13. kṣudraroganidānam

athāta ityādi| yadyapi kṣudrarogeṣu rohiṇīvalmīkādayo mahāvyādhayaḥ santi, tathā'pi kṣudrarogāṇāṃ bahutvāttaireva vyapadeśaḥ; yathā bahuṣu chatriṣu gacchatsu acchatriṣvapi keṣucicchatriṇo yāntīti vyapadeśaḥ, tathā'trāpīti na doṣaḥ| anye tu kṣudrā laghavastilakādyapekṣayā, agnirohiṇīvalmīkādyapekṣayā kṣudrāstīkṣṇāḥ ¹; athavā pūrvācāryaprasiddhā nirhetukeyaṃ sañjñā||1-2|| vṛddhyādinidānānantaraṃ kṣudrarogāṇāmārambhaḥ| nidānasya hetulakṣaṇanirdeśasyārambhaḥ, vyādhivarganirdeśasyārambhaḥ, sādharmyāt kṣudrarogapāriśeṣyāt| prathamaṃ hyadhikānāṃ mahāvyādhīnāṃ nirdeśaḥ kṛtaḥ, tadanu madhyānāṃ mahāvyādhīnāṃ vidradhīnām, anantaraṃ svalpānāṃ kṣudrāṇāṃ nidānamavatiṣṭhati, tannirdiśannāha- athāta ityādi| kṣudratvaṃ punareṣāṃ hetulakṣaṇacikitsālpatvena; yadyevaṃ rohiṇīvalmīkādīnāṃ tridoṣajatvena hetubāhulyād rohiṇyāstāvadihāsādhyatvāt, tathaiva valmīkasya ca kṛcchratvādasādhyatvādvā mahāvyādhitvaprasaṅgaḥ| naitadasti, bāhulyenoktatvāt; tadyathā- chatribāhulyena chatriṇo yāntīti vyapadeśaḥ| advitīyatvena vā kṣudrāḥ, tathā hi- nahi kṣudraroganirdiṣṭeṣu rogeṣvajagallikāgudabhraṃśādiṣu doṣadhātumalasaṃsargād vyabhicarati saṅkhyā, alpatvenāpi kṣudratvaṃ, jejjaḍeneti punariha bahutaramasambaddhaṃ pralapitaṃ, tadvistarabhayādasmābhirdūṣayitumapi nānugaditam||1-2||

saṅkhyāmāha- samāsenetyādi| samāsena saṅkṣepeṇa, vistareṇa pramāṇaṃ tu nāstyeva| śrībrahmadevastu gardabhikerivellikāgandhapiḍikānīlikānāṃ saṅgrahaṇenāṣṭacatvāriṃśaditi paṭhati| śrījejjhaṭena tu gardabhikādayaścatvāro na paṭhitāḥ| pūrvavyākhyātāro'pi suvīranandivārāhādayaḥ samānatantrāpāṭhāt gardabhikādīnāṃ caturṇāṃ pāṭhaṃ garhitaṃ manyante| gayadāsācāyastu samānatantrādarśane'pi sarveṣveva pāṭheṣu pātād gardabhikādīn paṭhati, pāmādīṃśca kṣudratve'pi caturaḥ kuṣṭha eva paṭhati||3|| prathamaṃ saṅkhyāmeva nirdiśannāha- samāsena catuścatvāriṃśat kṣudrarogāḥ| samāsena saṅkṣepeṇa, doṣavikārāṇāmānantyāt; yaduktaṃ- “anuktamapi doṣāṇāṃ liṅgairvyādhimupācaret” (sū. 35) ityādi||3||

teṣāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha- snigdhetyādi| “prāyograhaṇamatra luptanirdiṣṭaṃ draṣṭavyaṃ, tena kvacidabāleṣvapi” ityeke manyante||4|| ajagallikā bālānāmeva “yadā kurvanti sa kālaḥ” (sū. 41) iti bālye eva tadrogadhārāṇasāmarthyaṃ, na punastāruṇyādiṣu vātapiḍikāvat| prāyograhaṇamatra luptanirdiṣṭaṃ draṣṭavyaṃ; tena kvacidabāleṣvapītyeke manyante| atra bhojaḥ- “mārutaḥ kaphamādāya piḍikāṃ māṣamudgayoḥ| tulyāṃ savarṇāṃ tvaṅmāṃse kurute sā'jagallikā” iti||4||

yavetyādi| yavākārā sthūlamadhyanimnāntatvena ⁸||5|| yavaprakhyāḥ sthūlamadhyatvena yavākārāḥ||5||

ghanāmityādi| avaktrāmiti alpamukhīm| parimaṇḍalāṃ vartulāmityarthaḥ| andhālajīṃ snāyuprasṛtāntarmukhīm||6|| andhālajī snāyuśritā'ntarmukhī| tathā ca bhojaḥ- “śleṣmānilau śritau snāyuṃ piḍikāṃ parimaṇḍalām| duṣṭau janayato'vaktrāmalpapūyāmakaṇḍurām| āmodumbarasaṅkāśāṃ vidyādandhālajīṃ tu tām” iti| etāsu doṣāḥ svayamācāryeṇa nirdiṣṭā eva; yatra punarācāryeṇa doṣāḥ svayaṃ na nirdiṣṭāstatra doṣāḥ paratantrapratyayena liṅgenaiva nirdiśyante||6||

vivṛtāsyāmityādi| vivṛtāsyāmiti vyāttamukhīm||7|| pittādhikatvenādhikapākādvivṛtāsyatvena vivṛtā||7||

dāruṇāḥ kaṭhināḥ||8|| madhyonnatatvena paryanteṣvanatatvena kāṭhinyena ca kacchapikā| sā kaphavātotthā||8||

granthaya ityādi||9-10|| valmīkavaditi bahutaraśikharatvenocchrāyeṇa ca, tathā dūrāvagāḍhadoṣadūṣitadūṣyatayā'ntarmūlatvenāpi valmīkasamatā; ata eva cikitsite avagāḍhamūlaśodhanārthamagnikṣārābhyāṃ prasādhanamuktam| taṃ ca kecit kaphapaittikamicchanti; tanna, todasya kledadāhayoḥ kaṇḍvādīnāṃ ca vātādiliṅgānāṃ darśanāt sānnipātika evāyaṃ; tathā hi bhojaḥ- “sannipātena piḍikā mukhairbahubhirāvṛtā| pāṇipādatale sandhau grīvāyāmūrdhvajatruṣu|| jāyate hi viśeṣeṇa vyādhiṃ valmīkamādiśet” iti| tathā'nyatrāpyuktaṃ- ‘grīvāṃsakakṣe karapādadeśe sandhau gale vā tribhireva doṣaiḥ| granthiḥ sa valmīkavadakriyāṇāṃ jātaḥ krameṇaiva gataḥ pravṛddhim|| mukhairanekaiḥ srutitodavadbhirvisarpavat sarpati connatāgraiḥ| valmīkamāhurbhiṣajo vikāraṃ niṣpratyanīkaṃ cirajaṃ viśeṣāt” iti||9-10||

padmetyādi| padmapuṣkaraṃ padmakarṇikā| gayī tvatra gardabhikāṃ paṭhati; yathā- “maṇḍalāṃ vṛttamutsannāṃ ¹¹ saraktāṃ piḍakācitām| rujākarīṃ gardabhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām”||11||- mahāpuṣkaravanmadhye iti puṣkaraṃ varāṭakam| indraviddhā vātapittajā, gardabhikā'pi; sā paṭhyate, sarveṣu samanatantreṣu dṛśyate iti||11||-

karṇasyābhyantare deśe jātā vātakaphātmikā| samantata iti vacanāt karṇādbahirapīti vyācakṣate, tanna, sarveṣu pādeṣu bahiriti aprāpteḥ| na ca samānatantreṣu bahiriti labhyate| tathāhi bhojaḥ- “kaphavātau prakupitau māṃsamāśritya karṇayoḥ| samantataḥ paristabdhāṃ kurutaḥ piḍakāṃ sthirām|| viṣamāṃ dāhasaṃyuktāṃ vidyāt panasikāṃ tu tām” iti| bhoje'syāṃ vātakaphajāyāṃ dāhaḥ paṭhitaḥ, sa hi vikṛtiviṣamasamavāyārambhādadhiṣṭhānaprabhāvādvā'vagantavyaḥ||12||

hanusandhisamudbhūtamityādinā pāṣāṇagardabhaḥ| sthirakaṭhinapāṣāṇavat kāṭhinyena pāṣāṇagardabhaḥ||13||

visarpavat sarpati ya ityādinā jālagardabhaḥ| apākavān īṣatpākavān, īṣadarthe nañ; pittakṛtatvenātyarthaṃ pākābhāvasyāyuktatvādalpapāka ityaṅgīkriyate| pratanustokapākapiḍikājālābhatvāj jālagardabhaḥ| pittādityudbhūtapittāt, pittotkaṭaistribhireva doṣairanyatra paṭhyate| tathāhi bhojaḥ- “pittotkaṭāstrayo doṣā janayanti tvagāśritāḥ| śyāvaraktatanuśothaprapākaṃ bahuvedanam|| visarpiṇaṃ sadāhaṃ ca tṛṣṇājvarasamanvitam| visarpamāhustaṃ vyādhimapare jālagardabham” iti||14||

piḍakāmuttamāṅgasthāmityādinā irivellikā| sā ca sarvajā sarvadoṣārabdhetyarthaḥ| sarveṣāṃ vātādidoṣāṇāṃ svabhāvakāryāṇāṃ liṅgadarśanaṃ sannipātena prakṛtisamavāyārabdhatvānmanyante| iyaṃ sarveṣveva pāṭheṣu paṭhyate, na tu samānatantreṣviti pūrvavyākhyātāro manyante||15||

bāhupārśvāṃsakakṣetyādinā kakṣā||16||

ekāmetādṛśīṃ kakṣānirdiṣṭasphoṭasadṛśīṃ gandhanāmāṃ vadanti||17||

agnidagdhanibhāḥ| sphoṭā ityādinā visphoṭakāḥ| anyaiḥ punaramī visarpabhedatvādeṣāṃ na paṭhyante| ata evānyatantrīyairvisarpabhedatvādeṣāṃ doṣabhedena lakṣaṇaṃ paṭhyate| kṣudrarogapāṭhe tu doṣabhedo'tra na yujyate| atrārthe bhojaḥ “pittaṃ raktaṃ ca kupitaṃ vātenātugataṃ tvaci| agnidagdhanibhān sphoṭān kurute sarvadehagān|| sajvarān saparīdāhān vidyādvisphoṭakāṃstu tān” iti||18||

kakṣābhāgeṣvityādi| asādhyāmiti ata evāsyāścikitsiteṣu na cikitsābhidhānam| ‘māṃsadāraṇā” ityapi pāṭhaḥ| tathāhi tantrāntaram,- “pittotkaṭā nṛṇāṃ doṣāḥ pradīptāṅgārasannibhān| kakṣābhāgeṣu kurvanti tīvradāharujājvarān|| māṃsāvadāraṇān sphoṭān ye hanyuranupakramāt| pakṣāddaśāhādarvāgvā sā jñeyā vahnirohiṇī” iti| tatra vātādhikaiḥ saptāhāt, pittādhikairdaśāhāt, kaphādhikaiḥ pakṣāt||19-20|| kakṣābhāgeṣu ye sphoṭā ityādinā agnirohaṇī| asādhyāmiti ata evāsyāścikitsiteṣu na cikitsābhidhānam||19-20||

nakhetyādi| cippamiti tantrāntare'ṅgulīveṣṭhakamiti prasiddham||20-22||- nakhamāṃsamadhiṣṭhāyetyādinā cippaṃ; carake tu akṣatanāmnā'yaṃ vikāraḥ| tathāhi carakaḥ- “rogo'kṣataścarmanakhāntare syānmāṃsāsradūṣī bhṛśadāhapākaḥ” (ca. ci. 12) iti| anye tu “tadevākṣatarogākhyaṃ tathopanakhamityāpi” iti granthamadhīyate||21-22||-

gambhīrāmityādi| antaḥpākena gambhīrām| alpasaṃrambhām alpaśothām| uparisthitāṃ mastake sthitām||23||- gambhīrāmalpasaṃrambhāmityādinā anuśayī| upari mūrdhani| saṃrambhaḥ śothaḥ| antaḥpākena gambhīrā||23||-

vidārīkandavadityādi| vaṅkṣaṇasandhiḥ gaṇḍakaḥ| raktāṃ lohitām| sarvajāṃ sannipātajāṃ; paraṃ tathā'pi sādhyā, na hi sarva eva sannipātajā vyādhayo'sādhyāḥ| sarvalakṣaṇāṃ doṣasamudāyalakṣaṇāṃ, na tu pratyekadoṣalakṣaṇāṃ, doṣebhyo doṣasamudāyasyānyatvāt, cūrṇaharidrāsaṃyogasyeva| anye tu “sarvebhyo vātapittakaphebhyaḥ pṛthak dviśastriśo vā jāyata iti sarvajā ityasyāḥ sāptavidhyaṃ doṣaliṅgaiḥ sūkṣmamatinā'nuktamapyūhyam” ityācakṣate; tannecchati gayī “yena kṣudrarogasāmānyanyāyenāsyāḥ sāptavidhyaṃ na prapadyate, na hi kṣudrarogeṣu ko'pi vyādhiḥ paṭhito yaḥ pratyekādidoṣajaḥ, api ca yadyācāryasya sāptavidhyamabhipretaṃ syāttadā ‘doṣaiḥ saptavidhā tu sā’ iti pāṭhaṃ kuryāt; tantrāntare ceyaṃ vātakaphānvitā paṭhitā, tasmādvātakaphādhikyena hīnapittatayā asyā utpattirjñeyā” iti||24||- vidārīkandavadvṛttāmityādinā vidārī| sarvajā sarvalakṣaṇeti atra vākyārthe pūrvavyākhyātāro vivadante| tatrāhureke- asarvajā asarvalakṣaṇetyubhayatrāpi nañaḥ praśleṣaḥ; anye tu punaḥ asarvajā sarvalakṣaṇeti pūrvapade nañamicchanti praśliṣṭaṃ na punaruttarapade; tathottarapade evāpare nañaḥ praśleṣaṃ prajānante na pūrvapade iti; atrāpyapakṣapātino hi no'yaṃ vākyārthaḥ- sarvajeti sarvaiḥ sannipatitairbhavati; asarvalakṣaṇetyatrāpi sannipātalakṣaṇarahitetyarthaḥ| tena pratyekadoṣadvandvajatvena ṣaḍvidhā, sānnipātikī na bhavatīti samudāyārthaḥ| atra pakṣe'sandehārthamācāryeṇa ‘ṣaḍvidhā dvyekadoṣajā’ iti paṭhitaṃ syāt| asarvajā sarvalakṣaṇetyatrāpi pakṣe sarvairdoṣairna jāyate atha sarvadoṣaliṅgānviteti vadatāṃ liṅginamantareṇāpi liṅgasadbhāvamaṅgīkurvatāṃ liṅgamaniścāyakaṃ syāt| tatra svadoṣādyapekṣiṇī cikitsaiva na syāt, doṣaliṅgasyaiva...| atha sarvāṇi ca tāni lakṣaṇāni tānyavidyamānāni yasyāmiti sannipātajā'pyasampūrṇalakṣaṇetyarthaḥ, tadā sarvatrāsya nyāyasya sāmānyāt asarvalakṣaṇeti na ca vaktavyaṃ bhavet, taduktaṃ “doṣe vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ” (ca. ci. 3) iti| hetvanurūpakopabalena hi sarvatra sarvārdhālpasarvalakṣaṇodaya iti viśeṣaṇamanarthakaṃ syāt| tadevaṃ sarvajā sarvalakṣaṇā iti ubhayatrāpyanañeva pakṣaḥ| atrāpi tridoṣajatvenāsādhyatvena vidāryāḥ kṣudrarogacikitsāpraṇayanamanarthakaṃ syāt| na sannipātamātrajā kiṃ tarhi vyastasamastadvandvajatvena saptavidhā sarvalakṣaṇetyatrāpīyameva vyākhyānapakṣaḥ| sa cārthaḥ kṣudrarogasya sāmānyanyāyena nopapadyate| na hi kṣudrarogeṣu ko'pi vyādhiḥ paṭhitaḥ pratyekādidoṣajaḥ| api ca yadyayamabhiprāya ācāryasya syāt tadā'sandehārthaṃ ‘doṣaiḥ saptavidhā tu sā’ iti paṭhitaṃ syāt| tasmāt sānnipātajaiveyaṃ, na cāsādhyā; na hi sarva eva sannipātajo vyādhirasādhyaḥ, yato na sarveṣāmeva doṣāṇāṃ tulyaṃ balaṃ, yathāhetubalameva hi doṣabalābalaṃ; yaduktaṃ- “hetubhirbahubhirjāto balibhirbahulakṣaṇaḥ” (ca. ci. 3) iti, tathā “santatajvara evānyaḥ svalpadurbalakāraṇaḥ” (ca. ci. 3) iti| sannipātajā sarvalakṣaṇopetetyapi viśeṣaṇamarthavat; yena na sarvatra sarvaje vikṛtiviṣamasamavāyārabdhaṃ pratyekadoṣajeṣvapaṭhitameva liṅgaṃ bhavati, kiṃ tarhi samudāyibhyo'nyatvāt samudāyasya cūrṇaharidrāsaṃyoga ivānyānyapi, ata eva vikṛtiviṣamasamavāyārabdhasya sannipātasyāvaśyameva lakṣaṇāni paṭhyante, pratyekadoṣaliṅgebhyo'nyatvādeva teṣāṃ sannipātaliṅgānām; evaṃ cikitsā'pi pṛthageva paṭhyate, tata eva hetoranyatvāddoṣadūṣyasvabhāvasya vyādheḥ| carake tu kaphavātajaiva vidārī paṭhitā; taduktaṃ- “jvarānvitāvaṅkṣaṇakakṣajā yā vartirnirartiḥ kaṭhināyatā ca| vidārikā syāt kaphamārutābhyām” (ca. ci. 12) iti| tatrāpi jvarānviteti vacanena pittamapyanumīyate| yaduktaṃ- “ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā” (vā. ci.1) iti| carake'pi pittavacanādvidārikā svalpapittādeva, svatantre paratantre'pi sarvajaivāvagamyate, vidārīcikitsite ca pittakaphaharavimlāpanādyukteḥ| ‘vidārīmiti tāṃ vidyāt sarvajāṃ sarvalakṣaṇām’ iti pāṭhāntare nāsti ko'pi vivādaḥ||24||-

prāpyetyādi| iyaṃ śarkarāsamprāptiruktā, sā ca śarkarā hetuḥ śarkarārbudasya| kāṭhinyādeva śarkarāsādṛśyena śarkarā| atyagādhocchrāyābhyāmarbudam| nānāvarṇaṃ madhughṛtavasāsannibham| tata ityādi tataḥ śarkarāyāḥ sirā raktaṃ sravantītyarthaḥ| kecit śarkarā śarkarārbudaṃ ceti vyādhidvayaṃ vadanti; tannecchati gayī, saṅkhyātirekāccharkarāyāḥ pṛthaktvenokteradarśanācca||25-27||- prāpya māṃsetyādinā śarkarārbudam| tatra śarkarrāyāṃ kaphānilau doṣau, māṃsasirāsnāyumedāṃsi tu dūṣyāṇi, madhughṛtavasāsadṛśaḥ srāvaḥ| dhātukṣayeṇa vṛddhiṅgato'nilo māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ kaṭhināṃ śarkarāṃ karoti; kāṭhinyādeva śarkarāsādṛśyena śarkarā, avagāḍhocchrāyābhyāmarbudam| tata iti śarkarāyāḥ sirā raktaṃ sravanti| nānāvarṇaṃ madhughṛtavasāsannibhameva, prakrāntatvāt; tatrāntare'pyevamevoktatvāt| tathāhi bhojaḥ- “vāyuḥ śleṣmāṇamādāya medaḥsnāyusirāgataḥ| karoti viṣamaṃ granthiṃ jvaradāhasamanvitam|| avagāḍhaṃ sukaṭhinamarbudaṃ taṃ vidurbudhāḥ| tadeva bhinnaṃ durgandhaṃ ghṛtamedopamaṃ sirāḥ|| sravanti srāvamaniśaṃ tadā taṃ śarkarārbudam” iti| kecit śarkarā arbudaṃ ceti vyādhidvayamācakṣate| tanna, saṅkhyātirekāt, śarkarāyāḥ pṛthaktvenānukteḥ, adarśanācca||25-27||-

pāmetyādi| kuṣṭheṣviti kuṣṭhanidāne ityarthaḥ||28||

parītyādi| parikramaṇaśīlasya sarvato bhramaṇasvabhāvasya| dārīmiti vipādikāṃ; ‘viśrāvāku’ iti loke||29|| paribhramaṇaśīlasyetyādinā pādadārī| paribhramaṇaśīlasya sarvato bhramaṇaśīlasya| anye tu vicarcikaiva sthānabhedena pādadārītyucyate vipādiketi ca| tasyāḥ kuṣṭhatvena sarvadoṣajatvaṃ sakrimitvaṃ ceti| pāmārakase tu kuṣṭhanirdiṣṭe kṣudraroge'pīti vākyaśeṣaḥ; tena punarnocyate, punaruktibhayādeva||29||

śarkaretyādi| śarkarā ghaṭakarparakhaṇḍādayaḥ, tābhirunmathite pīḍite| kīlena sadṛśaṃ sakīlamityavyayībhāvaḥ, sakīlaṃ cāsau kaṭhinaśca sakīlakaṭhinaḥ| ‘hastayorapi’ iti bhojaḥ||30-31|| śarkarābadarastu śarkaronmathite pāde ityādinā| kolavaditi badaravat| bhojābhiprāyeṇa hastayorapīcchanti| tathāhi bhojaḥ- “hastayoḥ pādayoścāpi gambhīrānugataṃ kharam| māṃsakīlaṃ janayataḥ kupitau kaphamārutau|| saśalyamapi taṃ deśaṃ manyate tena pīḍitaḥ| śarkarābadaraṃ kecinmanyante'nye ca kaṇṭakam” iti||30-31||

klinnetyādi| ayaṃ kaphena saśoṇitena||32|| klinnāṅgulyantarau pādāvityādinā alasakaḥ| ayaṃ kaphena saśoṇitena; tatra kaṇḍūḥ kaphasya, śoṇitasya dāharuje||32||

romakūpānugamityādi| khālityaṃ puṃsāmeva na tu yoṣitām| tathāca videhaḥ- “atyantasukumārāṅgyo rajo duṣṭaṃ sravanti ca| avyāyāmaratā yasmāttasmānna khalitiḥ striyāḥ” iti||33-34|| romakūpānugaṃ pittamityādinā indraluptaṃ; khālityaṃ rujyeti ca tasyaiva sañjñāntaram| tatra khālityaṃ puṃsāmeva, na tu yoṣitāṃ; tathāhi videhaḥ- “atyantasukumārāṅgyo rajo duṣṭaṃ sravanti ca| avyāpāraratā yasmāttasmānna khalitiḥ striyāḥ” iti| asyāyamabhiprāyaḥ- avyāpāreṇa vātapitte na prakupyete, tato na lomapracyavaḥ; rajo vimuktyā ca srotovarodhābhāvāccyutānāmapi punarviroha iti| indralupte bhojaḥ- “pittaṃ sirasi sanduṣṭaṃ lomakūpānugaṃ yadā| tadā romāṇi śīryante tatra śleṣmānilau śritau|| …tadindraluptamityāhuḥ khallīṃ ruhyāṃ ca kecana” iti||33-34||

dāruṇenyādi| dāruṇā kaṭhinā| kaṇḍurā kaṇḍūyuktā| prapāṭyate prakarṣeṇa pāṭyate ²³| pittarudhirayorapyanubandho jñeyaḥ, videhavacanān| dāruṇakaṃ ‘pahā ²⁴ ’ iti loke||35|| dāruṇā kaṇḍuretyādinā dāruṇakam| tasya kaphavātajasyāpi raktapittābhyāmanubandho videhavacanādeva jñeyaḥ| tathāhi videhaḥ- “yadabhrapaṭalābhāsamarajaskaṃ śirastvaci| pāruṣyaṃ jāyate jantostasya rūpaṃ viśeṣataḥ|| todaiḥ samanvitaṃ vātāt, sakaṇḍūgauravaṃ kaphāt| sapipāsaṃ sadāhārtirāgaṃ pittāttathā'sṛjaḥ” iti| tatrāpi sadāhaṃ pittāt, sārtirāgaṃ raktāt, ārtirhi śoṇitād bhavati| taduktaṃ carake- “raktaṃ hi vyamlatāṃ yāti tacca nāsti na cāsti ruk” (ca. ci. 5) iti| atra tu raktasya pittasya liṅgamanirdiṣṭamavasthāyāṃ draṣṭavyam||35||

arūṃṣītyādi| arūṃṣi vraṇān||36|| arūṃṣi bahuvaktrāṇītyādinā aruṃṣikā||36||

krodhetyādi| krodhādikṛtena śarīroṣmaṇā śirogatena vaikṛtaṃ, pittena punaḥ prākṛtaṃ palitam; anyathā pittoṣmaṇorabhedāt punaruktidoṣaḥ syāt; pañjikākārastu “śarīroṣmā pāvakaḥ, pittaṃ tadāśrayaḥ, etau pittapāvakāvekībhūya keśān pacataḥ; etena kevaloṣmakṛtasya vaikṛtasyādoṣajaprasaṅgo nirākṛtaḥ” iti manyate||37|| krodhāyāsetyādinā palitam| atra śarīroṣmā pittaṃ ceti dvikartṛsamuccaya iti kecit; tadasamyak, bhedo hi- vaikṛtasya palitasya pācakapittoṣmakṛtatvāt, svābhāvikasya prākṛtapittakṛtatvāt; nanu tathā sati palitasyādoṣajaprasaṅgaḥ? na, ūṣmaṇaḥ pittadharmatvāt...tadyathā vaikṛtaḥ pittakṛtaḥ, samadoṣaprakṛtiṣu svābhāvikaḥ; tasmāt samuccitadvikartṛkatvaṃ nānenocyate| pittaprakṛtijaṃ svābhāvikameva, prakṛteralpadoṣatvenāvikāritvādityanekaśo vyākhyātameva||37||

dāhetyādi| tāmratvena śoṇitānubandho'pyeṣāṃ; tathāhi tantrāntaraṃ- “pittaṃ śoṇitasaṃsṛṣṭaṃ yadā dūṣayati tvacam| tadā karoti piḍakāḥ sarvagātreṣu dehinaḥ|| masūramudgamāṣāṇāṃ tulyāḥ kolopamā api| masūrikāstu vijñeyāḥ piḍakā raktapittajāḥ”- iti| etāsāṃ ‘śītalikā’ iti lokāśrayā sañjñā||38|| dāhajvararujāvanta ityādinā masūrikāḥ| tāmratvasarujatvena śoṇitānubandho'pyeṣām|| tathāhi tantrāntare- “pittaṃ śoṇitasaṃsṛṣṭaṃ yadā dūṣayati tvacam| tadā karoti piḍikāṃ sarvagātreṣu dehinām|| masūramudgamāṣāṇāṃ tulyāḥ kolopamā api| masūrikāstu vijñeyāḥ piḍikāḥ pittaraktajāḥ” iti||38||

śālmalītyādi| śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ śālmalīkaṇṭakasadṛśāḥ| yūnāṃ taruṇānām||39|| śālmalīkaṇṭakākārā ityādinā yuvānapiḍikāḥ| yūnāmānanaṃ yūvānanaṃ, tasya piḍikā yuvānapiḍikāḥ| pṛṣodarāderākṛtigaṇatvādekasya nakārasya lopaḥ| mukhe pacante ata eva mukhadūṣikā iti||39||

kaṇṭakairityādi| padminīkaṇṭakaprakhyaiḥ padminīkaṇṭakasadṛśaiḥ| ācitaṃ vyāptam| tadākhyaṃ padminīkaṇṭakākhyam||40|| kaṇṭakairācitamityādinā padminīkaṇṭakam| padminīkaṇṭakavadākhyā yasya tat padminīkaṇṭakākhyam||40||

nīrujamityādi| samaṃ sūkṣmam| utsannamunnatam| sahajaṃ janmabalapravṛttam| ślakṣṇamakarkaśam| jatumaṇiḥ ‘jadula’ iti lokāśrayā tatsañjñā||41|| samamutsannamarujamityādinā jatumaṇiḥ| tasya jaṭula iti lokāśrayā sañjñā| ekeṣāmācāryāṇāṃ matena tu lakṣaṇaṃ strīpuruṣayoraṅgabhedena suphalapradam| sahajaṃ janmabalapravṛttamityarthaḥ| samamutsannamapi ślakṣṇaṃ yato'vaiṣamyakarkaśamityarthaḥ| tathā hi bhojaḥ- “jaṭulaṃ sahajaṃ raktaṃ śleṣmaśoṇitasambhavam| ślakṣṇaṃ ca samudīrṇaṃ ca vidyājjatumaṇiṃ bhiṣak” iti| tathā vaitaraṇe'pi “kṛṣṇaḥ śuklo jatumaṇirjñeyo vātottaraistribhiḥ| arujaṃ tvaparaṃ raktaṃ lakṣmetyāhurbhiṣagvarāḥ” iti||41||

avedanamityādi| sthiraṃ kaṭhinam||42|| māṣaśabdāt “ive pratikṛtau” (pā. a. 5/3/96) iti kanpratyayaḥ| pṛṣodarāditvānmāṣaśabdākārasya hrasvatvam| sthiraṃ kaṭhinam| atrāpi kaphavātamedobhireva maṣakamārabhyate| taduktaṃ bhoje- “vāterite tvaci yadā pravṛddhe kaphamedasī| ślakṣṇaṃ mṛdu savarṇaṃ ca kuruto maṣakaṃ vadet” iti| atrāpi ślakṣṇatā vāyorlabhyata eva||42||

kṛṣṇānītyādi| vātapittakaphocchoṣāditi vātapittābhyāṃ kaphasya śoṣādityarthaḥ| anye tu “vātapittāsṛgucchoṣāt” iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- vātapittābhyāṃ raktasya śoṣādityarthaḥ; ata eva tilakālake kārṣṇyam| ‘vātapittakaphodrekāt’ iti kvacit pāṭhaḥ, tasmin pāṭhe kaphodrekalakṣaṇaṃ tilakālake nāsti||43|| kṛṣṇāni tilamātrāṇītyādinā tilakālakaḥ| ‘vātapittakaphocchoṣāt’ iti kecit paṭhanti; anye tu ‘vātapittāsṛgucchoṣāt’ iti paṭhanti| atra vātapittābhyāṃ raktaśoṣaḥ; tathāhi carakaḥ- “yasya pittaṃ prakupitaṃ śoṇitaṃ prāpya śuṣyati| tilakāḥ piplavo vyaṅgā nīlikā cāsya jāyate” (ca. sū. 18) iti| anye tu ‘vātapittakaphodrekāt’ iti paṭhanti| tathā hi tantrāntaraṃ- “mārutaḥ pittamādāya kapharaktasamāśritaḥ| karoti tilamātrāṇi tvaci te tilakālakāḥ” iti| anenāpi tantrāntarārthenāyameva pāṭhaḥ| vātapittakaphocchoṣāditi vātapittāśritayoḥ kaphapittayorucchoṣa eva yato bhavati; ata eva tilakālake pittotpatteḥ (?) tathāhi kaphodrekasya lakṣaṇaṃ kimatra bhaviṣyati||43||

maṇḍalamityādi| sahajaṃ janmabalapravṛttam| nyacchaṃ lokā lāñchanamiti vadanti; pittaraktānvito vāyurasya kāraṇam||44|| mahadvā yadi vā svalpamityādinā nyacchaḥ| ‘sahajaṃ maṇḍalaṃ’ iti kecidadhīyate| teṣāṃ mate janmabalapravṛttaṃ nyaccham, ata eva nyacchasya paryāye tairuktaṃlāñchanamiti| pittaraktānvito vāyurasya kāraṇaṃ, śyāvānvitatvrānnyacchasyeti||44||

samutthānetyādi| samutthānaṃ samprāptiḥ, nidānaṃ hetulakṣaṇanirdeśaḥ| gayī tu samutthānanidānābhyāmityādi carmakīlapratipādakaṃ vākyameva na paṭhati|45|-

krodhetyādi| “vyaṅgameva sthānāntareṇa varṇāntareṇa ca nīlikā” ityanye||45-46||- krodhāyāsaprakupito vāyurityādinā vyaṅgaḥ| asyaiva nīliketi loke khyātiḥ| tatra tantrāntare “mārutaḥ krodhaharṣābhyāmūrdhvago mukhamāśritaḥ| pittena saha saṃyuktaḥ karoti vadane tvaci|| nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ taṃ vyaṅgamiti nirdiśet| kṛṣṇāmevaṅguṇaṃ gātre nīlikāṃ tāṃ vinirdiśet” iti||45-46||-

mardanādityādi| atīti mardanapīḍanābhyāṃ pratyekaṃ sambadhyate; samyakkṛtau hi mardanapīḍanau vāyupraśāntikarāveva bhavataḥ| bhajate āśrayati| sarvataścaro vāyurvyānaḥ| carma pratinivartata iti maṇiṃ vihāya sarvato vyāghuṭatītyarthaḥ| kośaḥ carmakośaḥ| saiva parivartiketyarthaḥ||47-49||- mardanādityādi| atyarthamardanāt pīḍanādvā tathā'bhighātādvā sarvataścaro vāyurvyāno meḍhracarma bhajate; atīti pīḍanamardanayorviśeṣaṇaṃ, tayorhi samyakkṛtayorvāyoreva praśamanatvāt; atyarthakaraṇāttayorabhighātāt kalāyāścarmaṇo dūṣakatvāt| carmavātopasṛṣṭatvāt parivartate| carma koṣacarma| parivartiketi paripūrvādvṛteḥ ṇvul| sakaṇḍūḥ kaṭhinā caiva saiva śleṣmānubandhataḥ| tathāhi bhoje- “maṇeradho meḍhracarma vyānastu parivartayet| saśūlatodadāhādyairvijñeyā parivartikā|| ślaiṣmikī kaṭhinā stabdhā kaṇḍūmatyalpavedanā” iti||47-49||-

alpīyaḥkhāmityādi| alpīyaḥkhām alpatarayonidvārām| carmaṇyudvartite uttānībhūya vyāghuṭite| yasya carma mardanādibhiravapāṭyate vidīryate tasya tāmavapāṭikāṃ vidyādityarthaḥ| carma kartṛ| udvartate niścitamūrdhvaṃ pravartata ityanye||50-51||- kanyā punaranārtavā'lpatarayonidvāratvādevālpīyaḥkhetyucyate| tatra pakṣāntaraṃ hastābhighātādathavā carmaṇyudvartite; udvartite ūrdhvaṃ pravartite| yasyāvapāṭyate ‘svayaṃ’ iti śeṣaḥ; tenāvadīryate| iyaṃ doṣaistribhirapyanuvartate| tathā hi bhojaḥ- “mardanādabhighātādvā kanyāyoniprapīḍanāt| lakṣyate yadi meḍhrasya carma darbhairiva kṣatam|| avapāṭiketi tāṃ vidyāt pṛthagdoṣaiḥ samanvitām| vātāt saparuṣā rūkṣā tathā nistodakārikā|| pittāt sapītā raktādvā dāhatṛṣṇāsamanvitā| ślaiṣmikī kaṭhinā snigdhā kaṇḍūmatyalpavedanā” iti||50-51||-

vātopasṛṣṭamityādi| evamiti mardanapīḍanābhighātādinetyarthaḥ| saṃśrayate samagraṃ śrayate| durūḍhāṃ cāvapāṭikāmiti avapāṭikā'pi durūḍhā niruddhaprakāśākhyāṃ labhate||52-54|| vātopasṛṣṭe meḍhre ityādinā niruddhaprakaśaḥ| evamityatipīḍanābhighātādinā pūrvavat| saṃśrayate samagraṃ śrayate| avapāṭikaiva ca durūḍhā saṅkucitatvāccarmaṇo niruddhaprakāśo bhavati| mandadhāramadenamantardoṣābādhāt tasmin mandadhārā pravartate, maṇiśca nātivivṛto bhavet| atraiva bhojaḥ- “meḍhrānte carmaṇi yadā mārutaḥ kupito bhṛśam| dvāraṃ ruṇaddhi ca śanaiḥ prakāśastu muhurbhavet|| mūtraṃ mūtrayate kṛcchrāt prakāśastu yadā bhavet| vātopasṛṣṭameḍhrastu maṇirna ca vidīryate|| niruṇaddhi prakāśaṃ taṃ vidyādvyādhiṃ sudāruṇam” iti||52-54||

vegasandhāraṇādityādi| vihato niruddhagatiḥ| mahatsroto gudam||55-56|| gudaṃ meḍhrānantaraṃ nirdiśannāha- vegasandhāraṇādityādi| mahatsrotaḥ gudam| niruddhaprakāśavadatrāpi gudacarmasaṅkocāt sanniruddhagudatvam||55-56||

śakṛdityādi| śakṛnmūtrasamāyukte'pāne gude, adhaute akriyamāṇaśauce, śiśo raktakaphodbhavā kaṇḍūrbhavediti sambandhaḥ| kathambhūtasya? svinnasya asnāpyamānasya ca| ekībhūtamapānaṃ vraṇaiḥ ‘saha’ ityadhyāhāryam| ahipūtanaṃ kapharaktajaṃ jñeyam||57-58|| sakṛnmūtretyādinā'hipūtanā| apāne gude svinne śiśorasnāpyamāne akriyamāṇe śauce svedamalotkledena kaṇḍūyanaṃ kapharaktadoṣeṇa sphoṭāśca jāyante| jāyante iti vakṣyamāṇavacanavipariṇāmāt| ekībhūtaṃ vraṇaiḥ ‘saha’ ityādhyāhāryam| sanniruddhagudaviparīto'yaṃ, vraṇaiḥ sahaikībhāvena gudasyātivivṛtatvāt| atra bhojaḥ- “duṣṭastanyasya pānena malasyādhāvanena ca| kaṇḍūdāharujāvadbhiḥ piḍakābhiḥ samācitaḥ|| ahipūtanako nāma yathādoṣaṃ sudāruṇaḥ” iti||57-58||

snānotsādanetyādi| utsādanam udvartanam||59-60|| snānotsādanetyādinā vṛṣaṇakacchūḥ| ahipūtanavadvṛṣaṇakacchurapi kapharaktodbhavā||59-60||

pravāhaṇetyādi| pravāhaṇaṃ prakarṣeṇa nirvāhaṇam| ayaṃ vātakopajaḥ||61|| pravāhaṇātisarābhyāmityādinā gudabhraṃśaḥ| pravāhaṇaṃ prakarṣeṇa nirvāhaṇaṃ; ‘vāha’ prayatne, ityasmāt pravāhaṇamiti rūpam| ativegodīraṇena vātakopaḥ punaratisaraṇena dhātukṣayāt| rūkṣadurbaladehasyeti ubhayatra yojanīyam| carake bhojādiṣu punaratīsāre eva gudabhraṃśaḥ paṭhitaḥ||61||

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne trayodaśo'dhyāyaḥ||13|| iti sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikākhyāyāṃ pañjikāyāṃ nidānasthāne kṣudrarogāṇāṃ nidānam||13||