athāto mūḍhagarbhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi| mūḍho niruddhagatiḥ| taduktaṃ- ‘sarvāvayavasampūrṇo
manobuddhyādisaṃyutaḥ| viguṇāpānasammūḍho mūḍhagarbho'bhidhīyate”- iti||1-2||
athāto mūḍhagarbhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| udarānantaraṃ
mūḍhagarbhanidānārambhaḥ, udarasthāne cchinne śastrakarmasādhyatvasāmānyāt,
mahāvyādhitvasāmānyācca| mūḍhaścāsau garbhaśceti mūḍhagarbhaḥ| mūḍho
vyāsaktagatiḥ| tathā hi carakaḥ- “mūḍhavātānulomanaṃ” iti,
tathā'trāpyanirgacchantamanilasammohitamiti||1-2||
grāmyadharmayānavāhanādhvagamanapraskhalanaprapatanaprapīḍanadhāvanābhighātaviṣamaśayanāsanopavāsavegābhighātātirūkṣa-
kaṭutiktabhojanaśokātikṣārasevanātisāravamanavirecanapreṅkholanājīrṇagarbhaśātanaprabhṛtibhirviśeṣairbandhanānmucyate
garbhaḥ, phalamiva vṛntabandhanādabhighātaviśeṣaiḥ; sa vimuktabandhano
garbhāśayamatikramya yakṛtplīhāntravivarairavasraṃsamānaḥ
koṣṭhasaṅkṣobhamāpādayati, tasyā jaṭharasaṅkṣobhādvāyurapāno mūḍhaḥ
pārśvabastiśīrṣodarayoniśūlānāhamūtrasaṅgānāmanyatamamāpadya garbhaṃ cyāvayati
1
taruṇaṃ śoṇitasrāveṇa; tameva
kadācidvivṛddhamasamyagāgatamapatyapathamanuprāptamanirasyamānaṃ
viguṇāpānasammohitaṃ garbhaṃ mūḍhagarbhamityācakṣate
||3||
tasya hetuṃ darśayannāha- grāmyadharmetyādi| grāmyadharmo maithunaṃ, yānaṃ
rathādi, vāhanamaśvādi, adhvagamanaṃ padbhyāṃ mārgagamanaṃ,
praskhalanamākhuḍanādi, prapatanaṃ prāsādādeḥ sakāśādatiśayena patanaṃ,
prapīḍanamatiśayena pīḍanaṃ, pradhāvanamatiśayena dhāvanam, abhighātaḥ
śastraloṣṭakaśādibhiḥ prahāraḥ, vegābhighāto vātādyavarodhaḥ, preṅkholanaṃ
hindolanaṃ, garbhaśātanaṃ bheṣajena garbhapātanam| kecidetadgadyamanyathā
paṭhanti, tattvabhāvānna likhitam| bandhanamatra
2
garbhāśayapratibaddhāḥ sirāḥ peśyaśca| mocane upamānamāha- phalamityādi|
etenaitaduktaṃ bhavati- yathā vṛkṣe'paripakvaṃ phalamabhighātairakāla eva
patati, tadvadyathoktapātanahetusāmarthyādaprasavakāla eva garbhaḥ patati|
atikramya ullaṅghya| vivaraiḥ antarālaiḥ| avasraṃsamānaḥ adhaḥ patan|
koṣṭhaśabdenāmāśayapakvāśayādisthānam| saṅkṣobhaścalanam| tasyāḥ striyāḥ|
mūḍho vimārgagāmī
3| anyatamam ekatamam| āpādya nirvartya| taruṇaṃ garbhamapāno mūḍhaḥ san
cyāvayatīti
4
sambandhaḥ| taruṇam aghanāṅgamavyaktacetanam| mūḍhagarbhasya niruktimāha-
tamevetyādi| asamyagāgataṃ vilomabhāgenāgatam, avāggamanāt| apatyapathaṃ
yonim| anuprāptam āśritam| anirasyamānam aniḥsarantam| sammohitaṃ
mūrcchitam||3|| tasya hetuṃ darśayannāha-
grāmyadharmetyādi| grāmyadharmo vyavāyaḥ, yātyaneneti pānaṃ rathādi, vāhyata
iti vāhanamaśvādi| praskhalanaṃ samucchritādeḥ| prapatanaṃ prapātādeḥ| atra
grāmyadharmādayo vegavighātāntā vihāraviśeṣāḥ, atirūkṣādayaḥ punarajīrṇāntā
āhāraviśeṣāḥ| garbhaśātanaṃ bheṣajena garbhapātanam| ... tasya kṣobhaḥ
koṣṭhasaṅkṣobhaḥ| vāyurapāno mūḍhaḥ vimārgavartī| taruṇam
aghanāṅgamavyaktacetanam||3||
tataḥ kīlaḥ
5
pratikhuro bījakaḥ parigha iti | tatra, ūrdhvabāhuśiraḥpādo yo yonimukhaṃ
niruṇaddhi kīla iva sa kīlaḥ; niḥsṛtahastapādaśirāḥ kāyasaṅgī pratikhuraḥ; yo
nirgacchatyekaśirobhujaḥ sa bījakaḥ; yastu parigha iva yonimukhamāvṛtya
tiṣṭhati sa parighaḥ; iti caturvidho bhavatītyeke bhāṣante | tattu na samyak;
kasmāt? sa yadā viguṇānilaprapīḍito'patyapathamanekadhā prapadyate tadā
saṅkhyā hīyate ||4||
tasya cāturvidhyamāha- tata ityādi| tataḥ asamyagāgamanāt| tān prakārān
prakaṭayannāha- tatrordhvabāhuśira ityādi| kāyasaṅgī niruddhakāyaḥ|
ekaśirobhuja iti eko bhujaḥ śirasā saha yasya nirgacchatītyarthaḥ| parigha
iveti parigho'rgalādaṇḍaḥ||4|| “adhaḥ
pārśvagato vā'pi tathaivākuñcito'pi vā| yo niḥsṛtya mukhaṃ yonerjñeyaḥ
pratikhurastu saḥ|| yonidvārāttu nirgacchedyasyaikāṃśaśirobhujam|
tamāhurbījakaṃ nāma mūḍhagarbhacikitsakāḥ|| yonimāśri(vṛ)tya yastiṣṭhet
parigho gopuraṃ yathā| tathā'ntagarbhamāyantaṃ vidyāt parighasañjñakam”
ityeṣāṃ caturṇāṃ lakṣaṇaṃ paripaṭhyate nāgārjunīyāt||4||
tatra, kaściddvābhyāṃ sakthibhyāṃ yonimukhaṃ pratipadyate;
kaścidābhugnaikasakthirekena; kaścidābhugnasakthiśarīraḥ sphigdeśena
tiryagāgataḥ; kaściduraḥpārśvapṛṣṭhānāmanyatamena yonidvāraṃ
pidhāyāvatiṣṭhate; antaḥpārśvāpavṛttaśirāḥ kaścidekena bāhunā;
kaścidābhugnaśirā bāhudvayena; kaścidābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ;
kaścidekena sakthnā yonimukhaṃ pratipadyate'pareṇa pāyum; ityaṣṭavidhā
mūḍhagarbhagatiruddiṣṭā samāsena ||5||
tānevānekaprakārān darśayannāha- tatretyādi| ābhugnaṃ saṅkucitam| ekena
sakthnā ‘yonimukhaṃ pratipadyate’ iti sambandhanīyam| ābhugnaṃ sakthiśarīraṃ
yasyetyarthaḥ| ‘yonimukhaṃ pratipadyate’ ityatrāpi sambandhanīyam| pidhāya
ācchādya| antaḥpārśvāpavṛttaśirāḥ pārśvamadhyanikṣiptaśirāḥ| ekena bāhunā
‘yonimukhaṃ pratipadyate’ iti sambandhanīyam| kaścidityādi atrāpi ‘yonimukhaṃ
pratipadyate’ iti sambandhanīyam| kaścidābhugnamadhya ityādi ‘yonimukhaṃ
pratipadyate’ ityatrāpi sambandhanīyam| samāsenāṣṭavidhā vistareṇa tu
tiryaggrīvorujaṅghāprakāreṇānantāḥ||5||
catuḥsaṅkhyāprakārān tānevānekaprakārānnidarśayannāha- tatra
kaściddvābhyāmityādi| samāsenāṣṭavidhāḥ, vistareṇa
tiryaggrīvorujaṅghāprakāreṇānantāḥ||5||
tatra dvāvantyāvasādhyau mūḍhagarbhau, śeṣānapi
viparītendriyārthākṣepakayonibhraṃśasaṃvaraṇamakkallaśvāsakāsabhramanipīḍitān
6
pariharet ||6||
teṣvasādhyānnirdiśannāha- tatretyādi| dvāvantyau saptamāṣṭamāvasādhyau
svabhāvenaiva| anyeṣvapyavasthayā'sādhyatvaṃ darśayannāha- śeṣānapītyādi|
viparītendriyārthādibhiḥ pīḍitā jananī yairmūḍhagarbhaiste tathāvidhāstān|
viparītendriyārthā rūpādyarthagrahaṇabhrāntāḥ| yonibhraṃśo yonibahirgamanam|
yonisaṃvaraṇaṃ yonisaṅkocaḥ| prasūtāyā vāyurasṛgārodhya bastiśiraḥprabhṛtiṣu
śūlaṃ karoti sa makkallaḥ| bhramaścakrādhirūḍhasyeva bhramaṇam||6||
teṣvasādhyānnirdiśannāha- teṣu dvāvityādi| tatraitau svabhāvenaivāsādhyau|
anyeṣvapyavasthāmātrāsādhyatāṃ darśayannāha- śeṣānapītyādi| viparītendriyārthā
rūpādyarthagrahaṇabhrāntāḥ| yonibhraṃśo'dhonirgamaḥ| yonisaṃvaraṇaṃ
parāsaṅgaḥ, sa ca garbhiṇīvyākaraṇīye vyākhyātaḥ| makkallastu prasūtāyā
vāyurasṛgārodhya bastiśiraḥprabhṛtiṣu śūlaṃ karoti sa makkallaḥ
7, tatsambhūto'pi vidradhirmakkallaḥ||6||
bhavanti
8
cātra- kālasya pariṇāmena muktaṃ vṛntādyathā phalam | prapadyate svabhāvena
nānyathā patituṃ dhruvam ||7|| evaṃ
kālaprakarṣeṇa mukto nāḍīnibandhanāt | garbhāśayastho yo garbho jananāya
prapadyate ||8||
svabhāvaprajananakāle yathā mūḍhagarbho na bhavati tathā ślokadvayena
darśayannāha- kālasyetyādi| yathā kālasya pariṇāmena kālakṛtaparipākena
vṛntānmuktaṃ phalaṃ svabhāvena patituṃ prapadyate patanaṃ prāpnoti, anyathā
kālaparipākābhāvena patituṃ na prapadyate patanaṃ na prāpnoti, evaṃ
kālaprakarṣeṇa nāḍīnibandhanānmukto yo garbhāśayastho garbhaḥ sa jananāya
prapadyate janma prāpnotītyarthaḥ||7-8||
kṛmivātābhighātaistu tadevopadrutaṃ phalam | patatyakāle'pi yathā tathā
syādgarbhavicyutiḥ ||9||
mūḍhagarbho yathā bhavati tathā darśayannāha- kṛmivātābhighātairityādi|
garbhavicyutirdvividhā
9
- dravasya srāvarūpeṇa, ghanāvayavasya pātarūpeṇa| tatra dravasya sravaṇe
mūḍhagarbhanāma
10
nāsti, viguṇānilasammohānirgamalakṣaṇasyābhāvāt||9||
ācaturthāttato māsāt prasravedgarbhavicyutiḥ
11| tataḥ sthiraśarīrasya pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ
||10||
paratastvastīti darśayannāha- ācaturthādityādi| garbhavicyutiḥ garbhavimuktiḥ;
prasravet srāvarūpā bhavet| etena māsacatuṣṭayaṃ yāvanmūḍhagarbhatā
nāstītyuktam| tata ityādi| tataścaturthamāsādūrdhvaṃ sthiraśarīrasya vicyutiḥ
12
pātaḥ pātarūpa bhavet| etena vicyutiriyaṃ na srāvarūpā;
tasmāccaturthamāsānantaraṃ ghanāvayavatvānmūḍhagarbho bhavatītyuktam||10||
svabhāvaprajananakāle yathā mūḍhagarbho na bhavati, anyathā tu bhavati, tathā
darśayannāha- kālasya pariṇāmenetyādi| tasyākālacyutirapi dviprakārā- dravasya
srāvarūpeṇa, ghanāvayavasya pātarūpeṇa| tatra dravasya sravaṇe mūḍhagarbhatā
nāsti, viguṇānilasammohanirgamalakṣaṇasyābhāvāt| paratastanneti darśayannāha-
ācaturthāttato māsādityādi| prasraved garbhasrāvakarmā(rūpā) vicyutiḥ,
nātighanāvayavatvāt| paratastu pātavyapadeśaḥ, kiñcidghanatarāvayavatvāt; natu
srāvaḥ, srāvalakṣaṇābhāvāt| pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayorityupalakṣaṇaṃ,
saptādimāsamapyupalakṣayati| ......carakādiṣu| bhoje tṛtīyamāsa eva
cetanābhisambandhaḥ| tathāhi- bhojaḥ- “ātṛtīyāttato māsādgarbhaḥ sravati
śoṇitam| ūrdhvaṃ saṃyāvabhūtastu garbho patati yoṣitām” iti| saṃyāvo nāma
nātimṛdukaṭhinaḥ samitāśarkarākṛtabhakṣyaviśeṣaḥ| tatra bhojena caturthe māsi
sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktataro bhavati, tena tatrāpi nātikāṭhinyena
srāvasādharmyāt sravatītyuktam| kāśyapīye'pyuktam- “ācaturthāttato māsāt
prasrutaṃ śoṇitaṃ matam| tataḥ sthiraśarīrastu mūḍhaḥ patati kṛcchrataḥ”
iti||7-10||
pravidhyati śiro yā tu śītāṅgī nirapatrapā | nīloddhatasirā hanti sā garbhaṃ
sa ca tāṃ tathā ||11||
asādhyamūḍhagarbhagarbhiṇyorlakṣaṇaṃ darśayannāha- pravidhyatītyādi|
pravidhyati tāḍayati, atiśayena dhunotītyarthaḥ| anye ‘apaviddhaśirā’ iti
paṭhanti; tatrāvanataśīrṣetyarthaḥ| yā strī nirapatrapā lajjārahitā|
nīloddhatasirā kṛṣṇoddhatasirā| sā garbhaṃ sa ca tāṃ tatheti sā strī garbhaṃ
hanti, sa ca garbhavatīṃ strīṃ hantītyarthaḥ| tathā tena prakāreṇa||11||
asādhyamūḍhagarbhagarbhiṇyorlakṣaṇaṃ darśayannāha- apaviddhaśirā ityādi|
apaviddhaśirā avanataśīrṣā| nīlonnatasirā kṛṣṇonnatasirā||11||
garbhāspandanamāvīnāṃ praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā | bhavatyucchvāsapūtitvaṃ śūlaṃ
13
cāntarmṛte śiśau
||12|| mānasāgantubhirmāturupatāpaiḥ
prapīḍitaḥ | garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhiśca prapīḍitaḥ
||13||
garbhiṇīrakṣārthamantarmṛtasya garbhasyāpakarṣaṇāya tallakṣaṇaṃ darśayannāha-
garbhāspandanamityādi| āvī prasavavedanā; athavā āvīśabdena
yonermūtrakaphaprasekādīnyāvīliṅgānyucyante||12-13||
mūḍhagarbhasya rakṣaṇārthaṃ mṛtasya punargarbhiṇīrakṣaṇārthaṃ vipātyākarṣaṇāya
lakṣaṇaṃ darśayannāha- garbhāspandanamityādi| āviḥ prasavavedanā,
tāsāmadarśanam| śūnatā'ntarmṛte śiśāviti utthānatvaṃ mṛtagarbhasyādhmānena|
tasyāntargatasya maraṇahetuṃ mānasāgantuvyādhibhedena dvividhaṃ darśayannāha-
mānasāgantubhirityādi| anye tvantarmṛtasya arbhakasya lakṣaṇaṃ nirdiśannāha-
sa yadavetyādi paṭhanti| sa na paṭhanīyaḥ, mṛtagarbhasya
garbhāspandanamityādinaiva paṭhitvāt||12-13||
bastamāravipannāyāḥ
14
kukṣiḥ praspandate yadi | tatkṣaṇājjanmakāle taṃ pāṭayitvoddharedbhiṣak
||14||
māturmṛtāyā api jīvato garbhasyāpakarṣaṇaṃ darśayannāha- bastamāretyādi|
bastamāraśchagalavanmaraṇam, etena grīvāmoṭanenāśutamamakliṣṭaṃ maraṇamuktaṃ;
tena vipannāyā mṛtāyāḥ striya ityarthaḥ| ayamabhiprāyaḥ- yathā bastaṃ
nirucchvāsaṃ kṛtvā yājñikā mārayanti, evaṃ yā mṛtā tasyā ityarthaḥ| tatkṣaṇāt
ghaṭikādvayamadhye, paratastu garbho'pi mriyata iti bhāvaḥ| anye ‘tatkṣaṇāt’
ityatra ‘muhūrtāt’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| janmakāle
navamamāsādikāla ityarthaḥ| taṃ garbhaṃ, pāṭayitvā strīkukṣiṃ vidārya| atra
kecit- “yadā so'ntarmṛto garbhaḥ śūno bastirivātataḥ| tenāvṛtāyā nāryāstu
kukṣirānahyate bhṛśam|| utkṣipyanta ivāṅgāni mūtrabastiśca bhidyate| kloma
plīhā yakṛccaiva phuphphusaṃ hṛdayaṃ tathā|| garbheṇa pīḍitaṃ hyetadūrdhvaṃ
prakrāmati striyāḥ| sā śūyate muhyati ca kṛcchrocchvāsā ca jāyate||
pūtigandhastathā svedo jihvā tālu ca śuṣyati| vepate bhrāmyati tathā jīvitaṃ
coparudhyate|| etairliṅgairvijānīyānmṛtaṃ garbhaṃ cikitsakaḥ”- iti paṭhanti;
tanna paṭhanīyaṃ punaruktatvāt, jejjaṭādibhiḥ parihṛtatvācca| śrībrahmadevena
tu kiñcidvyākhyātaṃ, tena tvārṣānārṣacintā na kṛtā||14||
māturmṛtāyā api garbhasya jīvato'pakarṣaṇaṃ darśayannāha- bastamāravipannāyā
ityādi| garbhaḥ praspandate yadi jīvato garbhasya spandanaṃ lakṣaṇam|
bastamāraḥ chagalamaraṇaṃ grīvāvamoṭanenāśutamamakliṣṭamaraṇam| janmakāle iti
navamādimāsakāle ityarthaḥ| muhūrtāditi prāgityadhyāhāryanāḍikādvayāt prāk,
parastu garbho mṛta iti||14||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne mūḍhagarbhanidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ
||8||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
nidānasthāne'ṣṭamo'dhyāyaḥ||8|| iti sauśrute
śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ nidānasthāne
mūḍhagarbhanidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘vyāpādayati’ iti pā. ↩
- 2 ‘bandhanānnābhināḍībandhanāt’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 3 ‘vimārgavatīṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘vyāpādayatītyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘saṅkīlaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘… kṣepakavātavikārayonibhraṃśa ...’ iti pā. ↩
- 7 ‘makkallaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘bhavanti cātra’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 9 ‘garbhavicyutirapi dviprakārā’ iti pā. ↩
- 10 ‘mūḍhagarbhatā’ iti pā. ↩
- 11 ‘garbhavidravaḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘garbhavicyutiḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘śūnatā'ntarmṛte’ iti pā. ↩
- 14 vāgbhaṭe tvayaṃ śloko'nyathā paṭhyate| yathā,- “bastidvāre vipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi| janmakāle tataḥ śīghraṃ pāṭayitvoddharecchiśum”- iti| “garbhiṇyā mṛtāyā yadi kukṣiḥ praspandate'tyantaṃ calati| kva pradeśe? bastidvāre| kadā? janmakāle garbhaprasavonmukhe kāle| tadā kuśalo vaidyaḥ śīghraṃ kukṣipraspandanādanantaraṃ pāṭayitvā śiśuṃ bālakamuddharet” ityaruṇadattaṭīkā| hārāṇacandrastu ‘bastidvāre vipannāyāḥ’ iti paṭhitvā ‘janmakāle upasthite prasavakāle vipannāyā mṛtāyā yadi kukṣiḥ praspandate, tarhi tatkṣaṇāt bastidvāre bastiṃ dvāraṃ ca pāṭayitvā bhiṣak taṃ garbhamuddharet’ iti vyākhyānayati ↩