athātaḥ pramehanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi||1-2|| athātaḥ pramehāṇāṃ
nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| kuṣṭhānantaraṃ pramehārambhaḥ,
apatyasaṅkramyatvenobhayorapyapatyagatvāt, tridoṣārabdhatvasāmānyāt,
mahāvyādhitvasāmānyāt, kālāntareṇāsādhyatvasādharmyāccikitsaikatvācca|
atrāhurekestrīṇāṃ pramehā na bhavantīti; tathā ca tantrāntare-
“rajaḥprasekānnārīṇāṃ māsi māsi viśudhyati| sarvaṃ śarīraṃ doṣāśca na
pramehantyataḥ striyaḥ”- iti; etattu na yuktaṃ, sarvantrāprasiddheḥ,
pratyakṣavirodhācca||1-2||
divāsvapnāvyāyāmālasyaprasaktaṃ śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinaṃ
puruṣaṃ jāniyāt pramehī bhaviṣyatīti ||3||
pramehahetumāha- divāsvapnetyādi| prasaktaṃ prakarṣeṇa
saktamatiśayenānuṣaṅgiṇam| medyaṃ meduraṃ medojanakamityarthaḥ| puruṣaṃ
jānīyāt pramehī bhaviṣyati; tatrāhureke- strīṇāṃ pramehā na bhavanti, tathā ca
tantrāntare- “rajaḥprasekānnārīṇāṃ māsi māsi viśudhyati| sarvaṃ śarīraṃ
doṣāśca na pramehantyataḥ striyaḥ” iti; etattu na yuktaṃ,
sarvatantrāprasiddheḥ pratyakṣavirodhācca||3||
vyādhihetuṃ nirdiśannāha- divāsvapnaprasaktamityādi| prasaktaṃ prakarṣeṇa
saktam| medyaṃ meduram| nidānaparivarjanārthametānyevātra pariharaṇīyāni||3||
tasya caivampravṛttasyāparipakvā
1
eva vātapittaśleṣmāṇo yadā medasā sahaikatvamupetya
mūtravāhisrotāṃsyanusṛtyādho gatvā bastermukhamāśritya nirbhidyante tadā
pramehāñjanayanti ||4||
samprāptiṃ darśayannāha- tasyetyādi| aparipakvā āmāḥ| medaseti atrāpiśabdo
lupto draṣṭavyaḥ, tena vasādayo grāhyāḥ; anye ti ‘medaścāparipakvaṃ’ iti
paṭhanti, cakoreṇānuktānapi vasādīn samuccinvanti| upetya gatvā| nirbhidyante
niḥsarantītyarthaḥ| anye tu ‘vinirbhidyānte’ iti paṭhitvā, ‘tatraiva sthirti
kurvanti’ iti tu vyākhyānayanti; apare ‘atidravatvaṃ yānti’ ityāhuḥ||4||
sthānasaṃśrayalakṣaṇāṃ samprāptiṃ darśayannāha- tasya caivampravṛttasyetyādi|
medaścāpariṇatamiti asamyakpariṇatam, āmarasavadatisnigdham| vinirbhidyante
pratibadhyante, tatraivāspadaṃ kurvantīti yāvat| etena sthānasaṃśraya uktaḥ|
tathāhi carake pramehanidāne pramehasamprāptau “trayāṇāmeṣāṃ nidānādiniśeṣāṇāṃ
sannipāte kṣipraṃ śleṣmā prakopamāpadyate” ityārabhya yāvat “mūtravahānāṃ
srotasāṃ vaṅkṣaṇabastiprabhavāṇāṃ medaḥkledopahitāni gurūṇi mukhānyāsādya
pratirudhyante, tadā sthairyamasādhyatāṃ vā janayanti” (ca. ni. 4) iti|
sthānasamprāptyanantaraṃ vyaktiṃ darśayannāha- tadā pramehāñjanayantīti||4||
teṣāṃ tu pūrvarūpāṇi- hastapādataladāhaḥ snigdhapicchilagurutā gātrāṇāṃ
madhuraśuklamūtratā tandrā sādaḥ pipāsā durgandhaśca
śvāsastālugalajihvādanteṣu malotpattirjaṭilībhāvaḥ keśānāṃ vṛddhiśca nakhānām
||5||
pūrvarūpamāha- teṣāmityādi| keśānāṃ jaṭilībhāvo'nyonyamilanaṃ,
svedamalabāhulyādrogaprabhāvācca||5||
sthānasaṃśraye pūrvarūpaṃ darśayannāha- teṣāṃ pūrvarūpāṇītyādi|
hastatalādidāhaḥ prabhāvāt| snigdhapicchilagurutā gātrāṇāṃ kaphena|
madhuraśuklamūtratā ca tenaiva| kecijjaṭilībhāvaṃ keśānāṃ tathā
nakhādīnāmativṛddhiṃ pūrvarūpe paṭhanti| tatra jaṭilībhāvaḥ keśānāṃ kaphaje
paicchilyena rogaprabhāvādvā; keśaprabhṛtivṛddhiḥ śarīrasyātimalībhāvena,
rogaprabhāvādityanye||5||
tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarva eva pramehā bhavanti
||6||
pramehāṇāṃ sāmānyaṃ lakṣaṇamāha- tatretyādi| āvilaṃ samalam||6||
sāmānyaṃ rūpaṃ pramehāṇāṃ darśayannāha- tatrāviletyādi| tatrāvilatvaṃ mūtrasya
pramehadūṣyāṇāṃ medoraktamāṃsamajjāśukrodakavasālasīkaujasāṃ kvacideva pramehe
kasyacideva dūṣyasyāvayavamiśrībhāvāt| teṣāmeva ca dūṣyāṇāṃ
dravairekībhūtatvānmūtraprabhūtatvam| yadyevamanyeṣāṃ rasādidūṣyāṇāṃ
kasmādatra grahaṇaṃ na kṛtam? atraike ‘medaścāparipakvaṃ’ ityatra
medonantaramādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavya; tena rasādīnāmapyupagrahaḥ; anye
tu ‘medaścāparipakvaṃ’ iti cakāreṇa rasādīnanuktānapi samuccinvanti||6||
sarva eva sarvadoṣasamutthāḥ saha piḍakābhiḥ
||7||
teṣāṃ pramehāṇāṃ pramehapiḍakānāṃ ca doṣaṃ nirdiśannāha- sarva evetyādi| etena
pramehāṇāṃ pramehapiḍakānāṃ ca kuṣṭhavat sarvadoṣajatvamuktam||7||
teṣāṃ pramehāṇāṃ pramehapiḍikānāṃ ca doṣaṃ nirdiśannāha- sarva eva
sarvadoṣasamutthā iti| anena kuṣṭhavat sarveṣāṃ sarvadoṣajatvam| saha
piḍikābhiḥ piḍakāśca sarvāḥsarvadoṣasamutthāḥ; taduktamihaiva- “ye yanmayā
smṛtā mehāsteṣāmetāsu tanmayāḥ” iti; tena sarvamehānāṃ sarvadoṣajatvaṃ,
tatpiḍakānāṃ ca sarvāsāṃ sarvadoṣajatvamiti| amumevārthamupariṣṭādvakṣyati|
tathāhi- “vātapittamedobhiranvitaḥ śleṣmā pramehāñjanayati”, tathā
“vātapittakaphaśoṇitamedobhiranvitaṃ pittaṃ svamehāñjanayati” tathā
“śleṣmapittavasāmajjāmedobhiranvito vāyuḥ svamehāñjanayati”, iti sarvāsāṃ
sarvadoṣajatvamapi||7||
tatra, kaphādudakekṣuvālikāsurāsikatāśanairlavaṇapiṣṭasāndraśukraphenamehā
2
daśa sādhyāḥ, doṣadūṣyāṇāṃ samakriyatvāt;
pittānnīlaharidrāmlakṣāramañjiṣṭhāśoṇitamehāḥ ṣaḍ yāpyāḥ, doṣadūṣyāṇāṃ
viṣamaktiyatvāt; vātāt sarpirvasākṣaudrahastimehāścatvāro'sādhyatamāḥ,
mahātyayikatvāt ||8||
sarveṣāṃ sarvadoṣajatve'pyutkarṣato doṣagrahaṇaṃ darśayannāha- tatretyādi|
udakamehaḥ, ikṣuvālikāmehaḥ
3, surāmehaḥ, sikatāmehaḥ, śanairmehaḥ, lavaṇamehaḥ, piṣṭamehaḥ, sāndramehaḥ,
śukramehaḥ, phenamehaśceti daśa pramehāḥ sādhyā yadyatiśayena medo dūṣitaṃ na
bhavati| doṣadūṣyāṇāṃ samakriyatvāditi atra doṣaḥ śleṣmā, dūṣyāṇi
rasamāṃsamedomajjāśukralasīkaujāṃsi, eṣāṃ kaṭutiktakaṣāyādibhiḥ samaiva kriyā|
pittādityādi| yāpyā iti atrāpi yadyatiśayena bhedo dūṣitaṃ na bhavati|
doṣadūṣyāṇāṃ viṣamakriyatvāditi atra doṣaḥ pittaṃ, dūṣyāṇi rasamāṃsādīni,
eteṣāṃ tu viṣamā kriyā pittahantrī rasamāṃsādyutpādiketi| vātādityādi|
mahātyayikatvāditi śīghraṃ vināśakāritvāt, mahātyayikatvaṃ
punareṣāmuttarottarasārataradhātusrāvakaratvāt; viṣamakriyatvāccetyatrāpi
sambadhyate||8|| utkarṣato doṣagrahaṇāṃ
nirdiśannāha- tatra kaphādityādi| tatra kaphasyaiva yathā
nānāvidharūpamehābhinirvṛttistathopariṣṭāt svayameva pratipādayiṣyati| atraike
carakaṃ vīkṣya
śvetaśītamūrtapicchalācchasnigdhagurumadhurasāndraprasādamandeṣu guṇeṣu
kaphajeṣūdakamehādiṣu kvacit kañcideva guṇamupavarṇayanti| tatra
tanuśītācchaśvetairudakamehaḥ, madhuraśītenekṣuvālikāmehaḥ, acchena
pittānurāgiṇā surāmehaḥ, mandamūrtābhyāṃ śanairmehaḥ, kaphavidāhavyaktena
guruṇā lavaṇamehaḥ, śuklena piṣṭamehaḥ, sāndrapicchilābhyāṃ sāndramehaḥ,
śvetasnigdhābhyāṃ śukramehaḥ, gurusnigdhābhyāṃ phenamehaḥ| ete sādhyāḥ,
samakriyatvāddoṣadūṣyāṇām| pittāttu nīlādyāḥ ṣaṭ, pittaguṇaiḥ ṣaḍbhireva
yathāsaṅkhyaṃ nīlapītāmlakṣāravisralohitairabhivyajyante| pittajā yāpyāḥ,
viṣamakriyatvāddoṣadūṣyāṇām| pittadoṣaharī śītamadhurā medaskarī, medoharā tu
laṅghanoṣṇādikā ca pittakarīti doṣadūṣyayorviṣamakriyatvam| vātāttu
sarpirmehādayaḥ| tatra sarpirmehaścarake majjamehaḥ, kṣaudrameho madhumehaḥ,
vasayā vasāmehaḥ; ityubhayatra samānam| ete asādhyāḥ,
viṣamakriyatvāddoṣadūṣyāṇāṃ, mahātyayatvācca; mahātyayatvaṃ ca
punareṣāmuttarottarasārataradhātusrāvakatvāt| eṣāṃ tu sādhyāsādhyatvaṃ
vyabhicārakaṃ ‘sapūrvarūpāḥ kaphapittamehāḥ’ (ca. ci. 6) ityanenābhimataṃ
cikitsate yathāvasaraṃ vakṣyāmaḥ||8||
tatra vātapittamedobhiranvitaḥ śleṣmā śleṣmapramehāñjanayati,
vātakaphaśoṇitamedobhiranvitaṃ pittaṃ pittapramehān,
kaphapittavasāmajjamedobhiranvito vāyurvātapramehān
||9||
idānīṃ sarveṣāmeva sarvajatvaṃ prakaṭayannāha- tatretyādi||9||
tatra sarveṣāmeva sarvajatvaṃ darśayannāha- tatra vātapittetyādi||9||
tatra, śvetamavedanamudakasadṛśamudakamehī mehati;
ikṣurasatulyamikṣuvālikāmehī; surātulyaṃ surāmehī; sarujaṃ sikatānuviddhaṃ
sikatāmehī; śanaiḥ sakaphaṃ mṛtsnaṃ śanairmehī; viśadaṃ lavaṇatulyaṃ
lavaṇamehī; hṛṣṭaromā piṣṭarasatulyaṃ piṣṭamehī; āvilaṃ sāndraṃ sāndramehī;
śukratulyaṃ śukramehī; stokaṃ stokaṃ saphenamacchaṃ phenamehī mehati
||10||
kaphajānāmanukrameṇa lakṣaṇaṃ darśayannāha- tatretyādi| sikatānuviddhaṃ
vālukāmiśram| mṛtsnaṃ picchilam| lavaṇatulyaṃ lavaṇāmbutulyam| hṛṣṭaromā
prāptaromañcaḥ| puṣṭarasatulyaṃ piṣṭamiśrodakatulyam| āvilamatyarthaṃ kaluṣaṃ,
punarvacanāt| mehati mūtrayatītyarthaḥ||10||
tatra śvetamityādi| ikṣuvālikā khaggalikā| sikatānuvuddhaṃ vālukāmiśram|
lavaṇatulyaṃ lavaṇāmbutulyam| piṣṭarasatulyaṃ piṣṭamiśrodakatulyam| āvilam
atyarthaṃ kaluṣaṃ, punarvacanāt| śukratulyaṃ śukrasadṛśaṃ; carake tu
“śukrābhaṃ śukravimiśraṃ vā muhurmehati yo naraḥ| śukramehinamāhustaṃ puruṣaṃ
kaphakopataḥ” (ca. ci. 6) iti; atrāpi śukronmiśramiti sakalameva śukrasamaṃ
śukrābhaṃ, śukramiśraṃ veti boddhavyaṃ; vāstavaśukrajatve
kaphajasyāpyasādhyatvaṃ syāt||10||
ata ūrdhvaṃ pittanimittān vakṣyāmaḥ- saphenamacchaṃ nīlaṃ nīlamehī mehati;
sadāhaṃ haridrābhaṃ haridrāmehī; amlarasagandhamamlamehī; srutakṣārapratimaṃ
kṣāramehī; mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ mañjiṣṭhāmehī; śoṇitaprakāśaṃ śoṇitamehī
mehati ||11||
ata ityādi| srutakṣārapratimaṃ galitakṣāradravatulyam| mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ
śoṇitaprakāśaṃ ca mūtraṃ raktapitte'pi bhavati, tat ko'yaṃ pramehaviśeṣaḥ?
atrocyate- raktapitte pramehapūrvarūpaṃ na bhavati, mañjiṣṭhāśoṇitamehayostu
pramehapūrvarūpasambhava iti viśoṣaḥ||11||
pittajeṣu nīlaṃ cāṣapakṣasadṛśavarṇam| tatra cāṣa indranīlapakṣaḥ
praśastadarśanaḥ; kvacit ‘svarṇacūḍa’ iti| amlarasagandhamiti amlarasaṃ
amlasacaritagandhaṃ ca; sa ca pittagandhena visreṇa vidāhasacaratvena|
pittasya lohitādruṇānmañjiṣṭhāśoṇitamehau||11||
ata ūrdhvaṃ vātanimittān vakṣyāmaḥ- sarpiḥprakāśaṃ sarpirmehī mehati;
vasāprakāśaṃ vasāmehī; kṣaudrarasavarṇaṃ kṣaudramehī;
mattamātaṅgavadanuprabandhaṃ
4
hastimehī mehati ||12||
ata ityādi| anuprabandhaṃ satatam||12||
vātaje sarpirmehaścarake majjamehaḥ, kṣaudrameho madhumehaḥ| tasya tu
‘madhumeha’ iti pāribhāṣikamupadravāṇāmabhāvenānyatra(?)
bodhanārthamarthabhede'pi śabdamātrābhinnaṃ nāma kṛtam| hastimeho lasīkamehaḥ|
carakaḥ punarasya samprāptau vitarate; tadyathā- “yadā tu lasīkāṃ
mūtrāśaye'bhivahan” (ca. ni. 4) ityādi||12||
makṣikopasarpaṇamālasyaṃ
5
māṃsopacayaḥ pratiśyāyaḥ śaithilyārocakāvipākāḥ
kaphaprasekacchardinidrākāsaśvāsāśceti śleṣmajānāmupadravāḥ;
vṛṣaṇayoravadaraṇaṃ bastibhedo meḍhratodo hṛdi śūlamamlīkājvarātīsārārocakā
vamathuḥ paridhūpanaṃ
6
dāho mūrcchā pipāsā nidrānāśaḥ pāṇḍurogaḥ pītaviṇmūtranetratvaṃ ceti
paittikānāṃ; hṛdgraho laulyamanidrā stambhaḥ kampaḥ śūlaṃ baddhapurīṣatvaṃ
ceti
7
vātajānām | evamete viṃśati pramehāḥ sopadravā vyākhyātāḥ
||13||
idānīṃ pratidoṣamupadravān darśayannāha- makṣikopasarpaṇamityādi| avadaraṇaṃ
vidaraṇam| amlīkā amlodgāraḥ| vamathuḥ chardiḥ| paridhūpanaṃ samantatastāpaḥ|
dāho'gnidagdhasyeva| laulyaṃ sarvarasābhikāṅkṣā vātajagrahaṇīvat||13||
tatra pramehāṇāmupekṣayā
pramehātiyogādatipramehaduṣṭamedasāmatipravṛddhadhātukṣayakṛtavātayutapūrvāvasthitakaphapittābhyāṃ
copadravā jāyante, tān yathādoṣaṃ darśayannāha- makṣikopasaraṇamityādi|
makṣikopasaraṇādayaḥ kāsāntāḥ kaphajānām| makṣikopasaraṇaṃ madhurāhārasya
mūtrasvedaśleṣmaṇāṃ madhurībhāvāt| kāsaḥ kaphajānāṃ vātajānāṃ copadraveṣu
paṭhyate; tatra sāmarthyāt kaphajakāsasyārdratā, vātajasya tu śuṣkatā|
vṛṣṇāvadaraṇādayaḥ pāṇḍurogāntāḥ pittajānām| hṛdrogādayaḥ śvāsāntā vātajānām|
laulyaṃ raseṣu gṛddhiḥ, vātajagrahaṇīvadvyādhiprabhāvāt| taduktaṃ
vātagrahaṇyāṃ- “gṛddhiḥ sarvarasānāṃ” (ca. ci. 15) iti| idānīṃ prāgrūpaṃ
nirdiṣṭamupasaṃharannupadravāṇāṃ pṛthagvyādhitvaṃ nirasyannāha- evamete
ityādi| viṃśatipramehāḥ sopadravāḥ saha upadravairvartante, na pṛthagete
vyādhaya ityarthaḥ||13||
tatra vasāmedobhyāmabhipannaśarīrasya tribhirdoṣaiścānugatadhātoḥ pramehiṇo
daśa
8
piḍakā jāyante | tadyathā- śarāvikā, sarṣapikā, kacchapikā, jālinī, vinatā,
putriṇī, masūrikā, alajī, vidārikā, vidradhikā ceti
||14||
piḍakānāmupadravaviśeṣāṇāṃ samprāptiṃ darśayannāha- tatretyādi| vasā
māṃsasnehaḥ, ‘sakalaśarīsnehaḥ’ ityanye| abhipannaśarīrasya vyāptaśarīrasya|
anugatadhātorvyāptadhātoḥ| piḍakāstu prāyeṇādhaḥkāya eva| tāsāṃ piḍakānāṃ
nāmānyāha- tadyathetyādi||14||
śarāvamātrā tadrūpā nimnamadhyā śarāvikā | gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā ca
sārṣapī ||15|| sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā
kacchapikā budhaiḥ | jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā
9||16|| mahatī piḍakā nīlā piḍakā vinatā
smṛtā
10| mahatyalpācitā jñeyā piḍakā sā tu putriṇī
||17|| masūrasamasaṃsthānā jñeyā sā tu
masūrikā | raktā sitā sphoṭavatī dāruṇā tvalajī bhavet
||18|| vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca
vidārikā | vidradherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ
||19||
tāsāṃ lakṣaṇāmāha- śarāvamātretyādi| gaurasarṣapasaṃsthānā gaurasarṣapākarā|
jālinityādi| yadyapi ‘ye yanmayāsmṛtā mehāsteṣāmetāstu taktṛtāḥ’- ityagre
vakṣyate, tathā'pi jālinī pittettarā jñeyā, tadvacanasya bāhulyenoktatvāt|
mahatī sthūlā| alpāciteti sūkṣmapiḍakāveṣṭitā||15-19||
paścādbhāvināmupadravāṇāṃ prasaṅgena piḍakānāṃ
paścādbhāvinīnāmupadravaviśeṣāṇāṃ samprāptiṃ darśayannāha- tatra
vasāmedobhyāmityādi| tatra vasā māṃsasnehaḥ; sakalaśarīrasneha ityanye,
piḍakāsamprāptau carake ojograhaṇāt; ojaśca sakalaśarīrasnehaśukrasthitaḥ|
taduktaṃ carake- “gurusnigdhāmlalavaṇānyatimātraṃ samaśnatām| dravamannaṃ ca
pānaṃ ca nidrāmāsyāmukhāni ca|| tyaktavyāyāmacintānāṃ saṃśodhanamakurvatām|
śleṣmā pittaṃ ca medaśca māṃsaṃ cātipravardhate|| tairāvṛtagatirvāyuroja ādāya
gacchati| yadā bastiṃ tadā kṛcchro madhumehaḥ pravartate|| samārutasya
pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ| darśatyākṛtiṃ gatvā kṣayamāpyāyate punaḥ||
upekṣayā'sya jāyante piḍakāḥ sapta dāruṇāḥ| māṃsaleṣvavakāśeṣu sandhiṣvapi ca
marmasu|| śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapī tathā| alajī vinatākhyā ca
vidradhī ceti saptamī” (ca. sū. 17) iti; sarvamehaviṣayo'yam, upekṣāmadhumehe
vāyorāvaraṇavacanāt| yathā''ha carakaḥ- “śleṣmā pittaṃ ca medaśca māṃsaṃ cāti
pravardhate| tairāvṛtagatirvāyuroja ādāya gacchati|| yadā bastiṃ tadā kṛcchro
madhumehaḥ pravartate” (ca. sū. 17) iti| vātajeṣu mukhakaṣāyādi ca manāgasti|
śeṇitātiyogādikṛteṣu dhātukṣayajeṣu vāyorāvaraṇaṃ nāsti| kiñca
sarvamehopadraveṣu “pūtimāṃsapiḍikālajīvidradhyādayaśca tatprasaṅgādbhavanti”
(ca. ni. 4) iti vacanāt tasya prasaṅgo hyanuvartate| tathā caraka eva
piḍakāheturmadhumeha eva, “upekṣayā” (ca. sū. 17) iti vacanāt| anena hi
meheṣvatigurusnigdhāmlalavaṇādibhojanena sahopekṣayā
śleṣmādibhiratipravṛddhairāvaraṇaṃ tadaiva madhumehapiḍikāḥ sapta| tasyaivedaṃ
sādhāraṇaṃ lakṣaṇaṃ- “samārutasya pittasya kaphasya ca” (ca. sū. 17) ityādi|
ityupekṣāmadhumeho'pi carake'styeva| svāmidāsācāryajaḍanandyādīnāṃ
carakaṭīkākārāṇāṃ parokṣatvāt tadvartanaṃ pratyanuyogo nikhilaḥ| piḍikāstu
sapta carake, suśrute nava| suśrute ye vinatāmadhīyate, ‘nīlā'vagāḍharujā’
ityādinā, tatpāṭhe tu saṅkhyātirekāt samānatantreṣvapāṭhāt sā na paṭhanīyā|
tathāhi bhojaḥ- “śarāvikā sarṣapikā kūrmikā jālinī tathā| kulatthikā'lajī
putrī vidārī vidradhī tathā| navaitāḥ piḍikā jñeyā mehināṃ lakṣaṇaiḥ śṛṇu”-
iti| tasmāttulyatantrasaṃvādāttathaiva vinatā vihatā'stīti| masūrikaiva bhoje
kulatthikā||14-19||
ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tatkṛtāḥ |20|
piḍakājanakān doṣānāha- ye ityādi| ye yanmayā yaddoṣārabdhāḥ| teṣāṃ
pramehāṇām| etā iti piḍakāḥ|20|- nanu jālinī tīvradāhā pittakṛtā,
samānatantre'pi pittakṛtatvamasyāḥ, tathāhi bhojaḥ- “parasparaṃ hi sambaddhāḥ
piḍakāścaikadeśajāḥ| pittotkaṭā dāhayutā bhṛśarugjālinī” matā- iti; tatkathaṃ
‘ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tanmayāḥ’ iti? ucyate- pūrvaṃ
piḍakānāmārambhakadoṣākathanāt doṣasvabhāvakāryāṇāṃ ca
keṣāñcittāsvanukteranilādidoṣāvadhāraṇārthamidamuktaṃ- ye yanmayā ityādi|
tatra tena vacanenāniyama eva niyamo, na punarhi niyamo'pi; kiṃ ca loke
bāhulyenaitadvacanaṃ, yathā- chatriṇo yāntīti; achatriṣvapi
chatribāhulyāttadvyapadeśaḥ| tathā śāstre'pi “āmāśayotkleśabhavo bhūyiṣṭhaṃ
jvara ucyate”, śramaklamādijā jvarā alaṅghanīyā ityukteḥ; jaḍenaivaṃ
bahutarameva pralapitam| piḍakālakṣaṇaṃ subodham| piḍakāstu prāyeṇādhaḥkāya
eva; yadāha- “kṛcchraṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjavasāyutaḥ| adhaḥ prakramate
vāyustenāsādhyāstu vātajāḥ” iti| vātādidoṣairevādhonītatvāddūṣyāṇāṃ tathā
rasāyanīnāṃ ca daurbalyānnordhvamuttiṣṭhante doṣāḥ, ato madhumehināmadhaḥkāye
piḍakāḥ prādurbhavanti|20|-
gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmaṇi cotthitāḥ | sopadravā durbalāgneḥ
11
piḍakāḥ parivarjayet ||20||
tāsāmasādhyatāṃ darśayannāha- gude hṛdītyādi| aṃso bāhuśiraḥ| sopadravā iti
“tṛṭkāsamāṃsasaṅkothamohahikkāmadajvarāḥ| visarpamarmarodhāḥ
piḍakānāmupadravāḥ” (ca. sū. 17)| ‘sopadravālpakāyāgneḥ piḍakāḥ parivarjayet’
iti kecit paṭhanti| tatra sopadrava iti puruṣaviśeṣaṇam||20||
tāsāmasādhyatāṃ nirdiśannāha- gude hṛdītyādi| kecidāsāmasādhyatāṃ cikitsite
paṭhanti- “asādhyā ūrdhvabhagotthā marmotthāśca viśeṣataḥ”- iti| sopadravā iti
saha upadravairvartanta iti sopadravāḥ| te copadravāstāsāṃ
carakādavagantavyāḥ| tathāhi carakaḥ- “tṛṭkāsamāṃsakothaśvāsahikkāmadajvarāḥ|
visarpamarmasaṃrodhāḥ piḍakānāmupadravāḥ” (ca. sū. 17) iti||20||
kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjavasāyutaḥ | adhaḥ prakramate
vāyustenāsādhyāstu vātajāḥ ||21||
vātajānāmasādhyatve hetuṃ darśayannāha- kṛtsnaṃ śarīramityādi| kṛtsnaṃ śarīraṃ
niṣpīḍyeti niścyotayitvā mūtramārgeṇa samastān dhātūn pravāhayitvetyarthaḥ|
vasetyupalakṣaṇaṃ, tena ojolasīkayorgrahaṇam| adhaḥ prakramate adhaḥ
sphītībhavati prabalībhavatītyarthaḥ| gayadāsācāryastu āpātanikāpūrvaṃ
pramehapūrvarūpāṇāmityādiślokatrayamanyathā paṭhati| asādhyāstviti
pūrvahetubhyāṃ ceti tuśabdārthaḥ||21||
vātajānāmasādhyatve hetuṃ darśayannāha- kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍyetyādi|
kaphapittameheṣu na kṛtsnaśarīrapīḍanaṃ, tayorniyatadehaviṣayacaratvāt;
vasetyupalakṣaṇaṃ, tena ojolasīkayorapyavarodhaḥ| prakramate iti
vṛttyādiṣvartheṣu kramaterātmanepadam| yasyāḥ pradhānabhūtadhātukṣayeṇa
śarīraṃ durbalībhavati, vapuḥ punaḥ sphītībhavati, tenāsādhyā vātajāḥ;
pūrvahetubhyāṃ ceti tuśabdārthaḥ||21||
pramehapūrvarūpāṇāmākṛtiryatra dṛśyate | kiñciccāpyadhikaṃ mūtraṃ taṃ
pramehiṇamādiśet
12||22||
idānīṃ pramehahetuyuktasya puruṣasya sāmānyākāreṇa lakṣaṇamāha-
pramehapūrvarūpāṇāmityādi||22||
kṛtsnānyardhāni vā yasmin pūrvarūpāṇi mānave | pravṛttamūtramatyarthaṃ taṃ
pramehiṇamādirot
13||23||
pramehasya pūrvoktasāmānyalakṣaṇasya śeṣaṃ lakṣaṇamāha- kṛtsnānītyādi|
gayadāsastvāpātanikāpūrvaṃ pramehapūrvarūpāṇītyādiślokamanyathā paṭhati;
yathā- idānīṃ pramehapiḍakācikitsitanirdeśyamarthaṃ pañcaguṇāśrayaṃ
pūrvarūpaśophapiḍakāvasthākhyaṃ pratipādayannāha- pramehapūrvarūpāṇāmityādi|
tasminmeho bhaviṣyatīti mehasya tat pūrvarūpam| tatra ca pūrvarūpe'patarpaṇaṃ
vanaspatikaṣāyapānādikaṃ ca kartavyam| pravṛttamūtramatyarthamiti rūpajñānam|
tatra rūpacikitsāviśeṣaḥ| taduktam- “evamakurvatastasya hīna
prathamakarmaguṇasya madhurāhārasya mūtraṃ svedaḥ śleṣmā ca madhurībhavati,
pramehaścābhivyakto bhavati, tatrobhayataḥ saṃśodhanam; evamakurvatastasya
doṣāḥ pravṛddhā māṃsaśoṇite pradūṣya śothaṃ janayantyupadravāṃśca kāṃścit,
tatroktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaśca; etadapyakurvataḥ piḍakāḥ,
tatkarmāpyakurvataḥ pañcatvam
14
” (ci. 19) iti||23|| idānīṃ
pramehapiḍakācikitsitanirdesyamarthaṃ pañcaguṇāśrayaṃ
pūrvarūpaśophapiḍikāvasthākhyaṃ pratipādayannāha- pramehapūrvarūpāṇāmitādi|
tasminmeho bhaviṣyatīti mehasya tat pūrvarūpam| tatra pūrvarūpe vidite
“pūrvarūpeṣvapatarpaṇaṃ vanaspatikaṣāyapānaṃ” (ci. 13) ityādi kartavyam|
kṛtsnāṇyardhāni vā yasmin pūrvarūpāṇi mānave pravṛttamūtramatyarthamiti
rūpajñānaṃ; yaduktaṃ- “prabhūtāvilamūtralakṣaṇāḥ sarva eva pramehāḥ” iti| atra
hi pūrvarūpāṇāmapi vidyamānatvāt kiṃ pūrvarūpāṇāṃ cikitsā rūpasya vetyāha- taṃ
pramehiṇamādiśediti| vyādhiprabhāvādeva sakalapūrvarūpāṇāmanuvṛttāvipi
nāriṣṭatvam| tatra rūpe cikitsāviśeṣaḥ| taduktaṃ- “tatraivamakurvatasya
madhurāhārasya mūtraṃ svedaḥ śleṣmā ca madhurī bhavatī, pramehaścābhivyakto
bhavati| tatrobhayataḥ saṃśodhanam| evamakurvatastasyoktā doṣāḥ pravṛddhā
māṃsaśoṇitaṃ pradūṣya śothaṃ janayantyupadravāṃśca kāṃścit, tatroktaḥ
pratīkāraḥ sirāmokṣaśca| etadapyakurvataḥ piḍakā; tatkarmāpyakurvataḥ
pañcatvameva” (ci. 12) iti||22-23||
piḍakāpīḍitaṃ gāḍhamupasṛṣṭamupadravaiḥ | madhumehinamācaṣṭe sa cāsādhyaḥ
prakīrtitaḥ ||24||
sarvapramehāṇāmavasthāntaraprāptānāṃ sajñāntaramasadhyitvaṃ ca darśayannāha-
piḍakāpīḍitamityādi| sa ceti cakāra utpattau vātajānāmasādhyatvaṃ samuccinoti|
atpattau ca sahajo yāpyatvādasādhyaḥ, pittajaḥ punarasādhyataraḥ, vātajaḥ
punarutpattikrameṇāsādhyatamaḥ||24||
upadravāṇāṃ pratyekadoṣanirdiṣṭānāmaśeṣāṇāṃ ca sambhavaṃ darśayannāha-
piḍakāpīḍitamityādi| gāḍhamupasṛṣṭamupadravairiti piḍakāśothavidāhe
enamupadravāḥ spṛśanti, piḍakānāmupekṣayā tu gāḍhamevopasṛjyate upadravaiḥ;
tathā hi piḍakācikitsita evoktam- “evamakurvatastasya doṣāḥ pravṛddhā
māṃsaśoṇite pradūṣya śothaṃ janayantyupadravāṃśca kāṃścit” (ci. 12) iti|
arthāt pratyekavātādijapramehanirdiṣṭān| tatroktaḥ pratīkāraḥ śothasya
vimlāpanādi, dvivraṇīye cāpatarpaṇādi| tatrāpyasādhyasakalopadravaśothapiḍakaḥ
sādhyatāṃ nivartate, vā'sādhyatarāsādhyatamatāmetīti piḍakācikitsita eva
vistareṇa vakṣyāmaḥ| sa ceti cakāraḥ samutpattau vātajānāmasādhyatvaṃ
samuccinoti, kaphajaḥ sahajo yāpyatvādasādhyaḥ, pittajaḥ punarasādhyataraḥ,
vātajaḥ punarutpattikrameṇāśādhyatamaḥ; ata evopekṣāmadhumeho yāpayituṃ śakyo
nāyāpanāprayoga ityeke| anye punarasādhyānāṃ niyatānāṃ vikalpo nāstīti| yata
upekṣayā prayogeṇātidoṣakartukeṇa vā na praśāmyati, na
punarniyatāsādhyavikalpa iti| munayo hi śabdāntareṇa prastutasya
vastuno'tiśayaṃ dyotayanti na punaruktasyaiva vā, tadyathā- “hantyaṣṭādaśa
kuṣṭhāni tathā'ṣṭāvudarāṇi ca” iti| tatrodarāṇāṃ sarveṣāṃ vā kuṣṭhānāṃ
śabdīyāsādhyatā nānenocyate, kiṃ tarhi prayogaśaktiratiśayavatīti||24||
sa cāpi gamanāt sthānaṃ sthānādāsanamicchati | āsanādṛṇute śayyāṃ śayanāt
svapnamicchati
15||25||
idānīṃ madhumehino vihārākhyaṃ pañcavidhikriyāśrayaṃ
16
liṅgaṃ darśayannāha- sa cāpītyādi| sthānamūrdhvabhavanamicchatīti sambandhaḥ|
vṛṇute prārthayate| śayanāt śayyātaḥ||25||
tasyedānīṃ madhumehino vihārākhyaṃ caturvidhakriyāśrayaṃ liṅgaṃ darśayannāha-
sa cāpi gamanādityādi| gamanasthānāsanaśayanāni hi sarveṣāmeva vihāraḥ|
anyānna tathā'valambate madhumehī, kiṃ tarhi nidrāmeva kevalāmavalambate|
atraiva bhojaḥ- “prabhūtamūtraḥ puruṣaḥ pūrvarūpairupadrutaḥ| pramīḍha iti
vijñeyo, madhumehī tu vakṣyate|| yasya gātre pramīḍhasya piḍakā jāyate bhṛśam|
madhumehī sa vijñeyo yuktaścopadravairbhṛśam” iti||25||
yathā hi varṇānāṃ
17
pañcānāmutkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa
śabalababhrukapilakapotamecakādīnāṃ varṇānāmanekeṣāmutpattirbhavati, evameva
doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa pramehāṇāṃ
nānākaraṇaṃ bhavati ||26||
idānīṃ doṣāṇāṃ trayāṇāmapi yathā viṃśatipramehasambhavastathopamānenāha-
yatetyādi| pañcānāṃ varṇānāṃ sitaharitakṛṣṇapītaraktānām| utkarṣāpakarṣakṛtena
vṛddhihrāsakṛtena| babhruḥ kapilapiṅgalaḥ, kapotaḥ kapotābhaḥ, mecakaḥ
śyāmalaḥ| malagrahaṇamupadhātubhūtavasālasīkayorudakasya copalakṣaṇam||26||
idānīṃ doṣatritvāt tribhireva mehairbhavitavyaṃ, bhedo hi bhedavatāṃ
kāraṇabhedāt kāryāṇāṃ vā svadharmabhedādbhavatīti kāraṇānāmeva vātādīnāṃ
doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇa kāryāṇāṃ pramehāṇāṃ bhedaṃ darśayannāha- yathā
hītyādi| viśeṣayati parasparato vyāvartayatīti viśeṣaḥ, tena| sa ca kaphādīnāṃ
svako guṇaḥ, tathā rasaraktamāṃsamedomajjaśukraujasāṃ ca svaguṇaḥ|
malagrahaṇamupadhātubhūtavasālasīkodakasyopalakṣaṇam| āhāraścāpyatraiva
‘medyadravānnapānasevinaṃ’ ityuktaḥ| evameva vyādhisamuddeśīye'pyuktaṃ-
“doṣadhātumalasaṃsargādāyatanaviśeṣānnimittaścaiṣāṃ vikalpaḥ” (sū. 24) iti|
tatrāyatanaṃ parityajyāhāreṇa vihāramupalakṣya sakala eva
vyādhisamuddeśīyokto'rthaḥ pratipāditaḥ||26||
bhavati cātra- sarva eva pramehāstu kālenāpratikurvataḥ
18| madhumehatvamāyānti tadā'sādhyā bhavanti hi
||27||
idānīṃ sarveṣveva prameheṣu pūrvarūpādīnāmupekṣālakṣaṇamanarthaṃ darśayannāha-
bhavati cātretyādi| kālaḥ prathamakriyākālādikaḥ| apratikurvataḥ
apratikriyamāṇasya||27|| tatra sarveṣveva
prameheṣu pūrvarūpādīnāmupekṣaṇalakṣaṇamanarthaṃ darśayannāha- sarva eva
pramehāstvityādi||27||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne pramehanidānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
||6||
iti śrīḍahla(lha)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
nidānasthāne ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6|| iti
sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ
nidānasthāne pramehanidānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘caivampravṛttasya yadā vātapittaśleṣmāṇo medaścāparipakvamadho gatvā’ iti pā. ↩
- 2 ‘kaphādudakekṣusurā.’ iti pā. ↩
- 3 ‘ikṣumehaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘anuprabaddhaṃ’ iti pā. ↩
- 5 asyāgre ‘upadravānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ’ iti tāḍapatrapustake'dhikaḥ pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘paridhūmāyanaṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaśceti vātajānāmupadravā bhavanti’ iti tā. ↩
- 8 ‘nava’ iti tā. ↩
- 9 ‘māṃsajālasamāśritā’ iti pā. ↩
- 10 ayamardhaślokastāḍapatrapustake na paṭhyate ↩
- 11 ‘durbalasya’ iti pā. ↩
- 12 ‘tasminbheho bhaviṣyati’ iti pā. ↩
- 13 ‘pramehaṃ taṃ vinirdiśet’ iti pā. ↩
- 14 ‘pañcamaḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘suptumicchati’ iti pā. ↩
- 16 ‘caturvidhakriyāśrayaṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘śuklādivarṇānāṃ’ iti tā. ↩
- 18 ‘apratikāriṇaḥ’ iti pā. ↩