athāto granthapacyarbudagalagaṇḍānāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi||1-2||
vātādayo māṃsamasṛk ca duṣṭāḥ sandūṣya medaśca kaphānuviddham
1| vṛttonnataṃ vigrathitaṃ tu śophaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ
||3||
teṣāṃ hetusamprāptilakṣaṇaniruktīrāha- vātādaya ityādi| vātādayo doṣā duṣṭā
māṃsamasṛk ca sandūṣya śophaṃ kurvantīti sambandhaḥ| etena trayo granthaya
uktāḥ| medaśca kaphānuviddhaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ vāyudūṣitatvācchophaṃ karotīti
sambandhaḥ| bhoje'pi vātakartṛtvaṃ medogranthāvabhihitam| tathā ca,-
“vāyurmedo yadā māṃse saṅkṣipedathavā tvaci| tatra medobhavo granthiḥ śyāvo
bhavati kaṇḍulaḥ”- ityādi| ayaṃ caturtho granthiḥ| cakārāt sirājo granthiḥ
pañcamo grāhyaḥ| duṣṭā vṛddhiṃ gatā ityarthaḥ| vṛtto vartulaḥ, unnata
ucchritaḥ| vigrathito'tyarthaṃ kaṭhinaḥ| vātādayo duṣṭā ityanena hetūpadeśaḥ,
māṃsamasṛk ca sandūṣyeti samprāptiḥ, vṛttonnataṃ viprathitaṃ tu śophamiti
lakṣaṇopadeśaḥ, ato granthiriti pradiṣṭa iti niruktiḥ||3||
medogranthiḥ
2
pṛthageva samprāptyā'nvitaḥ; yaduktaṃ bhoje- “vāyurmedo yadā māṃse
vikṣipedathavā tvaci| tatra medobhavo granthiḥ śyāvo bhavati kaṇḍuraḥ
3|| kṛśaḥ kṛśe mahān sthūle granthirbhinnaśca pīḍitaḥ| tilakalkanibhaḥ srāvo
ghṛtavaccāsya jāyate” iti| sirāgranthestu pṛthageva samprāptiḥ||1-3||
āyamyate vyathyata
4
eti todaṃ pratyasyate kṛtyata
5
eti bhedam | kṛṣṇo'mṛdurbastirivātataśca bhinnaḥ sraveccānilajo'sramaccham
||4||
teṣāṃ vātādijānāṃ pratyekaṃ viśiṣṭaṃ lakṣaṇamāha- āyamyata ityādi| āyamyate
vāyorākarṣaṇena dīrgha iva kriyate, ‘granthiḥ’ iti śeṣaḥ| vyathyate vidhūyate|
eti gacchati| todaṃ vyathām| pratyasyate kṣipyate| kṛtyate chidyate| eti
bhedamiti bhedaṃ ca gacchati| amṛduḥ karkaśaḥ| bastirivātataśceti
mūtrāśayavaddīrghaḥ| asraṃ rudhiram||4||
āyamyata iti vāyorākarṣaṇena dīrgha iva kriyate| ‘vyadhyate’ ityatra
‘vyāthyati’ ityeke paṭhanti||4||
dandahyate dhūpyati cūṣyate
6
ca pāpacyate prajvalatīva cāpi | raktaḥ sapīto'pyathavā'pi pittādbhinnaḥ
sraveduṣṇamatīva cāsram ||5||
dandahyate bhṛśaṃ dahyata iva| dhūpyati cātimātram atiśayena santāpaṃ karoti|
pāpacyate bhṛśaṃ pacyata iva| prajvalatīva bhasmībhavatīva||5||
pittagranthau dandahyate bhṛśaṃ dahyata iva| pāpacyate bhṛśaṃ pacyate iva|
prajvalatīva prakarṣeṇa jvalatīva||5||
śīto'vivarṇo'lparujo'tikaṇḍūḥ pāṣāṇavat saṃhananopapannaḥ | cirābhivṛddhiśca
kaphaprakopādbhinnaḥ sravecchuklaghanaṃ ca pūyam
||6||
avivarṇa īṣadvivarṇaḥ| pāṣāṇavat pāṣāṇa iva ‘kaṭhina’ ityadhyāhāraḥ|
saṃhananopapannaḥ saṅghātānvito mahānityarthaḥ||6||
kaphagranthau śīto'vivarṇa iti īṣadvivarṇaḥ| pāṣāṇavat kaṭhinaḥ|
saṃhananopapannaḥ saṃhatānvito mahānityarthaḥ||6||
śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahānalparujo'tikaṇḍūḥ | medaḥkṛto
gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu medaḥ
||7||
śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniriti dehāpyāyanahrāsābhyāmāpyāyanahrāsau yasya sa
tathā| gacchati sravati meda iti sambandhaḥ| atra medogranthau bhinne sati,
piṇyākasarpiḥpratimaṃ tilakalkastyānaghṛtasadṛśam||7||
śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniriti dehāpyāyanahrāsābhyāmāpyāyanahrāsau yasya sa
tathā| gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu bhedaḥ| bhinne sati
tilakalkastyānaghṛtasadṛśaṃ medo gacchati sravatītyarthaḥ||7||
vyāyāmajātairabalasya taistairākṣipya vāyurhi sirāpratānam | sampīḍya saṅkocya
viśoṣya cāpi granthiṃ karotyunnatamāśu vṛttam
||8|| granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo
bhavedyadi syāt sarujaścalaśca | aruk sa evāpyacalo
7
mahāṃśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ
||9|| iti granthīnāṃ nidānaṃ samāptam |
sirājasya grantheḥ samprāptiṃ darśayannāha- vyāyāmajātairityādi| vyāyāmajātaiḥ
vyāyāmasamūhaiḥ| abalasya puruṣasya| sirāpratānaṃ sirāvistāram| sirājasya
kṛcchrasādhyatvamāha- sa tu kṛcchrasādhya ityādi| tasyāsādhyatvamāha-
arugityādi| mahāṃśceti cakāreṇa vātādijā apyevaṃrūpā varjanīyāḥ|
marmotthitaśceti cakāreṇa arujo'pi vivarjanīyaḥ| anye punaratra “māṃsāsrajaṃ
cārbudalakṣaṇena tulyaṃ hi dṛṣṭaṃ tvatha lakṣaṇajñaiḥ”- iti ṣaṣṭhaṃ granthiṃ
paṭhanti| tanna, jejjaṭādibhiḥ parihṛtatvāt||8-9||
sirājasya grantheḥ samprāptiṃ darśayannāha- vyāyāmajātairityādi| ayaṃ
rujāyuktaḥ kṛcchrasādhyaḥ| sa cārujaścāpyacalo mahāṃśca marmotthitaścāpi
vivarjanīyaḥ| taduktamanyatra- “sirājaścirasādhyastu sarvebhyo durupakramaḥ”
iti| sa ceti cakāreṇa vātādijo'pyetādṛśalakṣaṇo'sādhya eva| tathā ca bhojaḥ-
“durbalasya sirā vāyurmaithunādiprajāgaraiḥ| granthiṃ karoti prathitamākṣipan
pariśoṣayan|| sirājālāvṛtaṃ kṛtsnaṃ pīḍayan sarujaṃ calam| pañcaitānarujān
granthīnmarmajānacalāṃstyajet|| kapolagalamanyāsu duścikitsyāśca sandhiṣu|
asādhyān varjayan sādhyān kṛcchrasādhyāṃśca sādhayet” iti| anye punaratra
māṃsāsṛgjaṃ ṣaṣṭhaṃ granthiṃ paṭhanti- māṃsāsrajaṃ cārbudalakṣaṇena tulyaṃ hi
ṣaṣṭhaṃ (dṛṣṭaṃ) tvatha lakṣaṇajñaiḥ” iti| ayamevārthaḥ samānatantreṣvapi
pāramparyāt smaryate iti ca vadanti||8-9||
hanvasthikakṣākṣakabāhusandhimanyāgaleṣūpacitaṃ tu medaḥ | granthiṃ sthiraṃ
vṛttamathāyataṃ vā snigdhaṃ kaphaścālparujaṃ karoti
||10|| taṃ
granthibhistvāmalakāsthimātrairmatsyāṇḍajālapratimaistathā'nyaiḥ
8| ananyavarṇairupacīyamānaṃ cayaprakarṣādapacīṃ vadanti
||11|| kaṇḍūyutāste'lparujaḥ prabhinnāḥ
sravanti naśyanti bhavanti cānye | medaḥkaphābhyāṃ khalu roga eṣa sudustaro
varṣagaṇānubandhī ||12||
idānīmapacyāḥ samprāptyādīnāha- hanvasthītyādi| hanvorasthi hanvasthi;
sandhiśabdo hanvasthyādibhirbāhvantaiḥ pratyekaṃ sambadhyate;
bāhusandhiśabdena kūrpasandhirucyate; akṣakaṃ koṣṭhakaṃ tasya sandhiḥ, etena
grīvāgrakasandhirucyate
9; manyā grīvāpaścimabhāgasthā dhamanī| hanvasthītyādisamprāptiḥ, granthiṃ
sthiraṃ vṛttamityādilakṣaṇam| taṃ granthibhirityādi taṃ pūrvoktaṃ granthim|
ananyavarṇaiḥ samānavarṇaiḥ| upacīyamānaṃ vardhamānam| cayaprakarṣāditi
upacayātiśayādityarthaḥ| cayaprakarṣādapacīmiti niruktiḥ| khaluśabdo'pyarthaḥ|
tena medaḥkaphau vātādidoṣāntarānuviddhau jñeyau| tathāhi bhojaḥ,-
“vātapittakaphā vṛddhā medaścāpi samācitam| jaṅghayoḥ kaṇḍarāḥ prāpya
matsyāṇḍasadṛśān bahūn|| kurvanti grathitāṃstebhyaḥ punaḥ prakupito'nilaḥ| tān
doṣānūrdhvago
10
vakṣaḥkakṣāmanyāgalāśritaḥ|| nānāprakārān kurute granthīn sā tvapacī smṛtā|
vyāmiśradoṣajātā sā kṛcchrasādhyā prakīrtitā|| tāsāṃ vātottarā rūkṣā
vātavedanayā'nvitā| kṣiprapākasamutthānā dāhayuktā tu paittikī|| gūḍhā
vā'pākakaṭhinā kaphāt snigdhā'lparukkarā| medo'dhikā ślaiṣmikī ca
viśeṣādatimārdavā|| apacī kaṇṭhamanyāsu kakṣāvaṅkṣaṇasandhisu| tāṃ tu
mālākṛtiṃ vidyāt kaṇṭhahṛddhanusandhiṣu|| gaṇḍamālāṃ
vijānīyādapacītulyalakṣaṇām”- iti| carake gaṇḍamālā gaṇḍe eva paṭhitā
“medaḥkaphācchoṇitasañcayottho gaṇḍasya pārśve galagaṇḍa ekaḥ| syādgaṇḍamālā
bahubhistu gaṇḍairdīptānale yūni balānvite ca|| sādhyā smṛtā
pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutā tvasādhyā” (ca. ci. 12)- iti| anye tu
‘medaḥkaphābhyāṃ punareṣa rogaḥ’ iti paṭhanti;
punaḥśabdādadhikārthāddoṣāntarasambandhaḥ sthāpito bhavatīti ca vadanti|
tatrāpi sa evārthaḥ| varṣagaṇānubandhī varṣasamūhasambandhītyarthaḥ| etena
dīrgharogitvaṃ sūcitam| medaḥkaphābhyāmiti hetūddeśaḥ||10-12||
grantheranantaramapacyārambhaḥ, granthiviśeṣādapacyāḥ,
medaḥsamucchrayagranthipratyāsannataśca| tasyāḥ samprāptiṃ darśayannāha-
hanvasthikakṣākṣaketyādi| hanvorasthi hanvasthi| sandhiśabdo
hanvasthyādibhirbāhvantaiḥ saha pratyekamabhisambadhyate| bāhusandhiśabdena
kūrparasandhirucyate| bāhumūlasandheḥ kakṣāśabdenaivopapannatvāt| akṣasandhiḥ
grīvādhaḥsandhiḥ| eṣu sandhipradeśeṣūpacitaṃ dūṣyaṃ medaḥ, kaphaśca doṣo
granthiṃ karoti| tamupacīyamānaṃ khalu
anyairgranthibhirāmalakāsthipramāṇairmīnāṇḍākāraiḥ| cayaprakarṣādapacīti
niruktiḥ| ‘cayāpakarṣāt’ iti kecit paṭhanti| sā
punarupacayāpacayābhyāmapacīyate| upacayāpacayau darśayannāha- naśyanti
bhavanti cānye iti| medaḥkaphābhyāmiti pūrvoktadoṣadūṣyayoreva niyamanam|
khaluśabdo'pyarthaḥ, nipātānāmanekārthatvāt| tena medaḥkaphayoreva
vātādidoṣāntarasaṃsargaṃ sūcayati| tathāhi bhojaḥ- “vātapittakaphā vṛddhā
medaścāpi samācitam| jaṅghayoḥ kaṇḍarāḥ prāpya matsyāṇḍasadṛśān bahūn||
kurvanti grathitāṃstebhyaḥ punaḥ prakupito'nilaḥ| tān doṣānūrdhvago
vakṣaḥkakṣāmanyāgalāśritaḥ|| nānāprakārāt kurute granthīn sā tvapacī smṛtā|
vyāmiśradoṣajātā sā kṛcchrasādhyā prakīrtitā|| tāsāṃ vātottarā rūkṣā
vātavedanayā'nvitā| kṣiprapākasamutthānā dāhayuktā tu paittikī|| gūḍhapākā ca
kaṭhinā kaphāt snigdhā'lparuk sthirā| medodhikā ślaiṣmikī ca
viśeṣādatimārdavā|| apacī kaṇṭhamanyāsu kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu| tāṃ tu
mālākṛtisamāṃ kaṇṭhahṛddhanusandhiṣu|| gaṇḍamālāṃ
vijānīyātadapacītulyalakṣaṇām” iti| sthānakṛta eva bhedo'pacīgaṇḍamālayoḥ,
grahaṇyatisārayoriva| gale eva mālāsthānā gaṇḍamālā carakeṇa paṭhitā-
“medaḥkaphācchoṇitasañcayotthaḥ| galasya madhye galagaṇḍa ekaḥ syādgaṇḍamālā
bahubhistu gaṇḍaiḥ|| sādhyāḥ smṛtāḥ
pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutāstvasādhyāḥ” iti| (ca. ci. ) ityapacīnāṃ
nidānaṃ sampūrṇam||10-12||
gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ sammūrcchitā māṃsamabhipradūṣya | vṛttaṃ sthiraṃ
mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhyapākam
||13|| kurvanti māṃsopacayaṃ tu śophaṃ
tamarbudaṃ śāstravido vadanti |14|
idānīmarbudādīnāṃ samprāptyādīnāha- gātrapradeśe ityādi| kvacideva
gātrapradeśe doṣāḥ śophaṃ kurvantīti sambandhaḥ| sammūrcchitā vṛddhiṃ gatāḥ|
kvacidevāniyatapradeśe, na punarapacīvaddhanvasthyādisandhiṣveva| apākam
avidyamānapākam| māṃsopacayaṃ māṃsasaṅghātam| gātrapradeśe kvacideveti
samprāptiḥ| sammūrcchitā doṣā iti hetuḥ| vṛttaṃ sthiramityādi svalakṣaṇam|
gayī tu ‘kurvanti māṃsocchrayamatyagādham’ iti paṭhati||13||- apacyanantaramarbudārambhaḥ, medaḥkaphādhikajanmasāmānyāt| tasya
samprāptimāha- gātrapradeśa ityādi| kvacidevāniyatapradeśe na
punarapacīvaddhanvasthyādiṣveva| sammūrcchitā vṛddhāḥ| apākamiti
avidyamānapākam| māṃsocchrayaṃ māṃsasaṅghātam| atyagādhamāṃsaṃ tanmūlatvāt;
tasmādeva hetorarbudamapākam; agādhamāṃsocchrayamarbudaṃ jāyate,
vastusvabhāvāditi||13||-
vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca
||14|| tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ
samānāni sadā bhavanti |15|
tajjāyate tadarbudaṃ bhavatītyarthaḥ| tasya ca lakṣaṇāni tasya
vātapittakaphamedojasya||14||- teṣāṃ
vātapittakaphamedojānāṃ vātādigranthilakṣaṇairlakṣaṇāni samānāni||14||-
doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirāstu sampīḍya saṅkocya gatastvapākam
||15|| sāsrāvamunnahyati māṃsapiṇḍaṃ
māṃsāṅkurairācitamāśuvṛddhim | sravatyajasraṃ rudhiraṃ
praduṣṭamasādhyametadrudhirātmakaṃ syāt
||16|| raktakṣayopadravapīḍitatvāt
pāṇḍurbhavet so'rbudapīḍitastu |17|
raktajasyārbudasya lakṣaṇamāha- doṣaḥ praduṣṭa ityādi| praduṣṭo doṣaḥ sirāsu
gato rudhiraṃ sampīḍya saṅkocya māṃsapiṇḍamunnahyatīti sambandhaḥ| unnahyati
udbadhnātīva; anye tu ‘praduṣṭo doṣa unnahyati ucchrito bhavati,
māṃsapiṇḍamāśuvṛddhiṃ śīghravardhanaśīlaṃ karoti’ iti vyākhyānayanti| apākam
īṣatpākam||15-16||- śoṇitajasya lakṣaṇaṃ
darśayannāha- doṣaḥ praduṣṭa ityādi| apākamīṣatpākam, īṣadarthe nañ; alomikā
piṇḍiketi yathā| doṣa unnahyati ucchrito bhavati| na kevalamunnahyati
āśuvṛddhiṃ śīghravṛddhiṃ māṃsapiṇḍaṃ ca karoti| sravedajasram
adhiṣṭhānabhūtasirārudhiraṃ; natu pākakṛtam, īṣadeva
kledamātralakṣaṇasyāsrāvasyoktatvāt||15-16||-
muṣṭiprahārādibhirardite'ṅge māṃsaṃ praduṣṭaṃ prakaroti śopham
||17|| avedanaṃ
snigdhamananyavarṇamapākamaśmopamamapracālyam | praduṣṭamāṃsasya narasya
bāḍhametadbhavenmāṃsaparāyaṇasya
||18|| māṃsārbudaṃ tvetadasādhyamuktaṃ...
|19|
māṃsajasya samprāptiṃ darśayannāha- muṣṭiprahārādibhirityādi| samupaiti
samyaggacchati| bāḍham atiśayena| māṃsaparāyaṇasya māṃsabhakṣaṇaśīlasya|
‘muṣṭiprahārādibhiḥ’ ityatra kecit ‘kāṣṭhaprahārādibhiḥ’ iti paṭhanti||17-18||-
...sādhyeṣvapīmāni vivarjayettu | samprasrutaṃ marmaṇi yacca jātaṃ srotaḥsu vā
yacca bhavedacālyam ||19|| yajjāyate'nyat
11
khalu pūrvajāte jñeyaṃ tadadhyarbudamarbudajñaiḥ | yaddvandvajātaṃ yugapat
kramādvā dvirarbudaṃ tacca bhavedasādhyam
||20||
sādhyeṣvapītyādi| sādhyeṣvapīmāni vivarjayediti sādhyeṣu madhye imāni
vakṣyamāṇāni vivarjayedityarthaḥ| adhyarbudamapi dvirarbudameva, anye
‘atyarbudaṃ’ iti paṭhanti| yaddvandvajātamityādi dvandvena yugmena jātaṃ
dvandvajātaṃ; na kevalamadhyarbudaṃ dvirarbudaṃ, yaddvandvajātaṃ tadapi
dvirarbudamityarthaḥ| bhedaśca tayoruparijātatvena pārśvajātatvena ca| etena
dvirarbudadvitayamapyasādhyamuktam||19-20||
māṃsajasya samprāptiṃ darśayannāha- kāṣṭhaprahārādibhirityādi|
māṃsaparāyaṇasyeti māṃsaikaparasyātimāṃsavṛddhermāṃsajaṃ, tadasādhyaṃ;
tathaiva samprasrutādīnyapyasādhyāni| adhyarbudam adhikamarbudam; adhyarbudaṃ
yattadapi dvirarbudaṃ, yad dvandvena yugapadeva jātaṃ kramādvā tadadhyarbudaṃ
dvirarbudamapi; dvayametadasādhyam| tathā ca bhojaḥ- “arbade tvarbudaṃ jātaṃ
dvandvajaṃ vā'nujaṃ ca yat| dvirarbudamiti jñeyaṃ tadasādhyaṃ vinirdiśet”
iti||17-20||
na pākamāyānti kaphādhikatvānmedobahutvācca viśeṣatastu |
doṣasthiratvādgrathanācca teṣāṃ sarvārbudānyeva nisargatastu
||21||
teṣāṃ pākābhāve hetuṃ darśayannāha- na pākamityādi| granthyādiṣvapi
kaphādayaścatvāro hetavaḥ santi, paramarbudeṣu viśeṣataḥ kaphasya
medasaścādhikyaṃ tasmāt, tathā viśeṣato doṣasthiratvād doṣakāryasya
māṃsocchrayasya tenaiva svarūpeṇa cirakālāvasthitiśīlatvāt, tathā grathanād
granthirūpatvātteṣāṃ medaḥprabhṛtīnāṃ; nisargatastviti tuśabdo'pyarthaḥ, tena
svabhāvādapyarbudāni pākaṃ na gacchatītyarthaḥ||21||
teṣāṃ pākābhāve hetuṃ darśayannāha- na pākamāyāntītyādi| granthyādiṣvapi
kaphādayaścatvāro hetavaḥ, arbudeṣu punaḥ kaphamedasorādhikyamiti viśeṣaḥ,
tato na pākamāyānti| sarvāṇyevārbudāni pittaraktakṛtānyapi na pākamāgacchanti,
kutaḥ? kaphādhikatvādityādi| viśeṣata iti viśeṣādatra kaphamedasorādhikyāt|
tatraivāsiddhatāsādhanadoṣaṃ nirasyannāha- viśeṣato doṣasthiratvāt;
kaphakāryasthiratvāt, tathā medaḥkāryake doṣakāryagrathanarūpāt;
viśeṣeṇaivātra kaphamedasoḥ kāryasāmarthyenetyarthaḥ| nisargatastu atra tu
śabdo'pyarthaḥ, svabhāvādapītyarthaḥ| bhoje'pyuktaṃ- “na pacyate sthiratvācca
grathitatvāt svabhāvataḥ” iti| raktajamāṃsajayorapi doṣā evārambhakāḥ santi,
tathā'pi tailadagdhavat raktajādivyapadeśa iti||21||
vātaḥ kaphaścaiva gale
12
pravṛddhau manye tu saṃsṛtya tathaiva medaḥ | kurvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ
svaliṅgaiḥ samanvitaṃ taṃ galagaṇḍamāhuḥ
||22||
idānīṃ galagaṇḍasamprāptiṃ darśayannāha- vāta ityādi| vātādayo gaṇḍaṃ kramaśaḥ
kurvantīti sambandhaḥ| kiṃviśiṣṭaṃ gaṇḍaṃ? svaliṅgaiḥ samanvitam| vātena
kaphena ca galagaṇḍo bhavati, na pittena; svabhāvena pittajasya
galagaṇḍasyābhāvāt||22||
medaḥkaphavātārambhasamānārbudānantaraṃ galagaṇḍārambhaḥ| teṣāṃ samprāptiṃ
nirdiśannāha- vātaḥ kaphaścetyādi| vātena kaphena ca galagaṇḍo bhavati na
pittena, svabhāvena pittajasya galagaṇḍasyābhāvāt, pittajacāturthakavat|
taduktaṃ carake- “caturthako darśayati prabhāvaṃ dvividhaṃ jvaraḥ| jaṅghābhyāṃ
ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śirasto'nilasambhavaḥ” (ca. ci. 3) iti| atra ca
gaṇḍaśabdasya sāmānyaśopharūpakārthavyudāsyarthaṃ svaliṅgairityuktaṃ; tāni tu
galagaṇḍasya sāmānyaliṅgāni “nibaddhaḥ śvayathuḥ” ityādīni vakṣyamāṇāni||22||
todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇo'ruṇo vā pavanātmakastu |
medonvitaścopacitaśca kālādbhavedatisnigdhataro'rujaśca
13||23|| pāruṣyayuktaściravṛddhyapāko
yadṛcchayā pākamiyāt kadācit vairasyamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā
tālugalapraśoṣaḥ ||24|| sthiraḥ
savarṇo'lparugugrakaṇḍūḥ
14
śīto mahāṃścāpi kaphātmakastu | cirābhivṛddhiṃ kurute cirācca prapacyate
mandarujaḥ kadācit ||25|| mādhuryamāsyasya
ca tasya jantorbhavettathā tālugalapralepaḥ | snigdho mṛduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho
medaḥkṛto
15
nīrugathātikaṇḍūḥ
||26|| pralambate'lābuvadalpamūlo
dehānurūpakṣayavṛddhiyuktaḥ
16| snigdhāsyatā tasya bhavecca jantorgale'nuśabdaṃ
17
kurute ca nityam ||27||
tasyaiva vātādiviśeṣaliṅgāni nirdiśannāha- todānvita ityādi| aruja iti so'pi
vātagalagaṇḍo yadā kālāt kālena kṛtvā medo'nvito bhavati, tadā arujo
bhavatītyarthaḥ| yadṛcchayā ajñātahetuniyamena, pākamiyāt gacchet| kadācit na
sarvakālam| vātajaṃ kaphajaṃ coktvā medojamāha- snigdha ityādi|
gale'nuśabdamanunādaṃ pratiśabdamityarthaḥ||23-27||
tasyaiva vātādiviśeṣaliṅgāni nirdiśannāha- todānvita ityādi| śyāvāruṇyaṃ
doṣadūṣyarāśeḥ, na punaravarṇasya vāyoreva| kadāciditi na sarvakālam|
yadṛcchayā ajñātahetuniyamena| kaphajaḥ savarṇaḥ prakṛtisamānavarṇaḥ|
tālugalapralepaḥ praliptatvam| vivardhate hīyati cātra dehaḥ
dehavṛddhihānibhyāṃ lakṣaṇābhyāṃ vivardhate hiyati ca| hīyatīti
divāderākṛtigaṇatvāt hidhātuṃ parasmaipadeṣu paṭhanti; tena hīyatīti rūpam|
anye tu “vṛddhikṣayāvṛcchati cātra dehaḥ” iti paṭhanti| galena
śabdamanunādam||23-27||
kṛcchrācchvasantaṃ mṛdusarvagātraṃ saṃvatsarātītamarocakārtam | kṣīṇaṃ ca
vaidyo galagaṇḍinaṃ tu bhinnasvaraṃ caiva vivarjayettu
||28||
idānīṃ galagaṇḍasyāsādhyatāmāha- kṛcchrādityādi||28||
idānīṃ galagaṇḍasyāsādhyatāṃ darśayannāha- kṛcchrācchvasantamityādi||28||
nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkavallambate gale | mahān vā yadi vā hrasvo
galagaṇḍaṃ
18
tamādiśet ||29||
na sarva eva galāśrayo gaṇḍo galagaṇḍaḥ, kiṃ tarhi kaścideva vakṣyamāṇasvarūpa
iti darśayannāha- nibaddha ityādi| niyamena baddho nibaddhaḥ| muṣkavat
aṇḍavat||29|| na galāśrayo galagaṇḍaḥ, kiṃ
tarhi kaścideva pāribhāṣika iti darśayannāha- nibaddha ityādi| niyamena baddho
nibaddhaḥ| muṣkavadaṇḍavat| bhojapyuktaṃ- “mahāntaṃ śothamalpaṃ vā
hanumanyāgalāśrayam| lambantaṃ muṣkavaddṛṣṭvā galagaṇḍaṃ vinirdiśet” iti||29||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne galagaṇḍagaṇḍamālāpacyarbudanidānaṃ
nāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||11||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
nidānasthāne ekādaśo'dhyāyaḥ||11|| iti
sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikākhyāyāṃ pañjikāyāṃ
nidānasthāne ekādaśo'dhyāyaḥ||11||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tathā sirāśca’ iti tā. ↩
- 2 asyāgre kiñcidgranthaḥ khaṇḍitaḥ ↩
- 3 ‘pāṇḍuraḥ’ iti madhukośe pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘vyathyati tudyate ca’ iti tā. ↩
- 5 ‘mathyati bhidyate ca’ iti tā. ↩
- 6 ‘cātimātraṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘sa evāvicalaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘jāle jālākāre ādhāre matsyāṇḍaṃ matsyāṇḍajālaṃ, rājadantādiṣu draṣṭavyaṃ| tatsadṛśairmatsyāṇḍajālapratimaiḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 9 ‘grīvādhaḥsandhiḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘tridoṣān’ iti pā. ↩
- 11 ‘sañjāyate yat’ iti pā. ↩
- 12 ‘bhṛśaṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘bhavet pratistabdhagalo'rujaśca’ iti, ‘bhavet pradigdhe ca gale'rujaśca’ iti ca pā. ↩
- 14 ‘gururugrakaṇḍūḥ’ iti tā. ↩
- 15 ‘medaḥśritaḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘vivardhate hīyati cātra dehaḥ’ iti tā.| gayadāsasammato'yaṃ pāṭhaḥ ↩
- 17 ‘galena’ iti pā. ↩
- 18 taṃ gaṇḍamiti nirdiśet’ iti pā. ↩