athāto vidradhīnāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi||1-2|| athāto vidradhernidānaṃ
vyākhyāsyāmaḥ| mūḍhagarbhānantaraṃ śastrakarmasādhyatvasādharmyāt,
antarvidradhāvapyudarotsedhasya sāmānyād vidradherārambhaḥ|
nirupādhirvidradhisañjñeti svamataṃ, “śīghravidāhādvidradhiḥ” ityanye;
taduktaṃ- “sa vai śīghravidāhitvādvidradhīti nirucyate”- (ca. sū. 17) iti||1-2||
sarvāmaraguruḥ śrīmānnimittāntarabhūmipaḥ | śiṣyāyovāca nikhilamidaṃ
vidradhilakṣaṇam ||3||
sarvāmaragururidaṃ nikhilaṃ vidradhīlakṣaṇaṃ śiṣyārthamuvāceti sambandhaḥ|
amṛtadānena sarve devā amarāḥ kṛtāḥ, tenāsau dhanvantariḥ sarveṣāṃ devānāṃ
gururityarthaḥ| śrīmān jñānātiśayenaiśvaryeṇa ca yukta ityarthaḥ|
nimittāntarabhūmipa iti nimitāntareṇa kāraṇāntareṇa nareṣvapi
bhaiṣajyāmṛtapradānalakṣaṇena bhūpālatāṃ gata ityarthaḥ| anye tu ‘aputrasya
kāśirājasya paramārādhanayā nirvāṇe cittamadhiṣṭhāya
1
putratvamāpanna’ iti kāraṇāntaraṃ vyākhyānayanti| śiṣyāyovāca śiṣyārthaṃ
kathitavānityarthaḥ| nikhilaṃ samastam| idaṃ vakṣyamāṇam| anena
dhanvantarisvarūpopavarṇanena vidradhergarīyastvaṃ khyāpitaṃ bhavati||3||
tvagraktamāṃsamedāṃsi pradūṣyāsthisamāśritāḥ | doṣāḥ śophaṃ śanairghoraṃ
janayantyucchritā bhṛśam ||4|| mahāmūlaṃ
rujāvantaṃ vṛttaṃ cā(vā')pyathavā''yatam | tamāhurvidradhiṃ dhīrā, vijñeyaḥ sa
ca ṣaḍvidhaḥ ||5|| pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca
kṣatenāpyasṛjā tathā | ṣaṇṇāmapi hi teṣāṃ tu lakṣaṇaṃ sampravakṣyate
||6||
samprāptiṃ sāmānyalakṣaṇaṃ ca darśayannāha- tvagraktetyādi|
bhṛśamityatiśayenocchritā iti sambandhaḥ| dhīrā dhīmantaḥ| etena
samprāptiruktā| mahāmūlamityādi sāmānyalakṣaṇamuktaṃ, viśiṣṭaṃ kṛṣṇo'ruṇa
ityādi, kāraṇaṃ tu sāmānyaṃ śophakāraṇābhidhānenaivoktam| saṅkhyāmāha-
vijñeyaḥ sa ca ṣaḍvidha iti| sa vidradhiḥ| tadeva ṣaḍvidhatvamāha-
pṛthagityādi| samastaiścetyekaḥ, kṣatenāpyekaḥ, asṛjā'pyeka iti ṣaṭ||4-6||
sarvāmaraguruḥ śrīmāniti amarāṇāṃ gururiti amṛtoddhāraṃ smārayati; surā
hyamṛtena dhanvantariṇoddhṛtena nirjarāmaraṇādamarīkṛtāḥ; ata eva
sarvāmaraguruḥ| nimittāntarabhūmipa iti nareṣvapi svabhaiṣajyāmṛtapradānāya
bhūpālatāṃ gata iti gamayati| yaduktaṃ prāk- “śalyaṃ mahacchāstravaraṃ
gṛhītvā” (sū. 1) ityādi| etasyārthasya anya evādhyāye'pi pratipāditasya punaḥ
pratipādanaṃ vidradhergarīyastvabodhanārtham; ata eva
mahāvyādhīnāmanantarameva vidradherabhidhānam| vidradhilakṣaṇamiti lakṣyate
aneneti lakṣaṇaṃ jñāpako heturiti| tacca lakṣaṇaṃ dvividhaṃ- sāmānyaṃ,
viśiṣṭaṃ ca| tatra sāmānyaṃ ‘śothaṃ ghoraṃ mahāmūlam’ iti; viśiṣṭaṃ tu
‘kṛṣṇo'ruṇe vā’ ityādi| kārakahetavastu sāmānyaśothahetvabhidhānenoktāḥ| anye
punarāhuḥ- vidradhiṣu paruṣādīni vātādīnāṃ svābhāvikaliṅgāni, kṛṣṇādīni
kāryabhūtāni| sa vidradhiriti khyāta iti itiśabdena nirupādhireva
vidradhisañjñā saṅketamātrākṛteti||3-6||
kṛṣṇo'ruṇo vā paruṣo bhṛśamatyarthavedanaḥ | citrotthānaprapākaśca
vidradhirvātasambhavaḥ ||7||
vātavidradhilakṣaṇamāha- kṛṣṇa ityādi| citrotthānaprapāka iti
nānāprakārotthāno
2
nānāprakārapākaścetyarthaḥ||7||
citrotthānaprapāka iti citrau utthānaprapākau yasya, vāyorviṣamakriyatvāt||7||
pakvodumbarasaṅkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān | kṣiprotthānaprapākaśca vidradhiḥ
pittasambhavaḥ ||8||
pittavidradhimāha- pakvetyādi||8|| paittike
jvaradāhau sambhavamātrameva, pacyamāne punaratyantau bhavataḥ||8||
śarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ stabdho'lpavedanaḥ | cirotthānaprapākaśca
sakaṇḍuśca kaphotthitaḥ ||9||
kaphajamāha- śarāvasadṛśa ityādi| śarāvasādṛśyena mahattvamuktam||9||
kaphaje sarāvasadṛśatvena mahattvasūcanam||9||
tanupītasitāścaiṣāmāsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ |10|
teṣāṃ vidradhīnāṃ yathākramamāsrāvānāha- tanvityādi| eṣāṃ
vātāpittakaphotthānāṃ vidradhīnām|10|- pākānantarasambhavaṃ srāvaṃ
darśayannāha- tanupītasitāścaiṣāmityādi| ete trayāṇāṃ vātapittakaphānāṃ
yathāsaṅkhyena|10|-
nānāvarṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān
||10|| viṣamaṃ pacyate cāpi vidradhiḥ
sānnipātikaḥ |11|
sānnipātikamāha- nānetyādi| nānāvarṇāḥ kṛṣṇapītaśuklāḥ,
nānārujāstodadāhakaṇḍvādyāḥ, nānāsrāvāstanupītaśuklāḥ, te yasya santi sa
yathoktaḥ| ghāṭāla iti ghāṭā ūrdhvabhāgo mahān yasyāstīti sa ghāṭālaḥ|
viṣamo'sādhyatvāt| viṣamaṃ pacyate cāpīti
cirāciragambhīrottānānunnatonnatabhedena
3||10||- sānnipātikaṃ darśayannāha-
nānetyādi| nānāvidhā varṇavedanāsrāvā yasya sa tathā| tatra nānāvarṇāḥ
kṛṣṇapītaśuklāḥ; vedanāstodadāhakaṇḍvādikāḥ, nānāsrāvāḥ kṛṣṇapītasitāḥ|
viṣamaṃ pacyate cirāciragambhīrottānakṛtena bhedenāsamatvāt| vātaje'pi
pākasrāvavaiṣamyamasti, natu gāmbhīryādīnāmapi varṇarujāsrāvāṇām, ata eva
vātajasya sādhyatvamuktam| ghāṭāla iti “prāṇisthādāto lajanyatarasyām” (pā. a.
5/2/96) iti lac| atyutthānādgurutvena ghāṭā iva| tathā ca bhojaḥ- “bahudoṣo
rasān sarvān rasate yo yadā naraḥ| tasya dehe tvagādīni doṣāḥ sandūṣya
dehinaḥ|| kurvanti sarvarūpotthaṃ śothaṃ sarvarujānvitam| viṣamaṃ pāki (?)
viṣamaṃ ghāṭālaṃ cirapākinam|| vyāmiśravarṇasrutikaṃ bhiṣaktaṃ parivarjayet”
iti||10||-
taistairbhāvairabhihate kṣate vā'pathyasevinaḥ
||11|| kṣatoṣmā vāyuvisṛtaḥ saraktaṃ
pittamīrayet | jvarastṛṣṇā ca dāhaśca jāyate tasya dehinaḥ
||12|| eṣa vidradhirāgantuḥ
pittavidradhilakṣaṇaḥ |13|
āgantoḥ samprāptiṃ darśayannāha- taistairityādi| taistairiti
aśvapatanagū(mū)ḍhaprahārādibhirityarthaḥ; tenāsrutaśoṇitapiccitādīnāṃ
4
grahaṇam| kṣate vetyatra taistairbhāvairiti tīkṣṇaprahārādibhirityarthaḥ;
anena ca srutaśoṇitānāṃ chinnādīnāṃ grahaṇam| kṣatoṣmā vāyuvisṛto vātena
vistāritaḥ| pittavidradhilakṣaṇo ‘bhavati’ ityadhyāhāraḥ||11-12||- abhighātajasyāgantoḥ samprāptiṃ darśayannāha- taistairbhāvairityādi|
prapatanaprahārādibhirhate'tyantaduṣṭaśoṇitānām| hate iti
mathitādīnāmapyupalakṣaṇam| kṣate iti taistairbhāvairityādibhiḥ| kṣata iti
srutaśoṇitānāṃ chinnādīnāmupalakṣaṇam| tatraikatra mathitapiccitayoḥ
sirāmārgāvaraṇena vātakopaḥ, anyatra chinnādau
dhātukṣayeṇātiraktāsrāvanimittena| tatrābhighātajasyopacārārthaṃ doṣaliṅgaṃ
darśayannāha- pittavidradhilakṣaṇa iti| raktaṃ ca raktaje eva sravatīti
pittavidradhiliṅgātideśaḥ kṛtaḥ; pītatvasyāvayavavikṛtatvāt||11-12||-
kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ
5||13|| pittavidradhiliṅgastu
raktavidradhirucyate |14|
raktavidradhilakṣaṇamāha- kṛṣṇasphoṭāvṛta ityādi||13||- raktaje dāhapākādīnāṃ tīvratvamadhikam| raktasya
dūṣyatvāddoṣaliṅgamatideśena nirdiśannāha- pittasya vidradhairliṅgairityādi|
bhojaprabhṛtayastu raktavidradhiṃ nādhīyate| anye tviha
raktaje'dhikavidhānārthaṃ raktajaṃ paṭhantyeva||13||-
uktā vidradhayo hyete teṣvasādhyastu sarvajaḥ
||14||
bāhyeṣvasādhyamāha- uktā ityādi| sarvajaḥ sānnipātikaḥ||14||
bāhyeṣvasādhyaṃ nirdiśannāha- uktā vidradhaya ityādi| teṣvasādhyatvena
tridoṣajaḥ pṛthak kriyate||14||
ābhyantarānatastūrdhvaṃ vidradhīn paricakṣate |
gurvasātmyaviruddhānnaśuṣkasaṃsṛṣṭabhojanāt
6||15|| ativyavāyavyāyāmavegāghātavidāhibhiḥ
| pṛthak sambhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam
||16|| valmīkavatsamunnaddhamantaḥ kurvanti
vidradhim | gude bastimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṅkṣaṇayostathā
||17|| vṛkkayoryakṛti plīhni hṛdaye klomni
vā tathā | teṣāṃ liṅgāni jānīyādbāhyavidradhilakṣaṇaiḥ
||18|| āmapakvaiṣaṇīyācca
7
pakvāpakvaṃ vinirdiśet |19|
antarvidradherhetusamprāptilakṣaṇānyāha- ābhyantarānityādi| saṃsṛṣṭabhojanāt
8
kadaśanabhojanāt| sambhūya militvā| gulmarūpiṇaṃ valmīkavatsamunnaddhaṃ
vidradhiṃ kurvantīti sambandhaḥ; gulmarūpiṇaṃ kāṭhinyena,
valmīkavatsamunnaddhaṃ sarvata unnatam| gurvasātmyetyādi vidāhibhiriti
yāvaddhetuḥ, pṛthak sambhūya veti samprāptiḥ, gulmarūpiṇaṃ
valmīkavatsamunnaddhamiti ca sāmānyalakṣaṇam| tatrāpi
valmīkavatsamunnaddhatvaṃ pacyamānāvasthāyām| teṣāṃ vātādibhedabhinnānāṃ
viśeṣavarṇaliṅgasaṅkhyādikaṃ bāhyavidradhivajjñeyam| jejjaṭastu
ābhyantarasyāgantorabhāvameva manyate| teṣāṃ bāhyānāmābhyantarāṇāṃ ca
sthānamāha- gude ityādi| gudādiṣu sthāneṣu doṣā vidradhiṃ kurvantīti
sambandhaḥ| bastimukhe na tu bastau, tatra māṃsamedasorabhāvāt| vaṅkṣaṇa
ūrumūlāśrayaḥ ‘gaṇḍaka’ iti loke| vṛkkau māṃsapiṇḍadvayam (eko
vāmapārśvasthitaḥ, dvitīyo dakṣiṇapārśvasthitaḥ
9
)| yakṛt kālakhaṇḍaṃ dakṣiṇapārśvastham| plīhā udaravāmapārśve sthitaḥ|
hṛdayaṃ kamalamukulākāramadhomukham| kloma kālakhaṇḍādadhastāt sthitaṃ
dakṣiṇapārśvasthaṃ tilakaṃ prasiddham| teṣāmābhyantarāṇāmityarthaḥ||15-18||- adhiṣṭhānaviśeṣeṇa viśeṣaliṅgajñānārthaṃ sādhyāsādhyaviniścayārthaṃ
cābhyantarān vidradhīn darśayannāha- ābhyantarānityādi| abhyantarabhavān|
pṛthak sambhūya veti samprāptiḥ| āganterābhyantarasya
bāhyāgantuvidradhisamprāptyabhidhānenaiva samprāptiruktā| gulmarūpiṇamiti
prathamaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ gulmarūpamevābhyantaravidradhīnām|
valmīkavatsamunnaddhatvaṃ sarveṣāmeva samānam| śeṣaṃ varṇarujāsrāvādi
bāhyavidradhilakṣaṇenaivāvagantavyam| ata evoktaṃ “sarvaśothavikāreṣu
vraṇavallakṣayet bhiṣak” (sū. 22) iti| teṣāṃ sādhyāsādhyatvavibhāgārthaṃ
lakṣaṇaviśeṣajñānārthaṃ cādhiṣṭhānaṃ nirdiśannāha- gude bastimukhe ityādi|
āmapakvaiṣaṇīyācceti cakāro bhinnakrame, āmaṃ pakvaṃ ca vibhāvayediti|
āmapakvaiṣaṇīyāditi lyablope pañcamī; tenāmapakvaiṣaṇīyamavekṣyetyarthaḥ||15-18||-
adhiṣṭhānaviśeṣeṇa liṅgaṃ śṛṇu viśeṣataḥ
||19|| gude vātanirodhastu bastau
kṛcchrālpamūtratā | nābhyāṃ hikkā tathā''ṭopaḥ kukṣau mārutakopanam
||20|| kaṭīpṛṣṭhagrahastīvro vaṅkṣaṇotthe tu
vidradhau | vṛkkayoḥ pārśvasaṅkocaḥ plīhnyucchvāsāvarodhanam
||21|| sarvāṅgapragrahastīvro hṛdi śūlaśca
dāruṇaḥ | śvāso yakṛti tṛṣṇā ca pipāsāklomaje'dhikā
||22||
bāhyānāmābhyantarāṇāṃ cādhiṣṭhānaviśeṣeṇa lakṣaṇaṃ darśayannāha-
adhiṣṭhānetyādi| āṭopaḥ saṅkṣobhaḥ| pārśvasaṅkocaḥ pārśvotpāṭanamiva| hṛdīti
hṛdayotthe vidradhau, sarvāṅgapragrahādaya upadravā bhavantītyarthaḥ| ‘klomni
pipāsā’ ityādi pāṭhāntaraṃ kecit paṭhanti, taccābhāvānna likhitam||19-22||
adhiṣṭhānaviśeṣeṇa liṅgaṃ darśayannāha- gude vātanirodha ityādi| tathā āṭopaḥ
saṅkṣobhaḥ| klomni pipāsā mukhasya śoṣaḥ; ‘pepīyate payaḥ’ ityanye paṭhanti,
tatrātyarthaṃ pīyate paya ityarthaḥ| kukṣau mārutakopanaṃ
vidradhikṛtamārganirodhāt| sarvāṅgapragrahaḥ sarveṣāmaṅgānāṃ prakarṣeṇa
grahaṇamiva| tīvro dussahaḥ, ūrdhvādhastiryaksirādhiṣṭhānatvāddhṛdayasya||19-22||
āmo vā yadi vā pakvo mahān vā yadi vetaraḥ | sarvo marmotthitaścāpi
10
vidradhiḥ kaṣṭa ucyate ||23||
tatra marmotthitānāṃ sarvāvasthāsu kaṣṭatvaṃ darśayannāha- āma ityādi| yadi
vetara iti itaro'lpaḥ||23|| marmotthitānāṃ
sarvāsvavasthāsu kaṣṭatvaṃ darśayannāha- āmo vā yadi vā pakva ityādi||23||
nābheruparijāḥ pakvā yāntyūrdhvamitare tvadhaḥ | jīvatyadho niḥsruteṣu
sruteṣūrdhvaṃ na jīvati
||24|| hṛnnābhibastivarjyā ye teṣu bhinneṣu
bāhyataḥ | jīvet kadācit puruṣo netareṣu kadācana
||25||
avasthāviśeṣādasādhyatvamāha- nābherityādi| nābheruparijāḥ
plīhayakṛtklomakukṣihṛdayajāḥ, pakvā ūrdhvaṃ yānti sravanti| itare
gudabastivṛkkavaṅkṣaṇajā adho yānti| eṣu cādhoniḥsruteṣu jīvati,
nordhvaniḥsruteṣu| hṛnnābhibastijān varjayitvā ye'nye
gudakukṣivaṅkṣaṇavṛkkaplīhayakṛtklomajāsteṣvantarvidradhiṣu bāhyāto bhinneṣu
kadāciddaivavaśājjīvet, na punaritareṣvabhyantarato bhinneṣvityarthaḥ|
hṛnnābhibastijānāṃ cāsādhyatvamagrevācyam||24-25||
idānīṃ viśiṣṭāvayavavibhāgena sādhyāsādhyatvajñāpanārthamasya
srāvanirgamamārgamaviśeṣaṃ darśayannāha- nābheruparijāḥ pakvā ityādi||24-25||
strīṇāmapaprajātānāṃ prajātānāṃ tathā'hitaiḥ | dāhajvarakaro ghoro jāyate
raktavidradhiḥ ||26||
ābhyantaraṃ raktajaṃ nārīṇāmeva darśayannāha- strīṇāmityādi| strīṇāṃ
raktāvidradhirjāyata iti sambandhaḥ| kimbhūtānāṃ strīṇām? apaprajātānāṃ,
patitagarbhaṇāṃ; punarapi kimbhūtānāṃ? prajātānāṃ samyakkālaprasūtānām|
ahitaiḥ śītarūkṣāhāravihāraiḥ||26||
api samyakprajātānāmasṛk kāyādaniḥsṛtam | raktajaṃ vidradhiṃ kuryāt kukṣau
makkallasañjñitam
||27|| saptāhānnopaśāntaścettato'sau
samprapacyate |28|
tasyaiva raktavidradherviśeṣamāha- api samyagityādi| makkallasañjñitaṃ
makkallajanitaṃ, kāraṇe kāryopacārāt; ghṛtamāyuriti yathā|
saptarātramapraśāntaḥ pittoṣmaṇā'ntaḥ pacyate, pakvaścāsādhyaḥ||27||- ābhyantaraṃ raktajaṃ vidradhiṃ nārīṇāmeva darśayannāha- strīṇāmityādi|
adhaḥprajātānām akālaprajātānām; ‘apaprajātānāṃ’ ityanye; tatra
patitagarbhāṇāmityarthaḥ| prajātānāṃ samyakkāle prajātānāmityarthaḥ| tatrāpi
raktanirodhe hetumāha- ahitairiti; śītarūkṣāhāravihāraiḥ| makkallasañjñitaṃ
makkalajanitaṃ, kāraṇe kāryopacārāt; ghṛtamāyuriti yathā| tatra
saptarātrādanupakrāntaḥ pittoṣmaṇā pacyate| atraivārthe bhojaḥ- “prajātānāṃ tu
nārīṇāṃ makkallapratimaḥ sthiraḥ| saptarātrāt paraṃ kukṣau jāyate
raktavidradhiḥ|| na cet praśāntaḥ saptāhādahitāśanataḥ kvacit| pacyate
pittasaṃsargāttadā varjyo vijānatā” iti| kecidatrāpi “atha majjaparīpākaḥ”
ityādikaṃ granthamadhīyate| prāyeṇa hi medosthisamāśraya eva vidradhiḥ sarvaḥ|
yadāha- “tvagraktamāṃsamedosthi pradūṣyāsthisamāśritāḥ” iti| bhojenapyuktaṃ
“sthitvā'sthni vā samuddhatasyuratyāt(?)| yasyāvapākakarmaṇā(?)'sthi
vinirbhidya cirādvā prasavedyadi| vidagdho darśayedrūpaṃ vātādīnāṃ muhurmuhuḥ”
iti| sarvavidradhiśeṣaṃ majjapākamicchanti||26-27||-
viśeṣamatha vakṣyāmi spaṣṭaṃ vidradhigulmayoḥ
||28||
gulmadoṣasamutthānādvidradhergulmakasya ca | kasmānna pacyate gulmo vidradhiḥ
pākameti ca ||29|| na nibandho'sti gulmānāṃ
vidradhiḥ sanibandhanaḥ | gulmākārāḥ svayaṃ doṣā vidradhirmāṃsaśoṇite
||30|| vivarānucaro granthirapsu budbudako
yathā | evamprakāro gulmastu tasmāt pākaṃ na gacchati
||31|| māṃsaśoṇitabāhulyāt pākaṃ gacchati
vidradhiḥ | māṃsaśoṇitahīnatvādgulmaḥ pākaṃ na gacchati
||32|| gulmastiṣṭhati doṣe sve
vidradhirmāṃsaśoṇite | vidradhiḥ pacyate tasmādgulmaścāpi na pacyate
||33||
pṛthak sambhūya vā doṣāḥ kupitā
gulmarūpiṇamityatraikarūpatvādantarvidradhigulmayoḥ kuto gulmādasya vidradheḥ
pākakṛto viśeṣa ityāha- viśeṣamityādi| viśeṣaṃ bhedam| samutthānaṃ kāraṇaṃ,
doṣā eva samutthānaṃ, tacca dvayostulyam| siddhāntamāha- na nibandho'stīti;
niścitya bandhātīti nibandho mūlaṃ; tadgulmānāṃ mūlaṃ nāstīti,
rasaraktādidūṣyāṇāmabhāvatvāt| kutaḥ punareṣāṃ śopharūpāṇāmapi mūlaṃ
nāstītyāha- gulmākārā gulmarūpāḥ, svayamātmanaiva, doṣā vātādayaḥ, na
punardūṣyasaṃśrayāḥ| vidradhermūlasambhave hetumāha- vidradhirmāṃsaśoṇite iti;
‘bhavati’ iti śeṣaḥ| tatra kathaṃ pitte kaphe vā drave vātajanitasya gulmasya
sthitirityāha- vivarānucara ityādi| yathā'psu budbudakaḥ, evamprakāro
vivarānucaraḥ sroto'nusā(cā)rī vātagranthirūpo gulmaḥ, ‘kaphapittayoḥ’ iti
śeṣaḥ; tasmāt pūrvoktāddhetoḥ pākaṃ na yāti| amumevārthaṃ niyamayannāha-
māṃsaśoṇitabāhulyādityādi| vidradhigulmayormūlasambhavāsambhavābhyāṃ pākāpākau
pratipādya sthānaviśeṣādapi hetoḥ pākāpākau pratipādayannāha-
gulmastiṣṭhatītyādi| gulmaścāpi na pacyata iti apiśabdena pacyate gulma iti
kāyacikitsāyāmuktaṃ gulmapākitvaṃ samuccīyate||28-33||
yat prāguktaṃ “pṛthak sambhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam”
ityatraikarūpatvādantarvidradhigulmayoḥ kuto gulmādasya vidradheḥ pākakṛto
viśeṣa ityāha- viśeṣamatha vakṣyāmītyādi| samutthānaṃ kāraṇaṃ
dvayorvidradhigulmayoḥ samānaṃ, tat kiṃ gulmo na pacyata iti saṃśayamutpādya
svayameva śiṣyāṇāṃ hitatayā siddhāntamātrasūtraṇamācāryeṇa kṛtam| evaṃ
manyate- bhedo hi bhedavatāṃ kāraṇabhedādviruddhadharmādhyāsādvā, tatra
kāraṇamabhinnamiti sarvathaivābhedena
bhāvitavyamityāśaṅkyopādānakāraṇabhedenānayorbhedameva siddhāntaṃ
darśayannāha- na nibandho'stītyādi| niścitya badhnātīti nibandho mūlaṃ
rasaraktādi; dūṣyāṇāmabhāvādgulmānāṃ mūlaṃ nāstīti| kutaḥ punareṣāṃ
mahattaraśotharūpāṇāṃ mūlaṃ nāstītyāha- gulmākārāḥ svayaṃ doṣā iti|- gulmākārā
gulmarūpā ātmanaiva, doṣā vātādayaḥ; na punardūṣyasaṃśrayāḥ| vidradhestu mūlaṃ
sahetumāha- vidradhirmāṃsaśoṇite; ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| māṃsaśoṇite eva
pākahetuḥ; tena cātropagīte| tatra kathaṃ pitte kaphe vā drave vātajanitasya
gulmasya sthitirityāha- vivarānucaro gulmo hyapsu budbudako yathā|
māṃsaśoṇitabāhulyādityādi| kinniviṣṭo gulmo bhavatītyāha- gulmastiṣṭhati sve
doṣa iti; doṣe eva vātapittakaphasthānarūpe| doṣamātrāstitvaṃ punarapsu
budbudako yathetyena pratipāditam| gulmaścāpi na pacyata ityapiśabdena
pacyate'pi gulma iti kāyacikitsāsiddhaṃ gulmapākitvamuktaṃ samuccīyate|
taduktaṃ carake- “raktapittātibāhulyāt kriyāmanupalabhya vā| gulmo yatra
vidahyeta śastraṃ tatra bhiṣagjitam” (ca. ci. 5) iti| daivavaśādgulmo'pi
kṛtaparigrahaḥ pacyate; sa khalu samūlatvādvidradhireveti dhānvantarīyāṇāṃ
matamiti||28-33||
hṛnnābhibastijaḥ pakvo varjyo yaśca tridoṣajaḥ |34|
hṛdityādi| etena sānnipātikaḥ pakvo yatra kutracit sthito vidradhirvarjanīyaḥ|
kecidgulmavidradhyormānakathanāya ślokaṃ paṭhanti- “muṣṭipramāṇo gulmastu
vidradhiśca tataḥ param”- iti; tataḥ paramiti muṣṭeradhika ityarthaḥ|34|-
atha majjaparīpāko ghoraḥ samupajāyate
||34|| so'sthimāṃsanirodhena dvāraṃ na
labhate yadā | tataḥ sa vyādhinā tena jvalaneneva dahyate
||35|| asthi(tha) majjoṣmaṇā tena śīryate
dahyamānavat | vikāraḥ śalyabhūto'yaṃ kleśayedāturaṃ ciram
||36|| athāsya karmaṇā vyādhirdvāraṃ tu
labhate yadā | tato medaḥprabhaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītamatho guru
||37|| bhinne'sthni niḥsravet
11
pūyametadasthigataṃ viduḥ | vidradhiṃ śāstrakuśalāḥ sarvadoṣarujāvaham
||38||
prāktanakarmavaśādupekṣaṇādvā yo vidradhiṣvasthyantargataḥ pāko bhavati tasya
lakṣaṇamāha- athetyādi| sarvavidradhayo vātādinā yadā'sthyāśritya jāyante,
upekṣaṇādanantaraṃ tadgatamajjā ca paripacyate tadetadrūpamuktam|
so'sthimāṃsanirodheneti sa majjāparipākaḥ| tataḥ sa vyādhinā teneti tadā sa
puruṣaḥ, tena vyādhinā majjaparipākena| asthi(tha)majjoṣmaṇā tena śīryate
dahyamānavaditi tena majjoṣmaṇā, atha upekṣaṇādanantaraṃ, śīryate vinaśyati,
kiṃvat? dahyamānavat| athāsya karmaṇeti karmaṇā śastrakarmaṇā| vyādhiḥ
pūyam||34-38|| hṛnnābhibastijo varjyaḥ etena
sānnipātikastu punaḥ pakvo yatra kutracit sthito varjanīyaḥ| yaduktaṃ bhojena
“sānnipātiko ya eva vidradhistaṃ vyāmiśravastuṃ pakvameva vivarjayet” iti|
“muṣṭipramāṇo gulmastu” ityādi kecit paṭhanti; pūrvairapi
sūranandivarāhādibhirgrantho vyākhyātārtha evāyam||34-38||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne vidradhinidānaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ
||9||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
nidānasthāne navamo'dhyāyaḥ||9|| iti
sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ
nidānasthāne vidradhīnāṃ nidānam||9||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘nirvāṇāṃ tanūmadhiṣṭhāya’ iti pā. ↩
- 2 ‘nānāprakopapākaścetyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘… nānatonnatabhedena’ iti pā. ↩
- 4 ‘srutaśoṇitapiśitādīnāṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘tīvradāharujākaraḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘saṅkliṣṭabhojanāt’ iti, ‘saṅklinnabhojanāt’ iti ca pā. ↩
- 7 ‘āmapakvaiṣaṇīyena’ iti pā. ↩
- 8 ‘saṅkliṣṭabhojanādduṣṭadeśe bhojanāt’ iti pā. ↩
- 9 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 10 ‘marmotthitatvācca’ iti pā. ↩
- 11 ‘prasravet’ iti pā. ↩