarīkagrahaṇaṃ sarveṣāmeva mahākuṣṭhānāmupalakṣaṇaṃ;
teṣāmevottarottaradhātvanukrameṇa śukradhātorduṣṭijananasāmarthyāt| etena
kṣudrakuṣṭheṣvādibalapravṛttatvaṃ nāsti, uttarottaradhātvananukramaṇābhāvena
śukradoṣakaraṇe'sāmarthyāt| kākaṇakaṃ cāsādhyam, utpattāveva
tridoṣabalapravṛttatvāt; dhātvanukramaṇena hi
mahākuṣṭhānāmasthimajjaśukragatānāmasādhyatvamupariṣṭhādeva vakṣyati||19||
teṣāmasādhyatāṃ nirdiśannāha- tatrādibalapravṛttamityādi|
puṇḍarīkamādibalapravṛttaṃ śukraśoṇitadoṣajamasādhyam| nanu
cādibalapravṛttamanyadapi kuṣṭhamasādhyameva; yadāha carakaḥ- “ye cāpi kecit
kulajā vikārāstāṃścāpyasādhyān pravadanti tajjñāḥ (ca. ci. 7) iti; kulajā
ityanena duṣṭaśukraśoṇitajānupakṣipati| ucyate- puṇḍarīkagrahaṇaṃ sarveṣāmeva
mahākuṣṭhānāmupalakṣaṇaṃ, teṣāmevottarottaradhātvanukrameṇa
śukradhātorduṣṭijananasāmarthyāt; etena kṣudrakuṣṭheṣvādibalapravṛttatvaṃ
nāsti, uttarottaradhātvanukramaṇābhāvena śukradoṣakaraṇe'sāmarthyāt| kākaṇakaṃ
cāsādhyamutpattāveva, tridoṣaprabalapravṛttattvāt| dhātvanukramaṇena hi
mahākuṣṭhānāmasthimajjaśukragatānāmasādhyatāmupariṣṭhādeva vakṣati||19||
bhavanti cātra- yathā vanaspatirjātaḥ prāpya kālaprakarṣaṇam
27| antarbhūmiṃ vigāheta mūlairvṛṣṭivivardhitaiḥ
||20|| evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci
kālaprakarṣataḥ | krameṇa dhātūn vyāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ
||21||
idānīmapratikāriṇa uttarottaradhātvanukramaṇe dṛṣṭāntaṃ darśayannāha- bhavanti
cātretyādi| yathā vanaspatirvṛkṣaḥ, kālaprakarṣaṇaṃ kālādhikyaṃ prāpya, mūlaiḥ
kṛtvā, antarbhūmiṃ vigāheteti sambandhaḥ| tvacīti atra tvakśabdena rasa uktaḥ,
rasārabdhatvāt; tena rasasthamityarthaḥ||20-21||
idānīmapratikāriṇāmuttarottaradhātvanukramaṇe dṛṣṭāntaṃ darśayannāha- yatā
vanaspatirjāta ityādi||20-21||
sparśahāniḥ svedanatvamīṣatkaṇḍūśca jāyate | vaivarṇyaṃ rūkṣabhāvaśca kuṣṭhe
tvaci samāśrite
28||22|| tvaksvāpo romaharṣaśca
svedasyābhipravartanam | kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite
||23|| bāhulyaṃ vakraśoṣaśca kārkaśyaṃ
piḍakodgamaḥ | todaḥ sphoṭaḥ sthiratvaṃ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite
||24|| daurgandhyamupadehaśca pūyo'tha
krimayastathā | gātrāṇāṃ bhedanaṃ cāpi kuṣṭhe medaḥsamāśrite
||25|| nāsābhaṅgo'kṣirāgaśca kṣate ca
krimisambhavaḥ | bhavet svaropaghātaśca hyasthimajjasamāśrite
||26|| kauṇyaṃ gatikṣayo'ṅgānāṃ sambhedaḥ
kṣatasarpaṇam | śukrasthānagate liṅgaṃ prāguktāni tathaiva ca
||27|| strīpuṃsayoḥ
kuṣṭhadoṣādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ | yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitam
||28||
dhātugatakuṣṭhānāṃ lakṣaṇamāha- sparśahānirityādi| “prāgeva rasadhātuṃ
kroḍīkṛtya doṣāḥ kuṣṭhārambhakāḥ, ato rasadhātulakṣaṇaṃ noktam” ityeke; apare
tvakśabdena rasamāhuḥ| jāyata ityatrāpi sambadhyate| vipūyako durgandhatā|
śoṇitasaṃśrite iti ‘jāyate’ ityatrāpi sambadhyate| bāhulyaṃ sthūlamaṇḍalatā|
sphoṭaḥ tvacaḥ sphuṭanam| sthiratvaṃ kaṭhinamaṇḍalatā| kecidatrānyathā
paṭhanti, sa ca pāṭho'bhāvānna likhitaḥ| atrāpi ‘jāyate’ ityadhyāhāraḥ|
upadeho malavṛddhiḥ| atrāpi kecidanyathā ślokaṃ paṭhanti, so'pi pāṭho'bhāvānna
likhitaḥ| śukragatasya kuṣṭhasya liṅgaṃ darśayannāha- kauṇyamityādi|
tadapītyapiśabdāt pūrvoktānyapi rasādimajjāntagatāni liṅgāni bhavanti|
kuṣṭhitaṃ sañjātakuṣṭham; anye tu ‘kuṣṭhavat’ iti paṭhanti,
kuṣṭhasahitamityarthaḥ; anye ‘kuṣṭhilam’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ|
yadā strīpuṃsayoḥ kuṣṭhinorbījamupahataṃ syāttadā tayoḥ prajā notpadyate;
upataptamātrabījayoḥ punaḥ prajopatāpa
29
utpadyate||22-28|| kuṣṭhe tvacīti tvaksthe
rasasthite ityarthaḥ| pūrvoktāni ca liṅgāni māṃsaprāpte iti
rasaraktagatakuṣṭhaliṅgāni| medaḥsthānagate liṅgaṃ pūrvoktāni ca
rasaraktamāṃsamedogataliṅgāni| śukragatasya liṅgaṃ darśayannāha-
strīpuṃsayorityādi| kauṇyaṃ karabhaṅgaḥ| aṅgānāṃ bhedo bhaṅgaḥ|
tadapītyapiśabdāt pūrvoktānyapi rasādimajjāntagataliṅgāni|
apatyakuṣṭhajanakaśukradhātugatakuṣṭhaprasaṅgena āśrayaviśeṣāt
pūrvamanuktasyāpatyakuṣṭhajanakasya strīraktadhātugatakuṣṭhasya vacanam|
kuṣṭhikaṃ sañjātakuṣṭhaṃ; kuṣṭhilamityanye, tatra kuṣṭhavadityarthaḥ||22-28||
kuṣṭhamātmavataḥ sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritam | medogataṃ
bhavedyāpyamasādhyamata uttaram ||29||
idānīṃ dhātvanukrame'pi sādhyādibhedaṃ darśayannāha- kuṣṭhamityādi| ātmavato
jitendriyasya||29|| idānīṃ dhātvanukrame'pi
sādhyādibhedaṃ darśayannāha-kuṣṭhamātmavata ityādi||29||
brahmastrīsajjanavadhaparasvaharaṇādibhiḥ | karmabhiḥ pāparogasya prāhuḥ
kuṣṭhasya sambhavam
30||30||
kuṣṭhasya karmajatvaṃ darśayannāha- brahmastrītyādi| sajjanaḥ satpuruṣaḥ|
parasvaṃ paradravyam||30||
daivavyapāśrayacikitsārthaṃ karmajatvamathāsya darśayannāha- devadravyetyādi|
brahmādibhiḥ saha vadhaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate| pāparogasyeti anenāpi
karmajatvameva prakāśitam||30||
mriyate yadi kuṣṭhena punarjāte'pi gacchati | nātaḥ kaṣṭataro rogo yathā
kuṣṭhaṃ prakīrtitam ||31|| āhārācārayoḥ
proktāmāsthāya mahatīṃ kriyām | auṣadhīnāṃ viśiṣṭānāṃ tapasaśca niṣevaṇāt |
yastena mucyate jantuḥ sa puṇyāṃ gatimāpnuyāt
||32||
kuṣṭhaṃ dīrgharogāṇāṃ pradhānamiti janmāntare'pi tadanubandhaṃ darśayannāha-
mriyata ityādi| gacchati anugataṃ bhavatītyarthaḥ, kuṣṭhajanakasya
karmaṇo'kṣīṇatvāt| āsthāya āśritya| sa puṇyāṃ gatimāpnuyāt, kṣīṇapāpatvāt||31-32||
mriyate yadi kuṣṭhena hetubhūtena lakṣaṇabhūtena vā| punarjāte'pi gacchati
kuṣṭhajanakasya karmaṇo'kṣīṇatvāt, saṃsarataśca dhātordoṣaduṣṭatvāt|
āhārācārayoriti anena yuktivyapāśrayaṃ cikitsitamuktam| tapasaśca
niṣevaṇādityanena daivavyapāśrayamuktam| puṇyāṃ gatimāpnuyāt
kṣīṇapāpatvāt||31-32||
prasaṅgādgātrasaṃsparśānniśvāsāt sahabhojanāt | sahaśayyāsanāccāpi
vastramālyānulepanāt ||33|| kuṣṭhaṃ jvaraśca
śoṣaśca netrābhiṣyanda eva ca | aupasargikarogāśca saṅkrāmanti narānnaram
||34||
saṃsargasambhavapradhānaṃ kuṣṭhamāśritya kuṣṭhiprabhṛtīnāṃ saṃsargaparihāraṃ
darśayannāha- prasaṅgādityādi| prasaṅgāditi prasaṅgena abhyāsena kṛtāt, punaḥ
punaḥ kṛtādityarthaḥ| idaṃ viśeṣaṇaṃ gātrasaṃsparśādibhiḥ sarvaiḥ saha
pratyekaṃ sambadhyate| sahaśayyāsanāditi ekaśayyāsanasthiteḥ| mālyaṃ puṣpam|
aupasargikarogāḥ śītalikādayaḥ| saṅkrāmanti āviśanti||33-34||
pradhānāśrayiṇo hi vidhayo bhavantīti saṃsargasambhavapradhānakuṣṭhamāśritya
kuṣṭhiprabhṛtīnāṃ saṃsargasya parihāraṃ darśayannāha- prasaṅgādityādi|
gātrasaṃsparśāt prasaṅgāt prasaṅgena kṛtādatyantābhyāsena kṛtādityarthaḥ|
niśvāsādiṣu sarveṣveva prasaṅgāditi viśeṣaṇam| aupasargikā rogāḥ
sāmānyādharmapravṛttā masūryādayaḥ| saṅkrāmanti narānnaramāviśanti| tadeva
kathaṃ? pāpakṛtāṃ prasaṅgena pāpaṃ saṅkramati; taduktaṃ carake- “naro
narakapātī svāttasya sambhāṣaṇādapi” (ca. sū. 1) iti;
rogaprabhāvādityanye||33-34||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne kuṣṭhanidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ
||5||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
nidānasthāne pañcamo'dhyāyaḥ||5|| iti
sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ
nidānasthāne kuṣṭhanidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘mithyāhārācārasya pittaśleṣmāṇau prakupitau’ iti tā. ↩
- 2 svapanamaṅgānāmasṛkkṛṣṇatvaṃ ca’ iti pā. ↩
- 3 nāmabhiḥ iti pā. ↩
- 4 nāmabhiḥ iti pā. ↩
- 5 ‘pakvodumbaravarṇāni’ iti tā. ↩
- 6 ‘ṛṣyajihvāprakāśakharatvāni’ iti pā.| ‘ṛṣyajihveva kharāṇi’ iti tā. ↩
- 7 asyāgre ‘pacyante’ iti tāḍapatrapustake'dhikaḥ pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘roka’ iti pā. ↩
- 9 aruḥ kuṣṭhaṃ sthūlamūlānyarūṃsi sañjāyante sandhiṣu dāruṇāni’ iti tā. ↩
- 10 ‘sthūlāruṣi sthūlāruṣkasañjñe kuṣṭhe’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 11 ‘mahākuṣṭhe sarvadehe bhavanti tvaksaṅkocasvedabhedāṅgadāhāḥ’ iti tā. ↩
- 12 kṛṣṇo deho yasya kṛṣṇāruṇo vā taccaikākhyaṃ kuṣṭhamāhuḥ sukaṣṭam’ iti tā. ↩
- 13 ‘kaṇḍū coṣau todadāhau tu yasya’ iti tā. ↩
- 14 ‘yasmin sphoṭāḥ srāvavantastamāhuḥ pārīsarpaṃ tacchanaiḥ sarpamāṇam| vaisarpaṃ syāt sarvataḥ sarpaṇāttu tvagraktādīn vyāpya bhāvān suśīghram’ iti tā. ↩
- 15 ‘svacchaṃ śvetaṃ kaṇḍumaccāpi sidhmaṃ paridhvaṃsi prāyaśaścordhvakāye’ iti tā. ↩
- 16 ‘tanoḥ’ pā. ↩
- 17 ‘apāyi śītartau vināśītyarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 18 ‘mahopakramasādhyatvāt’ iti pā. ↩
- 19 ‘sūkṣmā bahvayaḥ piḍakāḥ srāvavatyaḥ pāmetyuktāḥ kaṇḍumatyaḥ sadāhāḥ| saiva sphoṭaistīvradāhairupetā jñeyāḥ pāṇyoḥ kacchurugrā sphicośca’ iti tā. ↩
- 20 ‘ataḥ’ iti pā. ↩
- 21 ‘pāmā’ iti kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 22 ‘kṛtsne dehe piḍakāḥ kaṇḍumatyaḥ saivāsrāvā rakasetyucyate tu’ iti tā. ↩
- 23 ‘tatrāruṣkaṃ rākasaṃ yacca sidhma kaphādhikyādekakuṣṭhaṃ mahacca| pittādhikyāt pārisarpaṃ tu vidyāddṛṣṭastvevaṃ kuṣṭhavargastridoṣaḥ’ iti tā. ↩
- 24 ‘kuṣṭhavikāraḥ’ iti tā. ↩
- 25 ‘rāgāḥ śīghrotpattayaḥ’ iti tā. ↩
- 26 ‘utpattayaḥ’ iti pā. ↩
- 27 kālaṃ krameṇa tu’ iti tā. ↩
- 28 ‘tvaksthe vaivarṇyamaṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyaṃ ca jāyate’ iti tā. ↩
- 29 ‘prajopatāpayutotpadyate’ iti pā. ↩
- 30 ‘devadravyagurudravyaparasvaharaṇādibhiḥ| pāpmā pāpakṛtāmetat kuṣṭhamityabhiśabditam’ iti tā. ↩