athāto visarpanāḍīstanaroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi||1-2|| athāto visarpāṇāṃ
nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| vidradheranantaraṃ visarpādīnāmārambhaḥ| gambhīrasya
vidradheḥ śothaviśeṣasya pratipāditatvenottānasya visarpaśothasyāvaśiṣṭatvād,
valmīkavadunnatasya vidradheruktatvādanunnatasya visarpaśothasyāvaśiṣṭatvād,
visrāvaṇasya sādharmyācca||1-2||
tvaṅmāṃsaśoṇitagatāḥ kupitāstu doṣāḥ sarvāṅgasāriṇamihāsthitamātmaliṅgam |
kurvanti vistṛtamanunnatamāśu
1
śophaṃ taṃ sarvato visaraṇācca visarpamāhuḥ
||3||
idānīṃ samprāptihetusvarūpaniruktīrāha- tvaṅmāṃsetyādi| tvaṅmāṃsaśoṇitagatāḥ
kupitā doṣāḥ śophaṃ kurvantīti sambandhaḥ| kimbhūtaṃ śophaṃ? sarvāṅgasāriṇam|
iha asmiñ śāstre, taṃ visarpamāhuriti sambandhaḥ| punarapi kimbhūtam? asthitam
anavasthitaṃ, deśāddeśāntaragamanāt; anye tu āsthitaṃ prāptaṃ; kiṃ tat?
ātmaliṅgam; etena vātādiśothaliṅgaṃ
2
prāptamityarthaḥ; anye tu ihāsthitaṃ kvacidevāvayave sthitamiti
vyākhyānayanti| vistṛtaṃ vistīrṇam| anunnataṃ tanutvācchophasya
3| visaraṇācceti cakārāt nānāprakāraṃ visarpatīti
4
samuccīyate| tvaṅmāṃsaśoṇitagatā iti samprāptiḥ| kupitā doṣā iti hetuḥ|
sarvāṅgasāriṇamityādi svarūpam| sarvato visaraṇācceti niruktiḥ||3||
teṣāṃ visarpāṇāṃ sthānasaṃśrayasvabhāvasamprāptīḥ pratipādayan pūrvaṃ
sāmānyalakṣaṇaṃ darśayannāha- tvagmāṃsaśoṇitagatā ityādi| sarvāṅgasāriṇaṃ
sarvāṅgānusaraṇaśīlam| asthitam anavasthitaṃ, deśāntaragamanāt; “ātmano
liṅgamāsthitaṃ samprāptam” ityanye; tena vātādiśothaliṅgaṃ prāptamityarthaḥ,
anavasthitatvaṃ punaḥ sarvāṅgānusāritvenaivoktam| vistṛtaṃ vistīrṇam|
anunnataṃ tanutvācchophasya| visarpa ityarthasya vyāptyarthena
sarvatopariśabdārthena viśabdena viśeṣitavyo'yaṃ prāya iti darśayannāha- taṃ
sarvato visaraṇāccetyādi| visaraṇācceti cakāro niruktau viśabdasya
vividhārthasya vācitvamapi samuccinoti| tathāhi visarpaniruktau carakaḥ-
“vividhaṃ visarpati yato visarpastena sañjñitaḥ| parisarpo'thavā nāmnā
sarvataḥ parisarpaṇāt (ca. sū. 17) iti||3||
vātātmako'sitamṛduḥ paruṣo'ṅgamardasambhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ |
gaṇḍairyadā tu viṣamairatidūṣitatvādyuktaḥ sa eva kathitaḥ khalu varjanīyaḥ
||4||
teṣāṃ doṣabhedena viśiṣṭaṃ lakṣaṇāṃ darśayannāha- vātātmaka ityādi| asitaḥ
kṛṣṇaḥ| aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ| idaṃ śuddhavātavisarpalakṣaṇamuktam|
gaṇḍairityādi| gaṇḍairagnidagdhasadṛśaiḥ sphoṭairyukta iti sambandhaḥ|
atidūṣitatvāt kābhyāṃ? vātapittābhyām| idaṃ
pittānugatavātavisarpalakṣaṇamuktam| apare tu sakalenāpi ślokena
śuddhavātavisarpalakṣaṇamāhuḥ, tanmate'tidūṣitatvād vātenaiveti
boddhavyam||4|| teṣāṃ doṣabhedena viśiṣṭaṃ
lakṣaṇaṃ nirdiśannāha- vātātmaka ityādi| vāta ātmā heturyasya sa tathā|
kecidvātātmaka eva ‘gaṇḍaiḥ’ ityādi granthamadhīyate| ayaṃ pittānugatena|
tantrāntare punaryamagnivisarpa ityucyate| gaṇḍairiti
sphoṭairagnidagdhanibhaiścopacīyate| ata evāyamasādhyo dvandvajatvāt||4||
pittātmako drutagatirjvaradāhapākasphoṭaprabhedabahulaḥ kṣatajaprakāśaḥ |
doṣapravṛddhihatamāṃsasiro yadā syāt srotojakardamanibho na tadā sa sidhyet
||5||
pittātmaka ityādi| jvarādibhiḥ prabhedāntairbahulaśabdaḥ pratyekaṃ
sambadhyate| kṣatajaprakāśa iti raktamiva yaḥ prakāśata ityarthaḥ| pūrvārdhena
kevalapittārabdho visarpa uktaḥ| doṣapravṛddhītyādi doṣapravṛddhyā
pittakaphavṛddhyā hataṃ māṃsaṃ sirāśca yasmin sa tathā| srotojakardamanibha
iti añjanasadṛśakardamadravyatulyaḥ| anenottarārdhena kaphapaittiko visarpa
uktaḥ||5|| pittātmako drutagatiḥ
drutavisaraṇaśīlaḥ| pittaje jvarādibhiḥ prabhedāntaiḥ saha bahulaśabdaḥ
pratyekamabhisambadhyate| kṣatajaprakāśaḥ kṣatajavadraktavat prakāśate|
tasyedānīṃ doṣasaṃsargeṇāvasthāyāmasādhyatvaṃ darśayannāha-
doṣapravṛttihatamāṃsasira ityādi| doṣo'tra kaphapitte| srotojakardamanibhaḥ
añjanasadṛśakardamadravyatulyasambhavapradeśaḥ| asyaiva visarpasya
kaphapittajasya carake kardamasañjñā, asādhyatā'pi ca paṭhitā||5||
śleṣmātmakaḥ sarati mandamaśīghrapākaḥ snigdhaḥ sitaśvayathuralparugugrakaṇḍuḥ
|6|
śleṣmātmaka ityādi| sarati visarpati| kaphavātābhyāṃ granthivisarpaḥ, saḥ
asādhya eva| sa purastādeva granthinirdeśa (?) iti nātra nirdiṣṭaḥ; atraiva
‘vātakaphavisarpaliṅgena nirdiṣṭenāvarudhyate’ ityanye|6|- kaphavātābhyāṃ
granthivisarpaḥ|6|-
sarvātmakastrividhavarṇarujo'vagāḍhaḥ pakvo na sidhyati ca māṃsasirāpraśātāt
5||6||
sānnipātikaṃ darśayannāha- sarvātmaka ityādi| trividhavarṇaruja iti pratyekaṃ
vātādidoṣanirdiṣṭakṛṣṇapītasitādivarṇaḥ,
vātādidoṣajanitavisarpanirdiṣṭatodadāhakaṇḍvādivedanaśca|
avagāḍho'bhyantaramūlaḥ| praśātaḥ
6
śaṭanaṃ; māṃsasirāpraśātāt parato na sidhyati, māṃsasirāpraśātāt pūrvaṃ
kṛcchrataḥ sidhyati||6|| sānnipātikaṃ
darśayannāha- sarvātmaka ityādi| trividhavarṇarujo'vagāḍhaḥ pratyekaṃ
vātādidoṣanirdiṣṭakṛṣṇapītasitādivarṇaḥ,
vātādidoṣajanitavisarpanirdiṣṭatodadāhakaṇḍvādivedanaśca| avagāḍha
ityabhyantaramūlaḥ| asya carake antarja iti sañjñā| taduktaṃ carake-
“bahiḥśritaḥ śritaścāntastathā cobhayasaṃśritaḥ| visarpo balameṣāṃ tu jñeyaṃ
guru yathottaram|| bahirmārgāśritaṃ sādhyamasādhyamubhayāśritam|
antaḥprakupitā doṣā visarpatyantarāśrayam|| bahirbahiḥprakupitāḥ
sarvatrobhayasaṃsthitāḥ| marmopaghātāt sammohādayanānāṃ vighaṭṭanāt|
tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamaṃ ca pravartanāt|| vidyāt visarpamantarjamāśu
cāgnibalakṣayāt| ato viparyayādbāhyamanyairvidyāt svalakṣaṇaiḥ” (ca. ci. 21)
iti| pakvo na sidhyatītyādyamasādhyavidradhilakṣaṇam| māṃsasirāpraṇāśāt parato
na sidhyati, māṃsasirāpraṇāśāt pūrvaṃ kṛcchrataḥ sidhyati||6||
sadyaḥkṣatavraṇamupetya narasya pittaṃ raktaṃ ca doṣabahulasya karoti śopham |
śyāvaṃ salohitamatijvaradāhapākaṃ sphoṭaiḥ kulatthasadṛśairasitaiśca kīrṇam
||7||
sadya ityādi| doṣabahulasya pittaṃ raktaṃ ca śophaṃ karotīti sambandhaḥ| kiṃ
kṛtvā? sadyaḥkṣatavraṇamupetya prāpya| kimbhūtaṃ śophaṃ?
śyāvamityādiviśeṣaṇaviśiṣṭam| doṣabahulasyeti
kuṣṭhavātaraktadipūrvarūpādidoṣadūṣitadhātoḥ, taduktaṃ tayoḥ pūrvarūpe
‘kṣatavisarpaṇam’ (ni. 5) iti; anye tu tridoṣabahulasyetyarthamāhuḥ| kīrṇaṃ
vyāptam||7|| sadyaḥkṣatamityādinā
kṣatavisarpaḥ| doṣabahulasyeti doṣo bahulo yasya sa tathā;
kuṣṭhavātaraktadipūrvarūpādidoṣadūṣitadhātoḥ| taduktaṃ tayoḥ pūrvarūpe-
kṣatavisarpaṇamiti| tathaiva bhojaḥ “śastraprahāraistaistaistu
vyāladantanakhairapi| kṣate vā'pyathavā bhagne bahudoṣasya dehinaḥ|| raktaṃ
pittaṃ ca kupitaṃ vraṇamāśu prapadyate| kurutaste samete tu vraṇaśothaṃ
sudāruṇam|| ātataṃ tu tanusphoṭaiḥ kṛṣṇaiḥ pītakasannibhaiḥ|
pittavīsarpavaccheṣaṃ tasya liṅgaṃ vinirdiśet” iti||7||
sidhyanti vātakaphapittakṛtā visarpāḥ sarvātmakaḥ kṣatakṛtaśca na siddhimeti |
paittānilāvapi ca darśitapūrvaliṅgau sarve ca marmasu bhavanti hi
kṛcchrasādhyāḥ ||8||
teṣāṃ sādhyāsādhyātvamāha- sidhyantītyādi| na siddhimeti na sādhyatāṃ yāti|
darśitapūrvaliṅgā iti gaṇḍayukto vātavisarpaḥ, srotojakardamanibhaḥ
pittavisarpa iti| anye tu ‘pittātmako'ñjanavapuśca tathā na sidhyet’ iti
paṭhanti, cakāreṇa gaṇḍairyadā'tiviṣamairityevaṃviśiṣṭo vātiko'pyasādhya iti
samuccīyata iti vyākhyānayanti| gaṇḍairyadā tu viṣamairityādinā vātajasya,
srotojakardamanibhairityādinā| pittajasyāsādhyatvamuktaṃ yat punarucyate tat
kṣatajasyāsādhyatāprasaṅgena, prasaṅgoktaṃ ca na paunaruktyamarhati||8||
teṣāṃ sādhyāsādhyatāṃ nirdiśannāha- sidhyantītyādi| pittātmako'ñjanavapuśceti
cakāreṇa gaṇḍairyadā tu viṣamairityevaṃviśiṣṭo vātiko'pyasādhya iti
samuccīyate| anye punaravasthāntare vātakaphajasyāsādhyatvaṃ darśayitumanyathā
paṭhanti- “paittānilāvapi ca darśitapūrvaliṅgau, kṛcchrāśca marmasu bhavanti
hi sarva eva” iti| nanu prāgeva gaṇḍairyadā tu viṣamairityādinā
vātajasyāsādhyatvamuktameva, tathā ‘srotojakardamavapuḥ’ ‘ityādinā pittajasya,
tat kiṃ ‘paittānilāvapi ca’ ityādinā punarasādhyavacanamuktam? ucyate-
kṣatajasyāsādhyatāprakrameṇa paittānilayorapi
punarasādhyatāvacanamapūrvavacanaṃ; ata evoktaṃ- “prakramādutthito vādo na
yāti punaruktatām| dūṣaṇaṃ dātumadhikaṃ cokte'pi punarucyate” iti||8||
śophaṃ na pakvamiti
7
pakvamupekṣate yo yo vā vraṇaṃ pracurapūyamasādhuvṛttaḥ | abhyantaraṃ
praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni
8
tataḥ sa pūyaḥ
||9|| tasyātimātragamanādgatirityataśca
nāḍīva yadvahati tena matā tu nāḍī |10|
nāḍīṃ nirdiśannāha- śophamityādi| vraṇamityatropekṣata iti sambandhaḥ|
asādhuvṛttaḥ ahitāhārācāraḥ| sthānāni tvagādīni vraṇavāstuśabdābhihitāni|
tasya pūyasya| ataśceti cakāro nāḍīniruktipakṣāntarasamuccaye| tāmeva
nāḍīniruktimāha- nāḍīva yadvahati tena matā tu nāḍī; yena hetunā nāḍīvat
praṇālīvadvahati yāti tena hetunā nāḍī matetyarthaḥ| śophaṃ na pakvamityādi
hetuḥ, abhyantaramityādi samprāptiḥ, nāḍīvetyādi niruktiḥ||9||
idānīṃ visarpasaṅkhyāparimitasāmānyāt, śothaprabaddhatvācca nāḍīrnirdiśannāha-
śothaṃ na pakvamityādi| pakvameva śothamapakvamiti ya upekṣate, ata
evāsādhuvṛttaḥ, vraṇe'pyahitāhāravihārayorativṛttatvāt| sthānāni
pūrvagaditānīti tvagādīni vraṇavastuśabdābhihitāni| tāni sthānāni
yadā'bhyantaraṃ prakarṣeṇa viśati pūyaḥ, atastvagādyantaniveśāt tasya pūyasya
yadatimātraṃ gamanaṃ tato gatiriti gateścottaratra gatirityucyate| ityataśceti
cakāro nāḍīgatiniruktipakṣāntaraṃ samuccinoti| yena hetunā nāḍīva
praṇālīvajjalaṃ yāti, tenāpi hetunā nāḍī matetyarthaḥ| rogādeva
rogaheturogasya nāḍīsañjñakasya samprāptyabhidhānaṃ taddoṣāt||9||-
doṣaistribhirbhavati sā pṛthagekaśaśca sammūrcchitairapi ca śalyanimittato'nyā
||10||
saṅkhyāṃ niyamayannāha- doṣairityādi| doṣaiḥpṛthagiti tisraḥ, ekaśaśca
sannipatitairanyā, aparāśca tisraḥ| sammūrcchitairapi ca dvidoṣasaṃyogotthāḥ;
anyathā apicakārau nirarthakau syātām| sammūrcchitairmiśrībhūtairityarthaḥ|
śalyanimittato'nyā abhighātajā'paretyarthaḥ| gayī tu tribhirdoṣaiḥ pṛthak
tisraḥ, ekaśaśca sammūrcchitairanyā sānnipātikī, śalyanimittā ca pañcamīti
pañcaiva nāḍya iti vyākhyānayati||10||
tatrāpi kālāntareṇa doṣānubandhe bhedasaṅkhyāniyamanaṃ nidarśayannāha-
doṣaistribhirityādi| sammūrcchitairmiśrībhūtaiḥ, taireva
sannipatitairityarthaḥ| śalyanimitto'nyā abhighātajā aparā||10||
tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāyām
|11|
teṣāṃ vātādīnāṃ pratyekaṃ viśiṣṭaṃ lakṣaṇamāha- tatrānilādityādi|
phenānuviddhaṃ phenamiśram|11|-
tṛṭtāpatodasadanajvarabhedahetuḥ pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥsu pittāt
||11||
tṛṭtāpetyādi| tṛṭtāpādīnāṃ hetuḥ tṛṣādīn karotītyarthaḥ||11||
jñeyā kaphādbahughanārjunapicchilāsrā rātrisrutiḥ stimitarukkaṭhinā sakaṇḍūḥ
|12|
jñeyā kaphādityādi| bahughanārjunapicchilāsreti
vipulasāndradhavalapicchilasrāvetyarthaḥ| atrāsraśabdaḥ srāvavācī cintya eva|
anye tu ‘kaphādbahughanārjunapicchilasrut’ iti paṭhanti, tatra srut srāva
ityarthaḥ| stimitarugiti mandavedanetyarthaḥ|12|-
doṣadvayābhihitalakṣaṇadarśanena tisro gatīrvyatikaraprabhavāstu vidyāt
||12||
dvandvajā āha- doṣadvayābhihitetyādi| vyatikaraprabhavā dvandvajāḥ;
vātapittajā, pittakaphajā, vātakaphajā ceti tisraḥ| gayī tu
doṣadvayābhihitetyādi dvandvajānāṃ lakṣaṇaṃ na paṭhati||12||
dāhajvaraśvasanamūrcchanavaktraśoṣā yasyāṃ bhavantyabhihitāni ca lakṣaṇāni |
tāmādiśet pavanapittakaphaprakopāddhorāmasukṣayakarīmiva kālarātrim
||13||
sānnipātikīmāha- dāhajvaretyādi| asukṣayakarīṃ prāṇāpahāriṇīṃ; kāmiva?
kālarātrimiva yamabhaginīmiva||13||
naṣṭaṃ kathañcidanumārgamudīriteṣu
9
sthāneṣu śalyamacireṇa gatiṃ karoti | sā phenilaṃ
mathitamacchamasṛgvimiśramuṣṇaṃ sraveta sahasā sarujā ca nityam
||14||
śalyanimittāṃ darśayannāha- naṣṭamityādi| udīriteṣu sthāneṣu tvagādiṣu|
mathitamunmathitamiva| uṣṇamuṣṇasparśaṃ; ‘srāvaṃ’ ityadhyāhāraḥ||14||
tatrānilāt phenānubaddhaṃ phenamiśraṃ kṣapāyāmadhikaṃ sravati, śaityena tatra
vātakopāt| pittaduṣṭā ahaḥsvadhikaṃ sravati, divoṣṇena pittakopāt|
kaphādbahughanārjunapicchilāsrā vipulasāndradhavalacikkaṇasrāvetyarthaḥ| tatra
asraśabdaḥ srāvavācī cintya eva| anye ‘bahughanārjanapicchilasrut’ iti
paṭhanti| tatra sravateḥ sampadāditvādbhāve kvip| srut srāva eva|
tridoṣajāyāmasukṣayakarīmiva kālarātriṃ yamabhaginīmiva| śalyanimittāṃ
darśayannāha- naṣṭaṃ kathañcidityādi| kenā'pi prakāreṇa naṣṭam| anumārgaṃ
mārgaṃ lakṣīkṛtya; ‘aṇumārgaṃ’ ityanye paṭhanti; tatrāṇumārgatvenaiva
śalyasādṛśyāt kathañciditi nirarthakaṃ syāt| udīriteṣu sthāneṣu tvāgādiṣu|
saphenilamiti phenavantaṃ; matvarthe| mathitam unmathitamiva| uṣṇam
uṣṇasparśam| ete dharmāstu prasaraṇādau calatā śalyena māṃsādikṣobhena
bhavanti| kṣatajānvitatvamapi srāvasya calatā
śalyenādhiṣṭhānanāśakṛtatvāditi||11-14|| iti
sauśrute śalyatantre visarpanāḍīvraṇanidānaṃ sampūrṇam|
yāvatyo gatayo yaiśca kāraṇaiḥ sambhavanti hi | tāvantaḥ stanarogāḥ syuḥ
strīṇāṃ taireva hetubhiḥ ||15||
idānīṃ stanarogāṇāṃ saṅkhyāṃ hetuṃ ca darśayannāha- yāvatya ityādi| yāvatyo
yāvatpramāṇā gatayaḥ, yaiśca kāraṇairvātapittakaphasannipātābhighātaiḥ,
tāvantaḥ tāvatpramāṇāḥ||15|| athātaḥ
stanaroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| nāḍīnāmanantaraṃ paribhāṣikatvena
stanarogārambhaḥ| stanarogahetusaṅkhye atideśena darśayannāha- yāvantyo gataya
ityādi| yairhetubhirvātapittakaphasannipātābhighātairyāvatpramāṇā
gatayastaireva kāraṇaistāvatpramāṇāḥ stanarogāḥ||15||
dhamanyaḥ saṃvṛtadvārāḥ kanyānāṃ stanasaṃśritāḥ | doṣāvisaraṇāttāsāṃ
10
na bhavanti stanāmayāḥ ||16||
idānīṃ samānāyāmapi jātāvasambhūtagarbhāṇāṃ te rogā na bhavantīti
darśayannāha- dhamanya ityādi| kanyānāmasambhūtagarbhāṇāṃ strīṇāmityarthaḥ|
avisaraṇam aprasaraṇam||16|| idānīṃ
samānāyāmapi jātāvasambhūtagarbhāṇāṃ te rogā na bhavantīti darśayannāha-
dhamanya ityādi||16||
tāsāmeva prajātānāṃ garbhiṇīnāṃ ca tāḥ punaḥ | svabhāvādeva vivṛtā jāyante
sambhavantyataḥ ||17||
tāsāmeva sagarbhāṇāṃ prajātānāṃ ca tā eva dhamanyo vivṛtadvārā bhavantīti
darśayannāha- tāsāmevetyādi| prajātānāṃ prasūtānām| tā iti dhamanyaḥ| vivṛtāḥ
prasṛtadvārāḥ, jāyante bhavantītyarthaḥ| sambhavantīti ‘stanarogā’ iti
śeṣaḥ||17|| tāsāmeva sagarbhāṇāṃ prajātānāṃ
ca tā eva dhamanyo vivṛtadvārā bhavantīti darśayannāha- tāsāmevetyādi| tatra
hetvantaramapaśyannāha- svabhāvādeveti| sambhavantyato hetoḥ ‘stanarogāḥ’ iti
śeṣaḥ||17||
rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ | kṛtsnadehāt stanau prāptaḥ
stanyamityabhidhīyate ||18||
‘sakṣīrau vā'pyadugdhau vā prāpya doṣā’ iti strīkṣīrasya stanarogāṇāṃ
hetutvenoktatvāt strīkṣīrasyaiva sambhavamāha- rasaprasāda ityādi|-
rasaprasādaḥ rasasya prasādo dhāma sārasteja ityarthaḥ| pakvāhāranimittaja iti
prādhānyāt pakvāhāranimittaśabdena rasaḥ kathyate, tena rasaja ityarthaḥ|
stanyaniruktimāha- kṛtsnadehādityādi| rasadhātorvyānavikṣiptasya
sarvadehagatatvāt||18|| idānīṃ ‘sakṣīrau
vā'pyadugdhau vā’ iti strīkṣīrasya stanarogāṇāṃ hetutvenoktatvāt
strīkṣīrasyaiva prabhavaṃ, tasya stanyasya prakṛtibhūtasya vikṛtasya ca
prasaṅgena lakṣaṇaṃ ca darśayannāha- rasaprasāda ityādi| rasyasya prasādo
rasaprasādaḥ, dhāma sāraḥ, tena madhuratā śuklatā ca| vātādidoṣaduṣṭasya punaḥ
kaṣāyatvamamlatvamatimādhuryaṃ vā| pakvaścāsāvāhāraḥ, sa eva nimittaṃ yasya sa
tathā, sa tu ‘rasa’ ucyate, prādhānyāt; na punarmalabhūtaṃ viṭ pakvam,
aprādhānyādeva; tato jātaṃ, taduktaṃ carake- “rasāt stanyaṃ tathā raktamasṛjaḥ
kaṇḍarāḥ sirāḥ” (ca. ci. 15) iti| tathā bhoje'pi- “sirāsnāyurajaḥstanyatvaco
gativivarjitāḥ| dhātubhyaścopajāyante tasmātta upadhātavaḥ” iti| tasyedānīṃ
‘stanabhavaṃ stanyaṃ’ ityasyārthasya yogaṃ darśayannāha- kṛtsnāddehādityādi|
rasadhātorvyānavikṣiptasya sarvadehagatvāt||18||
viśasteṣvapi gātreṣu yathā śukraṃ na dṛśyate | sarvadehāśritatvācca
11
śukralakṣaṇamucyate ||19|| tadeva
ceṣṭayuvaterdarśanāt smaraṇādapi | śabdasaṃśravaṇāt sparśāt saṃharṣācca
pravartate ||20|| suprasannaṃ manastatra
harṣaṇe heturucyate | āhārarasayonitvādevaṃ
12
stanyamapi striyāḥ
||21|| tadevāpatyasaṃsparśāddarśanāt
smaraṇādapi | grahaṇācca śarīrasya śukravat sampravartate
||22|| sneho nirantarastatra prasrave
heturucyate |23|
tasya śarīrābhyantarasthasyādṛśyasyāpi prasiddhopamānena pravartane hetuṃ
darśayannāha- viśasteṣvapītyādi| śukralakṣaṇaṃ ‘stanyamucyate’ iti śeṣaḥ| kuta
ityāha- yathā śukraṃ viśasteṣu chinneṣvapi gātreṣu na dṛśyate, tasmādvitīyaṃ
hetumāha- sarvadehāśritatvāditi, śukravat samastaśarīrāśritatvāt|
śukradṛṣṭāntena stanyasyābhyantaradarśanaṃ pratipādya tenaiva dṛṣṭāntena
sāmagrītastasya pravartanādbahiḥ pratyakṣatāṃ pratipādayannāha- tadevetyādi|
tadeva śukraṃ pravartate bahirniḥsarati| saṃharṣād
viśiṣṭasparśasaṅkalpalakṣaṇāt| viśiṣṭasparśasaṅkalpe hetucatuṣṭayaṃ
darśayannāha- iṣṭayuvaterityādi| iṣṭayuvatidarśanādihetucatuṣṭayena yaḥ
saṃharṣaḥ sa suprasanna eva manasi bhavatīti manaso'pi suprasannasya
kāraṇatvaṃ darśayannāha- suprasannamityādi| suprasannamīrṣyādyanabhibhūtam|
evaṃ stanyamapi striyāḥ pravartate, śukramāhārarasayonitvāt pravartate
stanyamapi tathā, tasmāt pravartate| nanu śukramāhārayonyapi saṃharṣāt kāraṇāt
pravartate, atra ca kiṃ kāraṇamityāha- tadevetyādi| tadeva stanyaṃ śukravat
sampravartate| apatyasaṃsparśādikāraṇacatuṣṭaye'pi sneho mūlakāraṇamiti tadeva
darśayannāha- sneha ityādi| prasrave stanyasravaṇe| atrāpi catvāro hetavaḥ,
paramiṣṭayuvatisthāne'trāpatyagrahaṇaṃ, mūlahetuharṣasthāne snehaḥ||19-22||- tasya punaḥ śarīrābhyantarasthasya pramāṇairanupalbhyasyāpi
prasiddhopamānena pravartane hetvantaraṃ darśayannāha- viśasteṣvapītyādi|
viśasteṣu vikṛtteṣu| yat punarantaḥ pratyakṣaṃ na bhavati bahirapi tat
pratyakṣaṃ na bhavatītyāśaṅkya sāmagrītastasya bahirāvirbhāvena pratyakṣatāṃ
darśayannāha- tadeva ceṣṭayuvaterisyādi| saṃharṣāt
iṣṭayuvaterviśiṣṭasparśasaṅkalpalakṣaṇāt| darśanādiṣvapi
caturṣvanvayavyatirekābhyāṃ śukrabhāvābhāvāt samaulaṃ kāraṇaṃ harṣasyāpi
darśayannāha- suprasannamityādi| suprasannam īrṣyādibhiranabhibhūtam| śukreṇa
saha prastutasya stanyasya sādharmyāddhetuṃ darśayannāha-
sarvadehāśritatvācceti| ubhayorapi sarvadehāśrayatvādityarthaḥ| atrāpi catvāra
eva hetavaḥ| parimiṣṭayuvatisthāne atrāpatyagrahaṇaṃ, maulahetuharṣasthāne tu
snehaḥ, suprasannasthāne nirantaraḥ; nirantaro niratiśaya ityarthaḥ||19-22||-
tat kaṣāyaṃ bhavedvātāt kṣiptaṃ ca plavate'mbhasi
||23|| pittādamlaṃ sakaṭukaṃ rājyo'mbhasi ca
pītikāḥ | kaphādghanaṃ picchilaṃ ca jale cāpyavasīdati | sarvairduṣṭaiḥ
sarvaliṅgamabhighātācca duṣyati ||24||
stanyasya prabhavaṃ pravartanaṃ cābhidhāya prakṛtimabhidhātukāmaḥ
parityājyatayā prathamaṃ vikṛtiṃ darśayannāha- tadityādi| kṣiptaṃ ceti
cakāreṇānuktamapi tanutvādikaṃ samuccīyate| sakaṭukam īṣattiktaṃ, tikte'pi
kaṭuśabdasya pravṛtteḥ| ambhasi ceti cakārānnīlalohitāśca rājyo draṣṭavyāḥ|
picchilaṃ ceti cakāreṇa doṣasamplavaḥ sūcyate| avasīdati buḍati| abhighātāt
patanapīḍanādikāt||23-24||
yat kṣīramudake kṣiptamekībhavati
13
pāṇḍuram | madhuraṃ cāvivarṇaṃ ca prasannaṃ tadvinirdiśet
||25||
nirdoṣasya stanyasya lakṣaṇamāha- yadityādi| ekībhavati
14
ekatvaṃ yāti milatītyarthaḥ| avivarṇam īṣatpītādivarṇam| prasannaṃ
prakṛtistham||25|| stanyasya
prakṛtimabhidhāya vikṛtiṃ nidarśayannāha- tadityādi| kṣiptaṃ ca plavate
laghutvāt| kṣiptaṃ ceti cakāreṇa tanutvādīnyanuktānyapi samuccīyante|
sakaṭukam īṣattiktamityarthaḥ; tikte'pi kaṭukaśabdapravṛtteḥ| rājyo'mbhasi ca
pītikā iti cakāro bhinnakrame, tena pītikāśceti draṣṭavyaṃ, tena pittaduṣṭasya
nīlalohitāśca rājyo draṣṭavyāḥ| toye cāpyavasīdati gurutvāt
majjanāplavanābhyāṃ pradeśe ekībhāvopalambhāt| picchilaṃ ceti
cakāreṇātimādhuryādyapi boddhavyam| prasannaṃ tu sādhāraṇaṃ pāṇḍuraṃ madhuraṃ
ca| cakāreṇa kaphavardhakatve'pyanayoḥ stanyaprakṛtitvamityabhinirdiśyate|
atipāṇḍutvamatimādhuryaṃ ca kaphavṛddhilakṣaṇam| vātakaphadoṣeṇātiviṣyandi|
avivarṇam īṣatpītādiprakṛtivarṇam| prasannaṃ prakṛtistham||23-25||
sakṣīrau vā'pyadugdhau vā prāpya doṣaḥ stanau striyāḥ | raktaṃ māṃsaṃ ca
sandūṣya stanarogāya kalpate ||26||
stanarogahetuṃ stanyaṃ prakṛtivikṛtibhirabhinirdiśya stanarogasamprāptiṃ
darśayannāha- sakṣīrāvityādi| sakṣīrau garbhiṇyāḥ, tasyā dohasyāsambhavāt|
adugdhau prasūtāyāḥ, tasyā dohasya sambhavāt| tatra yadā dohyāvadugdhau
bhavataḥ, tadā kṣīrabharapīḍitā doṣāḥ kupitāḥ stanarogāya jāyante| stanarogāya
kalpate stanarogārthe samartho bhavati||26||
pañcānāmapi teṣāṃ tu hitvā śoṇitavidradhim | lakṣaṇāni samānāni
bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||27||
teṣāmapi saṅkṣepārthaṃ lakṣaṇamatideśena nirdiśannāha- pañcānāmapītyādi| teṣāṃ
stanarogāṇām| samānāni tulyāni, ‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ||27||
tatra stanarogahetuṃ stanyaṃ prabhavaprakṛtivikṛtibhirabhinirdiśya
stanarogasamprāptiṃ pratipādayannāha- sakṣīrāvityādi||26-27||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne visarpanāḍīstanaroganidānaṃ nāma
daśamo'dhyāyaḥ ||10||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
nidānasthāne daśamo'dhyāyaḥ||10|| iti
sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ
nidānasthāne daśamo'dhyāyaḥ||10||
pāṭhāntarāḥ
- 1 visṛtamunnatamāśu’ iti hārāṇacandraḥ paṭhati, ‘visṛtaṃ vistīrṇaṃ, unnataṃ mahāntam’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 2 ‘vātādidoṣaliṅgaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘tanutvaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘sarpatīti’ iti pā. ↩
- 5 ‘māṃsasirāpraṇāśāt’ iti pā. ↩
- 6 ‘praṇāśaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘śopho na pakva iti’ iti pā. ↩
- 8 ‘pūrvagaditāni’ iti ga. ↩
- 9 ‘aṇumātramudīriteṣu’ iti pā. ↩
- 10 ‘doṣāvitaraṇāt’ iti hārāṇacandraḥ paṭhati, doṣāvitaraṇāt saṃvṛtadvāratayā stanāmayārambhakāṇāṃ doṣāṇāmavisarjanāt’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 11 ‘sarvadehāśritatve'pi stanyaṃ lakṣaṇatastathā’ iti hārāṇacandasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 12 ‘āhārarasavīryatvāt’ iti tā. ↩
- 13 ‘ekatvaṃ yāti’ iti pā. ↩
- 14 ‘ekatvaṃ yāti’ iti pā. ↩