athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadānāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi||1-2|| muṣkapralambanasya
pūrvaṃ prakrāntatvāt, śothasāmānyācca galagaṇḍānantaraṃ
vṛddhinidānārambhaḥ||1-2||
vātapittaśleṣmaśoṇitamedomūtrāntranimittāḥ sapta vṛddhayo bhavanti | tāsāṃ
1
mūtrāntranimitte vṛddhī vātasamutthe, kevalamutpattiheturanyatamaḥ
||3||
vṛddhīnāṃ saṅkhyāmāha- vātetyādi| saṅkhyeyanirdeśādeva saptasaṅkhyāsiddhau
saptagrahaṇaṃ dvandvajādivṛddhiniṣedhārthaṃ; tāsāṃ punarasambhavo
vyādhisvabhāvāt| dhātumalakṛtāyāmapi vṛddhau doṣasyaiva cikitsārthaṃ sambhavaṃ
darśayannāha- tāsāmityādi| vātasamutthe vātāt samyaguttiṣṭhete vṛddhiṃ
gacchata ityarthaḥ| jananahetuḥ punaranyatama iti taṃ pratipādayannāha-
kevalamutpattiheturanyatama iti| kevalaṃ param, utpatterutpādakasya hetuḥ
kāraṇamanyat mūtramantraṃ vā| anye tu anayorvṛddhyoryaṃ utpatterheturvāyuḥ
so'nyatamo bhinno jñeyaḥ; etena mūtrasandhāraṇakupito vāyurmūtravṛddheḥ
kāraṇaṃ, bhāraharaṇādibhiḥ kupitastvantravṛddherityarthaḥ||3||
vṛddhistu vātādibhedena saptavidhaḥ; saṅkhyeyanirdeśādeva saptasaṅkhyāsiddhau
saptagrahaṇaṃ dvandvajādivṛddhiniṣedhārthaṃ; teṣāṃ punarasambhavo'pi vyādheḥ
svabhāvāt| dhātumalakṛte'pi doṣasyaiva cikitsārthaṃ sambhavaṃ darśayannāha-
teṣāṃ mūtrāntranimitte vātasamutthe iti; vātāt samyaguttiṣṭhete,
paramutpatterutpādakasya kāraṇamanyat mūtramantraṃ vā| ata evāha-
“vāyurapratikāriṇaḥ kālāntareṇa muṣkau samupaiti” iti| śoṇitaje pittadoṣaḥ,
medoje kaphaḥ||3||
adhaḥ prakupito'nyatamo hi doṣaḥ phalakośavāhinīrabhiprapadya dhamanīḥ
phalakoṣayorvṛddhiṃ janayati, tāṃ vṛddhimityācakṣate
||4||
tāsāṃ samprāptimāha- adhaḥ prakupita ityādi| phalakośayorityanena dvivacanena
muṣkadvaya eva vṛddhiriti na jñeyaṃ, kiṃ tarhi ekasminnapi pakṣe vṛddhiriti
jñātavyam||4|| teṣāṃ samprāptiṃ
nirdiśannāha- adhaḥ prakupita ityādi| phalaṃ ca koṣaśca tayorvāhinīḥ dhamanīḥ;
phalakoṣayoriti dvivacanamatantraṃ, tenaikasya ca phalakoṣasya vṛddhirbhavati|
taṃ vṛddhimācakṣeta iti kecidvṛddhipadaṃ paṭhanti| tatra ca “kticktau ca
sañjñāyām” (pā. a. 3/3/174) ityanena siddho vṛddhiśabdaḥ, sa ca
puṃlliṅgaḥ||4||
tāsāṃ bhaviṣyatīnāṃ pūrvarūpāṇi- bastikaṭīmuṣkameḍhreṣu vedanā mārutanigrahaḥ
phalakośaśophaśceti ||5||
tāsāṃ pūrvarūpāṇyāha- tāsāmityādi||5||
kecidvṛddhīnāṃ pūrvarūpāṇi paṭhanti- teṣāṃ bhaviṣyatāṃ pūrvarūpāṇītyādi||5||
tatrānilaparipūrṇāṃ bastimivātatāṃ paruṣāmanimittānilarujāṃ
vātavṛddhimācakṣate; pakvodumbarasaṅkāśāṃ jvaradāhoṣmavatīṃ
cāśusamutthānapākāṃ pittavṛddhiṃ; kaṭhināmalpavedanāṃ śītāṃ
2
kaṇḍūmatīṃ śleṣmavṛddhiṃ; kṛṣṇasphoṭāvṛtāṃ pittavṛddhiliṅgāṃ raktavṛddhiṃ,
mṛdusnigdhāṃ kaṇḍūmatīmalpavedanāṃ tālaphalaprakāśāṃ medovṛddhiṃ;
mūtrasandhāraṇaśīlasya mūtravṛddhirbhavati, sā gacchato'mbupūrṇā dṛtiriva
kṣubhyati mūtrakṛcchravedanāṃ vṛṣaṇayoḥ śvayathuṃ kośayoścāpādayati, tāṃ
mūtravṛddhiṃ vidyāt;
bhāraharaṇabalavadvigrahavṛkṣaprapatanādibhirāyāsaviśeṣairvāyurabhipravṛddhaḥ
3
prakupitaśca sthūlāntrasyetarasya
4
caikadeśaṃ viguṇamādāyādho
5
gatvā vaṅkṣaṇasandhimupetya granthirūpeṇa sthitvā'pratikriyamāṇe ca
kālāntareṇa phalakośaṃ praviśya muṣkaśophamāpādayati, ādhmāto bastirivātataḥ
pradīrghaḥ sa śopho bhavati, saśabdamavapīḍitaścordhvamupaiti, vimuktaśca
punarādhmāyate
6, tāmantravṛddhimasādhyāmityācakṣate ||6||
tāsāṃ vātādijānāṃ lakṣaṇamāha- tatrāniletyādi| ātatām ādhmātām| medovṛddhimiti
kaphena saha| mūtretyādi śīlaṃ svabhāvaḥ| kṣubhyati sañcalati| ādhmāto
bastiriva paripūrṇo mūtrāśaya iva| ātato vistīrṇaḥ| upaiti udgacchati,
vimuktaśca saśabdamevādhmāyate||6||
mūtrasandhāraṇaśīlasya mūtravṛddhirbhavati, paścādvegavighātena ca
mūtrapravṛttena vāyunā āpyāyate| adhaḥpradeśe dviguṇamiti ādhārādheyakṛtamiti
kecidvyācakṣate| anye viguṇaṃ duṣṭamādāyeti paṭhanti| vaṅkṣaṇasandhimāgamya
unnatatvād granthyākāreṇa ca sthānaṃ kṛtvā, upekṣito muṣkakośamupaiti dīrghaḥ,
avapīḍitaśca saśabdamūrdhvamuttiṣṭhate, muktaśca saśabdameva ādhmāyate|
atraiva bhojaḥ- ativyavāyavyāyāmabhāraplavanalaṅghanaiḥ| vāyuḥ pravṛddhaḥ
patanādruddhaścaṅkramaṇena ca|| antraṃ dviguṇamādāya jantornayati vaṅkṣaṇam|
vaṅkṣaṇāttu rujāyuktaṃ phalakoṣaṃ prapadyate|| tatra sthitvā cirādvṛddhiṃ
karoti na ca śāmyati| sa dīrghakālasaṃvṛddho dīrgho bastirivātataḥ||
cirāvanaddho bhavati pīḍitaśca vilīyate| muktaścādhmāyate bhūyo caryāṃ
tāmantrajāṃ viduḥ”| iti vṛddhinidānaṃ samāptam||6||
tatrātimaithunādatibrahmacaryādvā
7
tathā'tibrahmacāriṇīṃ cirotsṛṣṭāṃ rajasvalāṃ dīrgharomāṃ karkaśaromāṃ
saṅkīrṇaromāṃ nigūḍharomāmalpadvārāṃ
mahādvārāmapriyāmakāmāmacaukṣasalilaprakṣālitayonimaprakṣālitayoniṃ
yonirogopasṛṣṭāṃ svabhāvato vā duṣṭayoniṃ viyoniṃ vā
nārīmatyarthamupasevamānasya tathā
karajadaśanaviṣaśūkanipātanādbandhanāddhastābhighātāccatuṣpadīgamanādacaukṣasalilaprakṣālanādavapīḍanācchrukravegavidhāraṇānmaithunānte
vā'prakṣālanādibhirmeḍhramāgamya
8
prakupitā doṣāḥ kṣate'kṣate vā śvayathumupajanayanti, tamupadaṃśamityācakṣate
||7||
vṛddherantaramupadaṃśānāṃ hetvadyabhidhānamāha- tatrātimaithunetyādi|
atibrahmacāriṇyā maithunātinivṛttyā saṅkucitakarkaśayonimukhatvāt| cirotsṛṣṭāṃ
prabhūtakālatyaktāṃ, atrāpi sa eva hetuḥ| brahmacāriṇyā janmanaḥ prabhṛtyeva
maithunābhāvaḥ, cirotsṛṣṭāyāstu kadācidevetyanayorbhedaḥ| rajasvalāyā
duṣṭārtavaprasaṅgāt| dīrghakarkaśādiromābhigamane pīḍanābhighātaprasaṅgāt|
saṅkīrṇaromā ghanaromā| nigūḍharomā abhyantararomā| alpadvārāyāmapi sa eva
hetuḥ| mahādvārāyāṃ śophahetuścinttya eva, tasmāt kecinna paṭhanti| apriyāyāṃ
liṅgānutthānenetaścetābhighātaprasaṅgāt| akāmāyāḥ sakthisaṅkocena
dvārālpatvāt| acokṣasalilaprakṣālitayoneḥ saliladoṣāt, acokṣamapavitram|
aprakṣālitayoneḥ svedamaladoṣāt| yonirogopasṛṣṭāyā rogadoṣānusāreṇa doṣodayāt|
svabhāvato vā duṣṭayonervātādaya eva kāraṇam| viyoniṃ hastajaṅghāntaraṃ, tasya
karkaśatvāt| karajā nakhāḥ, daśanā dantāḥ, śūkasya
9
saviṣajalajakīṭasya, nipātanālliṅgādiśarīre pātanādathavā teṣāṃ mardanāt
pīḍanāt| catuṣpadyo'jādayo rāsabhyādayo vā, tāsāmapyalpāramyayonitvāt|
acokṣasalilaprakṣālanādibhiriti acokṣasalilaprakṣālanamatra liṅgasya na tu
yoneḥ||7|| athāta upadaṃśanidānaṃ
vyākhyāsyāmaḥ| vṛddheranantaramupadaṃśārambhaḥ, sthānapratyāsannatvāt|
tatrātimaithunādatibrahmacaryādvā tathā brahmacāriṇīmityādihetuviśeṣā
yathāyogaṃ vyākhyeyāḥ| tatra brahmacāriṇyāṃ maithunanivṛtyā
saṅkucitakarkaśayonimukhatvāt| dīrghakarkaśaromayonyāmapi
dīrghakarkaśaromabhireva sukumārasya niṣpīḍanābhighātaiḥ śothaḥ|
yonirogopasṛṣṭāyāṃ yathārogadoṣameva doṣodayāt| alpadvārāyāmapi
niṣpīḍanābhighātāt| mahādvārāyāmapi vraṇairniṣpīḍanābhighātāditi kecit
paṭhanti| śothahetūnāmapi vaimityaiva(?)| apriyāyāṃ
litthānutthānenetaścetaścābhighātena śothaḥ| akāmāyāṃ sakthisaṅkocena
dvārālpatvāt| acokṣasalilaprakṣālitayoneḥ maladoṣāt| aprakṣālanena vā
svedamalādidoṣāt| rujādibhirabhighātataḥ| catuṣpadīnāṃ yoneralpāmanojñetvāt|
taṃ śvayathumupadaṃśamityācakṣate ityanena śiśnagataśophaḥ
daṃśanopādhimantareṇāpi saṅketamātreṇaiva ‘upadaṃśa’ ityucyate||7||
sa pañcavidhastribhirdoṣaiḥ pṛthak samastairasṛjā ceti
10||8||
teṣāṃ saṅkhyāmāha- sa pañcavidha ityādi| tribhirdoṣaiḥ pṛthagiti trayaḥ,
samastairekaḥ, asṛjā caikaḥ, evaṃ pañca||8||
doṣadūṣyāśrayasaṅkhyayā pañcavidhaḥ||8||
tatra vātike pāruṣyaṃ tvakparipuṭanaṃ stabdhameḍhratā paruṣaśophatā vividhāśca
11
vātavedanāḥ; paittike jvaraḥ śvayathuḥ pakvoḍumbarasaṅkāśastīvradāhaḥ
kṣiprapākaḥ pittavedanāśca; ślaiṣmike śvayathuḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ snigdhaḥ
śleṣmavedanāśca; raktaje kṛṣṇasphoṭaprādurbhāvo'tyarthamasṛkpravṛttiḥ
pittaliṅgānyatyarthaṃ jvaradāhau śoṣaśca, yāpyaścaiva kadācit; sarvaje
sarvaliṅgadarśanamavadaraṇaṃ ca śephasaḥ kṛmiprādurbhāvo maraṇaṃ ceti
||9||
teṣāṃ vātādijānāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha- tatra vātike ityādi| “meḍhrasandhau
vraṇāḥ kecit kecit sarvāśrayāḥ smṛtāḥ| kulatthākṛtayaḥ kecit
kecinmudgadalopamāḥ|| rujādāhaparītāśca tṛṣṇāmohasamanvitāḥ| śīghraṃ
kecidvisarpanti śanaiḥ kecittathā'pare|| strīṇāṃ puṃsāṃ ca jāyante upadaṃśāḥ
sudāruṇāḥ”- iti tantrāntare||9|| tatra
vārtike vividhāśca vātavedanā iti nānāvidhatodādivedanāḥ| raktaje pittaliṅgāni
jvaradāhacoṣādīni| sarvaje avadaraṇaṃ kṛmiprādurbhāvo maraṇaṃ ceti| raktaje'pi
kaṭvamlādihetubhī raktakaphakopāt karṇikā jāyate| tathā ca bhojaḥ-
“kaṭvamlalavaṇāñjantoḥ pittalasyātisevinaḥ| raktaṃ pradūṣayatyamlaṃ
tadduṣṭamanileritam|| karoti mehanaṃ prāpya śvayathuṃ....|
kathañcidatyupekṣātastato raktakaphātmikā| karṇikā jāyate tatra sakaṇḍūkā
savedanā” iti| kecit suśrutādhyāyinaḥ paṭhanti ‘meḍhrasandhau vraṇāḥ kecit’
ityādikaṃ; tamanārṣamācakṣate, strīṇāṃ copadaṃśā bhavantīti
sarvatantreṣvaprasiddheḥ| ityupadaṃśanidānaṃ samāptam||9||
kupitāstu doṣā vātapittaśleṣmāṇo'dhaḥprapannā
vaṅkṣaṇorujānujaṅghāsvavatiṣṭhamānāḥ kālāntareṇa pādamāśritya śanaiḥ śophaṃ
janayanti, taṃ ślīpadamityācakṣate | tattrividhaṃ- vātapittakaphanimittamiti
||10||
ataḥ paraṃ ślīpadārambhaḥ, upadaṃśasthāne'pi ślīpadasambhavāt;
‘śiśnauṣṭhanāsāsvapi ca kecidicchanti tadvidaḥ’ iti vacanāt| teṣāṃ samprāptiṃ
nirdiśannāha- prakupitāstvityādi| prakupitā ityanena sāmarthyādeva hetavo
nirdiṣṭāḥ, ahatordoṣasyāduṣṭatvāt| sthānasaṃśrayalakṣaṇā samprāptirapi
lakṣaṇameva| tatra pūrvo lakṣaṇodayo doṣadūṣyarāśereva; dūṣyān dūṣayanto doṣāḥ
śophaṃ janayanti| taṃ ślīpadamityācakṣate iti pāribhāṣikī nirupādhireva
ślīpadasañjñetītiśabdena prakāśayati||10||
tatra, vātajaṃ kharaṃ kṛṣṇaṃ paruṣamanimittānilarujaṃ parisphuṭati ca bahuśaḥ;
pittajaṃ tu pītāvabhāsamīṣanmṛdu jvaradāhaprāyaṃ ca; śleṣmajaṃ tu śvetaṃ
snigdhāvabhāsaṃ mandavedanaṃ bhārikaṃ mahāgranthikaṃ kaṇṭakairupacitaṃ ca
||11||
kaphaje bhārikaṃ gurvityarthaḥ||11||
tatra saṃvatsarātītamatimahadvalmīkajātaṃ prasṛtamiti varjanīyāni
||12||
valmīkajātaṃ valmīkavajjātam, atibahutaraśikharairgranthibhirupacitatvāt;
parapadārtheṣu hi pravṛttā śabdā vatimantareṇāpi vatyarthaṃ janayanti||12||
tasyāsādhyāvasthāṃ nirdiśannāha- saṃvatsarātītamityādi| valmīkajātaṃ
valmīkavajjātam, atibahutaraśikharairgranthibhirupacitatvāt; parapadārtheṣu hi
pravṛttā śabdā vatimantareṇāpi vatyarthaṃ gamayanti||12||
bhavanti cātra- trīṇyapyetāni jānīyācchlīpadāni kaphocchrayāt | gurutvaṃ ca
mahattvaṃ ca yasmānnāsti vinā kaphāt ||13||
vātapittaślīpadānyapi kaphādhikānyeveti darśayannāha- trīṇītyādi||13||
vātapittaślīpadānyapi kaphādhikānyeveti darśayannāha- trīṇyapyetānītyādi||13||
purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvartuṣu ca śītalāḥ | ye deśāsteṣu jāyante ślīpadāni
viśeṣataḥ ||14||
deśaviśeṣa evāsyotpattiṃ darśayannāha- purāṇodakabhūyiṣṭhā ityādi|
anūpadeśasya purāṇodakabhūyiṣṭhatā| jāṅgalasyonnatasamabhūtalatvāt salilaṃ
patitaṃ na tiṣṭhati, sthitamapi rūkṣoṣṇaśuṣkatvāddeśasya śoṣamupaiti; tena
jāṅgaladeśasya śīte'pyaśītatā||14||
deśaviśeṣa evāsyotpattiṃ darśayannāha- purāṇodakabhūyiṣṭhā ityādi|
anūpadeśasya purāṇodakabhūyiṣṭhatā; jāṅgalasya tūnnatasamabhūtalatvāt salilaṃ
patitaṃ na tiṣṭhati, sthitamapi rūkṣoṣṇaśuṣkatvāddeśasya śoṣamupaitīti
jāṅgaladeśasya śīte'pyaśītatā; taduktaṃ- “samāḥ sādhāraṇe” (sū. 35) ityādi;
lakṣaṇadvandvametat pañcavidhasyānūpasyāvarodhakam(?) atraiva hi deśaviśeṣeṇa
ślīpadānāmutpattiriti||14||
pādavaddhastayoścāpi ślīpadaṃ jāyate nṛṇām | karṇākṣināsikauṣṭheṣu
kecidicchanti tadvidaḥ ||15||
ślīpadasya pādābhyāmanyasminnapyaṅge utpattiṃ darśayannāha-
pādavaddhastayoścāpītyādi||15|| ślīpadasya
pādābhyāmanyasminnapyaṅge utpattiṃ darśayannāha- pādabaddhastayoścāpītyādi|
iti ślīpadanidānaṃ samāptam||15||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne vṛddhyupadaṃśaślīpadanidānaṃ nāma
dvādaśo'dhyāyaḥ ||12||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
nidānasthāne dvādaśo'dhyāyaḥ||12|| iti
sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikākhyāyāṃ pañjikāyāṃ
nidānasthāne dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘teṣāṃ’ ityādi tāḍapatrapustake tathā gayadāsena ca vṛddhiśabdaḥ sarvatra puṃlliṅga eva paṭhyate ↩
- 2 ‘kaṭhinaṃ snigdhamalpavedanaṃ śleṣmavṛddhiṃ’ iti tā. ↩
- 3 ‘vāyuḥ prakupito'ntrasya sthūlasyetarasya vā’ iti tā. ↩
- 4 ‘kṣudrāntrasyaikadeśaṃ’ iti pā. ↩
- 5 viguṇaṃ saṅkucitaṃ| ‘dviguṇaṃ’ iti pāṭhāntaram, tatra saṅkocena dviguṇīkṛtamityarthaḥ ↩
- 6 ‘punarādhamati’ iti, ‘punarādhmāti’ iti ca pā. ↩
- 7 ‘tatra brahmacāriṇīṃ dīrghakarkaśaromāṃ yonirogopasṛṣṭāmalpadvārāmapriyāmakāmāmacaukṣasalilaprakṣālitayoniṃ vā nārīṃ yo'bhigacchet tathā karajadaśanaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāccatuṣpadīgamanādacaukṣasalilaprakṣālanādvā prakupitāḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| gayadāsenāpyayameva vyākhyātaḥ ↩
- 8 aprakṣālanādevaṃvidhādvā'nyasmāt’ iti pā. ↩
- 9 ‘saviṣaśūketi śūkaḥ sajanturjalamalaḥ, liṅgavṛddhikarayogo vā’ iti pā. ↩
- 10 ‘caikaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘vividhavedanāprādurbhāvaśca’ iti tā. ↩