athāta udarāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi||1-2||
pramehānantaramudarārambhaḥ, udakavahasrotoduṣṭisambhavasāmānyāt,
tridoṣajasādharmyānmahāvyādhitvasāmānyācca||1-2||
dhanvantarirdharmabhṛtāṃ variṣṭho rājarṣirindrapratimo'bhavadyaḥ
1| brahmarṣiputraṃ vinayopapannaṃ śiṣyaṃ śubhaṃ suśrutamanvaśāt saḥ
||3||
yo dhanvantarirabhavat sa suśrutamanvaśāditi sambandhaḥ, śikṣitavānityarthaḥ|
dharmabhṛtāṃ dhārmikāṇāṃ madhye| indrapratimo jñānaiśvaryādibhiḥ|
brahmarṣirviśvāmitraḥ, rājarṣirapi tapasā brahmarṣitvaṃ prāptavān|
vinayopapannaṃ jitendriyam| śubhamiti
pūrvoktairanvayavayaḥśīlādiguṇairupetam||3||
brahmarṣiputramiti viśvāmitro hi rājarṣireva brahmarṣitvaṃ tapasā gataḥ|
vinayopapannamityanena vinayānvitena guravaḥ praṣṭavyāḥ, vinītasyaivānuśāsanaṃ
kartavyamiti darśayati||3||
pṛthak samastairapi ceha doṣaiḥ plīhodaraṃ baddhagudaṃ tathaiva | āgantukaṃ
saptamamaṣṭamaṃ ca dakodaraṃ ceti vadanti tāni
||4||
udarāṇāṃ saṅkhyāmāha- pṛthagityādi| pṛthagdoṣaistrīṇi, samastairdoṣairekam;
etena catvāri doṣapradhānāni| iheti asmiñchāstre| tānīti udarāṇītyarthaḥ|
plīhodarādīni catvāri dūṣyapradhānāni| aṣṭamamiti saṅkhyoktyā
plīhodarayakṛddālyudarayoraikyameva jñātavyam||4||
tatra doṣaiścatvāri pṛthagekaśastrīṇi, sānnipātikaṃ ca dūṣyodaramityabhihitam|
plīhodaramiti plīhodara eva yakṛdudbhavamapyavarudhyate,
hetuliṅgacikitsitasāmānyāt| tatra plīhodare doṣau kaphapitte, dūṣyaṃ raktam|
baddhagudamāgantuviśeṣaḥ, pṛthagliṅgacikitsitabhedāt|
kṣatāntramapyāgantunimittaṃ kṣataje'bhihitam| dakodaram udakodaram,
udakanimittaṃ srotovarodhajātam||4||
sudurbalāgnerahitāśanasya saṃśuṣkapūtyannaniṣevaṇādvā | snehādimithyācaraṇācca
jantorvṛddhiṃ gatāḥ koṣṭhamabhiprapannāḥ
||5|| gulmākṛtivyañjitalakṣaṇāni kurvanti
ghorāṇyudarāṇi doṣāḥ |6|
udarāṇāṃ hetuṃ darśayannāha- sudurbalāgneritādi durbalāgneḥ atyantanaṣṭāgneḥ|
ahitāśanasyeti viruddhasamaśanādhyaśanaviṣamāśanasya|
snehādītyādiśabdādvamanavirecanāsthāpanānuvāsanaparigrahaḥ| mithyācaraṇaṃ
yathoktānuṣṭānaparityāgaḥ| jantoḥ prāṇinaḥ| abhiprapannāḥ prāptā ityarthaḥ|
kiṃviśiṣṭānyudaraṇi kurvanti? gulmākṛtivyañjitalakṣaṇāni gulmākṛtyā
gulmarūpeṇa vyañjitāni prakaṭitāni lakṣaṇāni yeṣāṃ tāni tathā| punarapi
kiṃviśiṣṭāni? ghorāṇi kṛcchratamāni||5||-
sthānasaṃśrayasyaiva samprāptiṃ darśayannāha- sadurbalāgnerityādi|
ahitāśanasya durbalāgneriti- yadyapi hi vahnermāndyanimittānyanyānyapi santi,
tathā'pyahitāśanamevāgnimāndyakāriṣu pradhānam| koṣṭhaṃ gatā iti
sthānasaṃśrayaḥ| koṣṭhasthasattve'pi nātiśarīrādīnāmatinivṛttiḥ,
udakavahasrotorodhaduṣṭisattvāt, sudurbalāgnitvādidoṣavat(?)|
gulmākṛtivyañjitalakṣaṇāni gulmākṛtyā gulmarūpeṇa vardhate| tasya
prāgutpattyākṛtirapi gulmena samānā||5||-
koṣṭhādupasnehavadannasāro niḥsṛtya duṣṭo'nilaveganunnaḥ
||6|| tvacaḥ samunnamya śanaiḥ
samantādvivardhamāno jaṭharaṃ karoti |7|
samprāpti darśayannāha- koṣṭhādityādi| upasnehavaditi navaghaṭādyupasneho
2
yathā'ṇutamasrotobhirbahiḥsravad
3
dṛśyate tadvat koṣṭhādannasāro'nnaraso niḥsṛtya, śanaiḥ krameṇa,
jaṭharamudarākhyaṃ rogaṃ karotīti sambandhaḥ| koṣṭhaśabdenātrāhārapākādhāra
ucyate| kimbhūto'nnasāraḥ? duṣṭaḥ| punaḥ kimbhūtaḥ? anilaveganunno
vātavegapreritaḥ| kiṃ kṛtvā? tvacaḥ samunnamya ānaddhāḥ kṛtvā| punaḥ kimbhūto
rasaḥ? samantādvivardhamānaḥ samantāt sarvato vṛddhiṃ gacchan||6||- sādhāraṇāṃ samprāptiṃ darśayannāha- koṣṭhādityādi| annasāro rasaḥ|
koṣṭhānniḥsṛtyeti koṣṭhaśabdenāhārapākādhāro rasadoṣamūtrapurīṣavibhāgāśrayo
grahaṇyabhidhāna ucyate, tatraiva sārākhyarasavibhāgāt| kathaṃ punaretat
koṣṭhādantrāṇāṃ randhrābhāvādannarasasya niḥsaraṇamityāha- upasnehavat|
nūtanaghaṭādupasneho yathā'ṇubhirbahiḥsrotobhirbahiḥ- sravad dṛśyate tadvat|
yadyevaṃ nityamevodarāṇāṃ samprāptiḥ prāpnoti, upasnehena satatamevānnarasasya
bahirnirgamanāt; naitadasti, udarārambhakadoṣadūṣitaśarīrasya
rasasvedāmbuvahānāṃ srotasāṃ duṣṭeḥ, duṣṭiścaiteṣāṃ saṃvṛttamukhatvena
vinivṛttamukhatvena ca; taduktaṃ carake- “svedavāhiṣu duṣṭeṣu pāruṣyaṃ
lomaharṣaṇam| atisvedo na vā svedo paridāhaśca jāyate” iti| yadyevamata eva
sroto'varodhānniḥsaraṇamavāpnoti| yathā''ha carakaḥ- “ruddhā svedāmbuvāhīni
doṣāḥ srotāṃsi sañcitāḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya janayantyudaraṃ nṛṇām” (ca.
ci. 13) iti| svedāmbuvāhisroto'varodhe punarambhaḥ| yadāha carakaḥ- “svedastu
bāhyeṣu srotaḥsu pratihatagatistiryagavatiṣṭhamānastadevodakamāpyāyayati” (ca.
ci. 13) iti| ata eva sarvāṅgakārśyamudariṇāmudarasya punaḥ pūrṇataiva| tasya
dūṣyasya doṣān vinā vikārakāritā nāstītyāha- anilaveganunnastvacaḥ
samunnamyeti| vṛddherayaṃ hetuḥ| sravan samantādannasāro'bhivardhamāno
jaṭharamudaraṃ karoti| taduktaṃ carake- “mande'gnau
malinairbhuktairapākāddoṣasañcayaḥ” (ca. ci. 13) ityādi||6||-
tatpūrvarūpaṃ balavarṇakāṅkṣāvalīvināśo jaṭhare hi rājyaḥ
||7|| jīrṇāparijñānavidāhavatyo bastau rujaḥ
pādagataśca śophaḥ |8|
pūrvarūpamāha- tadityādi| vināśaśabdo balādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| kāṅkṣā
annābhilāṣaḥ| valī tvaksaṅkocaḥ| rājyo rekhāḥ ‘bhavanti’ iti śeṣaḥ|
jīrṇāparijñānavidāhavatyo bastau ruja iti jīrṇāparijñānavidāhau vidyete yāsu
bastirujāsu tāstathā| jīrṇāparijñānamannapariṇāmāniścayaḥ; jīrṇāparijñānaṃ tu
yathāsambhavatvāt puruṣasyaiva jñeyam||7||-
saṅgṛhya pārśvodarapṛṣṭhanābhīryadvardhate kṛṣṇasirāvanaddham
||8|| saśūlamānāhavadugraśabdaṃ satodabhedaṃ
pavanātmakaṃ tat |9|
vātodaramāha- saṅgṛhyetyādi||8||-
yaccoṣatṛṣṇājvaradāhayuktaṃ pītaṃ sirā bhānti ca yatra pītāḥ
||9|| pītākṣiviṇmūtranakhānanasya pittodaraṃ
tattvacirābhivṛddhi |10|
pittodaramāha- yadityādi| acirābhivṛddhi śīghravardhanaśīlam||9||-
yacchītalaṃ śuklasirāvanaddhaṃ guru sthiraṃ śuklanakhānanasya
||10|| snigdhaṃ mahacchophayutaṃ sasādaṃ
kaphodaraṃ tattu cirābhivṛddhi |11|
śleṣmodaramāha- yacchītalamityādi| sthiraṃ kaṭhinam|
sasādamaṅgaglāniyuktam||10||-
striyo'nnapānaṃ nakharomamūtraviḍārtavairyuktamasādhuvṛttāḥ
||11|| yasmai prayacchantyarayo garāṃśca
duṣṭāmbudūṣīviṣasevanādvā | tenāśu raktaṃ kupitāśca doṣāḥ kurvanti ghoraṃ
jaṭharaṃ triliṅgam
||12|| tacchītavātābhrasamudbhaveṣu
4
viśeṣataḥ kupyati dahyate ca sa cāturo mūrcchati samprasaktaṃ pāṇḍuḥ kṛśaḥ
śuṣyati tṛṣṇayā ca ||13|| prakīrtitaṃ
5
dūṣyudaraṃ tu ghoraṃ ... |14|
sannipātodaramāha- striya ityādi| striyo'nnapānaṃ
nakharomamūtraviḍārtavayuktaṃ yasmai puruṣāya prayacchanti dadati| kimbhūtāḥ
striyaḥ? asādhuvṛttā durācārāḥ| strīgrahaṇamatropalakṣaṇaṃ, tenānye'pi
sannihitā avivekino grāhyāḥ| arayaḥ śatravaḥ| garān kṛtrimaviṣāṇi yasmai
prayacchanti| duṣṭāmbu saviṣamatsyādisambandhāt| viṣameva
dāvāgnivātātapādyabhibhavena mandatāṃ gataṃ viṣapītasya vā viṣaṃ dūṣīviṣaṃ;
tena nakharomādinā viṣakalpena gareṇa dūṣīviṣeṇa vā''śu śīghraṃ raktaṃ
kupitamiti boddhavyam| triliṅgaṃ vātapittaśleṣmaliṅgam| samprasaktaṃ
nirantaram| dūṣyudaramiti yadeva sānnipātikodaraṃ tadeva dūṣyudaram, etena na
saṅkhyātirekaḥ| ghoraṃ bhayānakaṃ, punarghoraṃ kaṣṭakāri||11-13||- duṣṭāmbudūṣīviṣasevanādveti dūṣīviṣaṃ viṣameva dāvāgnivātātapādyabhibhavena
mandatāṃ gatam| tenāśu raktaṃ kupitaṃ viṣasya raktadūṣaṇasvabhāvatvāt,
āśukāritvācca| tat śītādiṣu viśeṣeṇa kupyati, dūṣīviṣakopasya tatraiva
darśitatvāt| mūrcchatīti viṣasya mūrcchākaratvāt, prasaktaṃ nirantaraṃ
mūrcchati| pāṇḍuśca bhavati, raktadoṣāt| dūṣyodarametadeva sānnipātikodaraṃ
yadeva tadeva dūṣyodaram| etena na saṅkhyātirekaḥ| dūṣyantīti dūṣyāḥ,
“kṛtyalyuṭo bahulam” (pā. a. 3/3/13) iti kapratyayaḥ; tasyodaraṃ, tena
kṛtatvāt| atra bhojaḥ- “nakhalomārtavairyuktamannapānaṃ yadā striyaḥ|
vaśīkartuṃ prayacchanti tadviṣatvāya kalpate|| dūṣīviṣaṃ sevitaṃ vā tasya
raktaṃ prakopayet| raktaṃ viṣeṇa sanduṣṭaṃ trīn doṣān tattu kopayet” iti||7-13||-
... plīhodaraṃ kīrtayato nibodha | vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ
praduṣṭamatyarthamasṛk kaphaśca
||14|| plīhābhivṛddhiṃ satataṃ karoti
plīhodaraṃ tat pravadanti tajjñāḥ | vāme ca pārśve parivṛddhimeti viśeṣataḥ
sīdati cāturo'tra ||15|| mandajvarāgniḥ
kaphapittaliṅgairupadrutaḥ kṣīṇabalo'tipāṇḍuḥ |16|
nibodha jānīhi| abhiṣyandi doṣadhātumalasrotasāṃ kledaprāptijanakam| asṛk
kaphaśceti asṛggrahaṇena pittasyāpi grahaṇam| plīhā udarasya
vāmapārśvasthitaḥ| eti gacchati| sīdati aṅgaglāniyukto bhavati| atra
plīhodare||14-15||- plīhodare
vidāhiratatvena raktapittaṃ, tasya pittasya liṅgaṃ mando jvaraḥ;
abhiṣyandiratatvena kaphaḥ, talliṅgaṃ mandāgnitvam||14-15||-
savyetarasmin yakṛti praduṣṭe jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ tadeva
||16||
yakṛddālyudarasya plīhodare evāvarodhaṃ darśayannāha- savyetarasminnityādi|
savyetarasmin dakṣiṇapārśve| tadeva plīhodaraṃ yakṛddālyudaraṃ jñeyam| kva
jñeyamityāha- yakṛti kālakhaṇḍe; kimbhūte? praduṣṭe; etena na
saṅkhyātirekaḥ||16|| yakṛddālyudarasya
plīhodara evāvarodhaṃ darśayannāha- savyetare ityādi| svyetare dakṣiṇe| tadeva
plīhodarameva||16||
yasyāntramannairupalepibhirvā bālāśmabhirvā sahitaiḥ
6
pṛthagvā | sañcīyate tatra malaḥ sadoṣaḥ krameṇa nāḍyāmiva saṅkaro hi
||17|| nirudhyate cāsya gude purīṣaṃ nireti
kṛcchrādapi cālpamalpam | hṛnnābhimadhye parivṛddhimeti ta(ya)ccodaraṃ
viṭsamagandhikaṃ ca ||18|| pracchardayan
baddhagudī vibhāvyaḥ, ... |19|
baddhagudaṃ darśayannāha- yasyetyādi| yasya puruṣasya antraṃ nirudhyata iti
sambandhaḥ| kairnirudhyata ityāha- annairityādi| upalepibhiḥ picchilādibhiḥ|
vā atra samuccaye| sahitairiti ekatra militaiḥ samuditairityarthaḥ| pṛthagveti
ekaikairityarthaḥ| malaḥ purīṣam| sadoṣo doṣatrayasahitaḥ| nāḍyāṃ
praṇālikāyām| saṅkaro'vakaraḥ, pracuratṛṇādisamūha ityarthaḥ| nireti
niḥsarati| baddhagudī vibhāvyaḥ sa puruṣo baddhagudī jñeyaḥ||17-18||- baddhagudaṃ darśayannāha- yasyāntramannairityādi| upalepibhiḥ
picchilādibhiḥ| pihitaṃ yathāvat sakalamityarthaḥ| malaḥ purīṣam| sadoṣaḥ saha
doṣairvātādirvartata iti| purīṣamantre krameṇa cīyate saṅkaravat, doṣaireva
miśrīkṛtatvāt| taduktaṃ carake- “varcaḥpittakaphān ruddhvā janayatyudaraṃ
tataḥ” (ca. ci. 13) iti| atra pā(va)kasthāne antrasya purīṣāyatanasya
ruddhatvāt bahu(ddha)gudasambandhamantraṃ gudamucyate| taduktaṃ carake-
“pakṣmabālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude” iti (ca. ci. 13)||17-18||-
...tataḥ parisrāvyudaraṃ nibodha | śalyaṃ yadannopahitaṃ tadantraṃ bhinatti
yasyāgatamanyathā vā ||19|| tasmāt
sruto'ntrāt salilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ |
nābheradhaścodarameti vṛddhiṃ nistudyate'tīva vidahyate ca
||20|| etat parisrāvyudaraṃ pradiṣṭaṃ...
|21|
parisrāvyudaramāha- tata ityādi| yacchalyamannopahitamannasambaddhaṃ bhuktaṃ,
tadantraṃ bhinatti vidārayati| yasya puruṣasya| śalyaṃ
śarkarākāṣṭhāsthikaṇṭakādikam| āgatamanyathā veti vāśabdo'vadhāraṇe,
tenānyathaiva vilomena tiryagevāgataṃ, natvanulomena| sruto galitaḥ||19-20||- kṣatāntraṃ nirdiśannāha- śalyaṃ yadannopahitamityādi| śalyaṃ
śarkarātṛṇakāṣṭhāsthikaṇṭakādi| annopahitaṃ bhuktaṃ pakvāśayādanyathā
vilomenāgataṃ, tadantraṃ bhinatti vidārayati| antrāt srutaḥ salilaprakāśaḥ
srāvo bhūyo bahuśca, doṣajeṣu punarupasnehasrāveṇālpa eva gudataśca sravate|
antrasrāvasya bahirgatatvāt kathaṃ gudataśca srāvaḥ? ucyate- salilabāhulyena
tenaiva chidreṇa salilasya pratyāgatvādupasnehādgudasrāvaḥ; taduktaṃ carake-
“pūrayan gudamantraṃ ca janayatyudaraṃ tataḥ” (ca. ci. 13) iti| tatastasmāt
srāvānnābheradho jaṭharaṃ vṛddhimeti, jalasyādhogāmitvāt|
chidrodarajalodarayoradūradoṣatrayavyapadeśaḥ| tathā''ha chidrodare eva
carakaḥ- “tadadhonābheḥ prāyo'bhinirvartamānaṃ jalodaraṃ syād, yathābalaṃ ca
doṣāṇāṃ rūpāṇi darśayati” (ca. ci. 13) iti|
chidrodarajalodarayoradūradoṣatrayayorapi todādivedanā vāyunā
mārgāvaraṇādikupitena||19-20||-
... dakodaraṃ kīrtayato nibodha | yaḥ snehapīto'pyanuvāsito vā vānto
virikto'pyathavā nirūḍhaḥ ||21|| pibejjalaṃ
śītalamāśu tasya srotāṃsi duṣyanti hi tadvahāni | snehopalipteṣvathavā'pi teṣu
dakodaraṃ pūrvavadabhyupaiti ||22|| snigdhaṃ
mahat samparivṛttanābhi bhṛśonnataṃ pūrṇamivāmbunā ca | yathā dṛtiḥ kṣubhyati
kampate ca śabdāyate cāpi dakodaraṃ
7
tat ||23||
udakodaramāha- dakodaramityādi| dakodaram udakodaramityarthaḥ| tadvahāni
toyavahāni| snehopalipteṣvathavā'pi teṣviti snehādipānaṃ vinā'pi teṣu srotaḥsu
snehopalipteṣu yadā śītalaṃ jalaṃ pibettadā'pītyarthaḥ| pūrvavaditi
kṣatāntrodare yathā salilasyādhogāmitvādadho nābherudarotpattiryathā ca
gudādāsrāvastadvaditi; jejjaṭena punaḥ ‘pūrvavadityatrānyānyudarāṇi yathā
bhavanti tathedamapi’ iti vyākhyātaṃ, tannecchati gayī| parivṛttanābhi|
ucchalitanābhi| dṛtiḥ khallā| kṣubhyati calati| kampate ceti kampanamatiśayena
calanam||21-23|| dakodaraṃ darśayannāha- yaḥ
snehapīta ityādi| yaḥ śītalamāśu jalaṃ pibet tasya
snehapānānuvāsino'ntaḥsnehāvaliptasrotaso'tiśayavatī srotoduṣṭiḥ syāt;
vāntaviriktanirūḍhāṇāmatiriktabhāvena vivṛtasrotasāṃ
pūrvakarmapradhānakarmamandāgnīnāmatyambusevayā salilavahasrotasāṃ
klomamūlānāṃ duṣṭirabhyupeyāt| dakodare eva samprāptivikalpaṃ darśayannāha-
snehopalipteṣvityādi| athavā vinā'pi snehādipānaṃ
śītalasalilasevākṛtāmudarasrotoduṣṭiḥ, snehopalipteṣvathavā'pi teṣu srotaḥsu
dakodaramabhyupeti| pūrvavaditi pūrvavat kṣatāntrodare yathā
salilasyādhogāmitvādadhonābherudarābhinirvṛttiḥ| taduktaṃ jalodare eva carake-
“tasya rūpāṇi- anne'nākāṅkṣā pipāsā gudasrāvaḥ” ityādi| srotasāṃ duṣṭatvena
bahirūpasnehena jalaniḥsaraṇaṃ sarveṣveva samam| pūrvavacchabdasyānya evārtho
na punarvyākhyātaḥ||21-23||
ādhmānaṃ gamane'śaktirdaurbalyaṃ durbalāgnitā | śophaḥ sadanamaṅgānāṃ saṅgo
vātapurīṣayoḥ | dāhastṛṣṇā ca sarveṣu jaṭhareṣu bhavanti hi
||24||
teṣāmaṣṭānāmapi sāmānyaṃ liṅgaṃ darśayannāha- ādhmānamityādi| jejjaṭena
punarete upadravā vyākhyātāḥ; tannecchati gayī||24||
teṣāmaṣṭānāmapi sāmānyaliṅgaṃ darśayannāha- ādhmānamityādi| jaḍena (jejjaṭena)
upadravā ete vyākhyātāḥ; tanna, carake vyādhīnāmapi
rogasambhavānāmupadravatvena niṣiddhatvāt||24||
ante salilabhāvaṃ hi bhajante jaṭharāṇi tu | sarvāṇyeva parīpākāttadā tāni
8
vivarjayet ||25||
sādhyāsādhyavibhāgamāha- anta ityādi| paripākāt pariṇāmena dakodaratā
sarveṣāmeva; anyānyudarāṇi paripākādudakabhāvaṃ bhajante, dakodaraṃ prāgeveti
viśeṣaḥ||25|| sādhyāsādhyavibhāgāyāha- ante
salilabhāvamityādi| paripākāt parimāṇena jalodaratā sarveṣāmeva| upasnehena
niḥsṛtāntra(nna)rasātivṛddhena| sarveṣāmeva upasnehena
niḥsṛtāntrarasamūlatvāttadeva kathamanudakatvaṃ? naiṣa doṣaḥ, tatra hyupekṣayā
nātimandatvādagneḥ svalpatvāt prāgudarasyānudakatvamityucyate,
alpatve'tadvyapadeśāt| tasya ca lakṣaṇaṃ carakeṇoktam- “aśothamaruṇābhāsaṃ
saśabdaṃ nātibhārikam| sadā guḍaguḍāvacca sirājālagavākṣitam| nābhiṃ viṣṭabhya
pāyau tu vegaṃ kṛtvā praṇaśyati| hṛdvaṅkṣaṇakaṭīnābhigudapratyekaśūlinaḥ||
karkaśaṃ sṛjato vātaṃ nāti mande ca pāvake| lolasyāvirase cāsye mūtre'lpe
saṃhate viṣi| ajātodakamityetairyuktaṃ vijñāya lakṣaṇaiḥ| upācaret”- (ca. ci.
13) ityādi| ataḥ paramupasnehavanniḥsṛto'nnaraso nātyacchapicchilākāreṇa
sambhavatyudare, sā punaravasthā pacyamānānāmudarāṇām| taduktaṃ carake- “tatra
picchotpattau maṇḍalamudaraṃ guru stimitaṃ bhṛśamātatamākoṭitamaśabdaṃ
mṛdusparśamapagatarājīkamākrāntaṃ nābhyāṃ parisarpati” (ca. ci. 13) iti| ataḥ
paraṃ jātodakamudaraṃ; tasya lakṣaṇamudakodaranirdiṣṭaṃ “snigdhaṃ
mahatsamparivṛtanābhi bhṛśonnataṃ pūrṇamivāmbunā ca” iti| carake'pi- “tasya
rūpāṇi kukṣeratimātraṃ vṛddhiḥ
sirāntardhānagamanamudakapūrṇadṛtisamasaṅkṣobhasparśaṃ ca bhavati|
tathāvidhamacikitsyaṃ vidyāt (ca. ci. 13) iti||25||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne udaranidānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ
||7||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
nidānasthāne saptamo'dhyāyaḥ||7|| iti
sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ
nidānasthāne udarāṇāṃ nidānam||