athātaḥ śūkadoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi| śūkadoṣanidānamiti atrādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena
śūkādidoṣanidānamityarthaḥ; ādiśabdācca
duṣṭayonigūḍhāntarlomayonidurbhagāgamanamabhighātaścābhipretaḥ| tannecchati
gayī, duṣṭayonyādīnāmupadaṃśahetutvāt| śūkaḥ sajantujalamalaḥ, liṅgavṛddhikaro
yogo vā; doṣo'tra duṣṭiḥ, asamyakkaraṇādvaikṛtam; athavā doṣo vātādiḥ,
vātādikṛto vā vikāraḥ; teṣāṃ lakṣaṇasyaiva nirdeśānnidānaṃ, na tu hetoḥ; hetuḥ
punaratra śūka eva, sa ca pratijñāsūtreṇaivābhihitaḥ||1-2||
kṣudrarogānantaraṃ kṣudratvasāmānyāt parivartikādimeḍhrarogapratyāsannatvena
ca śūkadoṣanidānārambhaḥ| śūkojalaśūkaḥ, ādipadalopāt| sa tu sajantujalamalaḥ;
liṅgavṛddhikarayogo vā, śūkapradhānatvāt| śūkavalliṅgavṛddhikaratvādanyo'pi
śūkasamaḥ śūkaḥ, tena vā tasya vā doṣo'tra duṣṭirasamyakkaraṇādvaikṛtam;
athavā doṣo vātādiḥ vātādikṛtavikāro vā; doṣaśabdo hi vātādiṣu
tatkṛtavyādhiṣvapi vartate, “doṣā api vyādhiśabdaṃ labhante” iti vacanāt|
teṣāṃ lakṣaṇasyaiva nirdeśānnidānaṃ, na tu hetoḥ; hetuḥ punaratra śūkadoṣa
eva, tasyāpi ca pratipādanamātranirdeśānnidānam||1-2||
liṅgavṛddhimicchatāmakramapravṛttānāṃ śūkadoṣanimittā daśa cāṣṭau ca vyādhayo
jāyante | tadyathā sarṣapikā, aṣṭhīlikā, grathitaṃ, kumbhīkā, alajī, mṛditaṃ,
sammūḍhapiḍakā, avamanthaḥ, puṣkarikā, sparśahāniḥ, uttamā, śataponakaḥ,
tvakpākaḥ, śoṇitārbudaṃ, māṃsārbudaṃ, māṃsapākaḥ, vidradhiḥ, tilakālakaśceti
||3||
teṣāṃ śūkadoṣajānāṃ vyādhīnāṃ sāmānyāṃ samprāptimāha- liṅgetyādi| liṅgavṛddhiḥ
sthūlīkaraṇam; āyāmapariṇāhābhyāmityanye
1| vātsyāyanādyuktaliṅgavṛddhikarayogasya
2
akramo'nācāraḥ; ‘uttarabastikarmaṇo'nācāra’ ityanye, tannecchati gayī|
saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāmaṣṭādaśavacanaṃ
saṅkhyeyanirdeśabhrāntinirāsārtham||3||
teṣāṃ śūkadoṣajānāṃ sāmānyāṃ samprāptiṃ darśayannāha-
liṅgavṛddhimicchatāmityādinā| vṛddhiḥ sthūlīkaraṇam;
āyāmapariṇāhavṛddhirityanye| kramavirodho akramaḥ, nañatra virodhārthaḥ|
śūkadoṣanimittāḥ śūkadoṣā eva nimittaṃ kāraṇaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ| śūkadoṣa
eva nimittamatrocyate, na tu yonidoṣādaya upadaṃśahetava iti| tena
ādipadalopasya prayojanameva nāsti| teṣāṃ liṅgavṛddhividhīnāṃ vātsyāyanādau
vistara aupaniṣadike draṣṭavyaḥ| tathāhi-
“bhallātakāsthijalaśūkamathābjapatramantarvidahya matimān saha saindhavena|
etadvirūḍhabṛhatīphalatoyapiṣṭamālepanaṃ mahiṣaviḍvimalīkṛte'ṅge| sthūlaṃ
bṛhadvaraturaṅgamatulyamāśu śephaḥ karotyabhimataṃ nahi saṃśayo'sti”|
evamādīnāṃ duravacāraṇaṃ śūkadoṣajānāṃ nidānam| anye tu
manyante'trāpacārastrividhaḥ- praṇidhānāśrayaḥ, parikarmāśrayaḥ,
puruṣāśrayaśca; tathā hi bhālukiḥ- “ekonaviṃśatiḥ śūkadoṣāḥ- praṇidhānadoṣāt,
parikarmadoṣāt, puruṣadoṣācca”| tanna, tantreṣu sarveṣvadarśanāt|
saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāmaṣṭādaśavacanaṃ sammūḍhapiḍakādīnāṃ
samāsanirdeśabhrāntinirāsārtham||3||
gaurasarṣapatulyā tu śūkadurbhagnahetukā | piḍakā kapharaktābhyāṃ jñeyā
sarṣapikā budhaiḥ ||4||
śūkadurbhagnahetuketi duravacāritaśūkahetuketyarthaḥ| anye
‘śūkadurbhagahetukā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- śūko duṣṭabhagaśca
heturyasyāḥ sā tathā| tannecchati gayī||4||
śūkadurbhagahetuketi kecit paṭhanti| tanna, teṣāmanupadaṃśatvāt||4||
kaṭhinā viṣamairantairmārutasya prakopataḥ | śūkaistu viṣasambhugnaiḥ
3
piḍakā'ṣṭhīlikā bhavet
4||5||
kaṭhinetyādi| śūkairaṣṭhīlikā bhavediti sambandhaḥ| viṣamaiḥ apraśastaiḥ|
antairiti ko'rthaḥ; patitaiḥ| anye tu “viṣamairantairupalakṣitā” iti
vyācakṣate; etena viṣamāntasahitetyuktam| viṣasambhugnaiḥ viṣeṇa kṛtvā
vakrairityarthaḥ||5|| kaṭhinetyādinā
aṣṭhīlikā| kaṭhinā viṣamairbhugnairiti parasparāsaktaiḥ; anye punaratraiva
viṣamairlakṣyamāṇairityācakṣate| duḥkhacāritaśūkadoṣahetuḥ punaratra
sarvatraivotsarganyāyenāsti| aṣṭhīlikā aṣṭhīlā nāma lohakārāṇāṃ lauhī
dīrghavartulā bhāṇḍiḥ||5||
śūkairyat pūritaṃ śaśvadgrathitaṃ tat
5
kaphotthitam |6|
śūkairityādi| śaśvat pratidinam, etenaikadināntarapūraṇaṃ praśastamicchanti
kāmatantrācāryāḥ; nityapūraṇādgrathitanāmno rogasyotpattiḥ|6|- śūkairyat
pūritamityādinā grathitam|6|-
kumbhīkā raktapittotthā jāmbavāsthinibhā'śubhā
||6||
kumbhīketyādi| kumbhīkā kumbhīphalamiva| aśubheti śubhā śuklā,
tadvirodhenāśubhā kṛṣṇetyarthaḥ| iyamapi duravacāritaśūkajā| ‘āśujā’ iti kecit
paṭhanti; tatra śūkapātānantaraṃ śīghraṃ jāyata ityarthaḥ||6||
kumbhīkāḥ kumbhyāḥ phalaṃ kumbhī, phale luk (pā. a. 4/2/163) iti taddhitasya
luk, ‘ive prakṛtau’ (pā. a. 5/3/96) iti kan| aśubheti śubhaṃ śuklaṃ,
tadvirodhe nañ, tena kṛṣṇetyarthaḥ||6||
alajīlakṣaṇairyuktāmalajīṃ
6
ca vitarkayet | mṛditaṃ pīḍitaṃ yattu saṃrabdhaṃ vāyukopataḥ
||7||
alajīlakṣaṇaiḥ pramehapiḍakālajīlakṣaṇairityarthaḥ| iyamapi
duṣṭaśūkāvacāraṇājjñeyā| yat punarliṅgaṃ pātitaśūkaṃ sat hastābhyāṃ
bhṛśapīḍitam, ata eva vātakopataḥ saṃrabdhaṃ saśophaṃ,
tanmṛditākhyarogākrāntaṃ jñeyam||7||
alajīlakṣaṇairityādinā alajī| alajīlakṣaṇairiti pramehapiḍikālakṣaṇairiti
śeṣaḥ| sā ca raktā'sitā sphoṭāvṛtetyādinā tulyalakṣaṇā| tatra pramehe jāyamānā
pramehadoṣādadhaḥkāye eva viśeṣeṇa, śūkadoṣajā tu raktapittadoṣajā liṅgajaiva|
pātitaśūkaṃ liṅgaṃ pāṇibhyāṃ bhṛśaṃ pīḍitaṃ mṛditaṃ; vyādhināmedam||7||
pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe sammūḍhapiḍakā bhavet |8|
bhṛśasammūḍhe atyarthapiccitāvanate, ‘pātitaśūke liṅge’ ityadhyāhāryam|
sammūḍhapiḍakā mṛditaṃ ca vātaraktāt|8|- pātitaśūke liṅge pāṇibhyāṃ
bhṛśasammūḍhe piccitāvanate; sammūḍhapiḍakā mṛditaṃ ca vātaraktābhyām|8|-
dīrghā bahvyaśca piḍakā dīryante madhyatastu yāḥ
||8|| so'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ
vedanāromaharṣakṛt |9|
bahvyaḥ prabhūtāḥ| avamantho'pi sthūlīkaraṇaśūkakarmāpacāreṇa jñeyaḥ||8||- dīrghā bahvya ityādinā'vamanthaḥ| atra bhālukiḥ- “avamanthakagrasto yo
madhye dīrghavidāritaḥ| piḍakābhirbhaved vyāptaḥ śūkakarmāpacārataḥ” iti|
sthūlīkaraṇaśūkakarmāpacāraja ityarthaḥ||8||-
pittaśoṇitasambhūtā piḍakā piḍakācitā
||9|| padmapuṣkarasaṃsthānā
7
jñeyā puṣkariketi sā |10|
padmapuṣkaraṃ padmakarṇikā| eṣā'pi śūkakarmāpacārajā jñeyā||9||- piḍaketyādinā puṣkarikā| padmapuṣkaravat puṣkarikā||9||-
janayet sparśahāniṃ tu śoṇitaṃ śūkadūṣitam
||10||
janayedityādi| sparśahāniṃ sparśahānināmānaṃ vyādhiviśeṣam| śūkadūṣitaṃ śūkena
duṣṭiṃ nītam||10||
śūkadoṣādityutsarganyāyena, sparśahāniḥ||10||
mudgamāṣopamā raktā piḍakā raktapittajā | uttamaiṣā
8
tu vijñeyā śūkājīrṇanimittajā ||11||
mudgetyādi| uttamā vyādhiviśeṣaḥ| śūkājīrṇanimittajeti śūkājīrṇaṃ punaḥ
punarduravacāritaśūkavikṛtilakṣaṇa eva pariṇāmaḥ, tadeva nimittaṃ, tato
jāteti; anye tu “śūkājīrṇaṃ śūkenājīrṇaṃ pratikṣaṇapātitaśūkanimittābhyāṃ
raktapitābhyāṃ jāyate” ityāhuḥ||11||
mudgamāṣopametyādinottamā| śūkājīrṇaṃ duravacāritaśūkasalakṣaṇa eva pariṇāmaḥ,
tadena nimittaṃ, tato jātā||11||
chidrairaṇumukhairvastu
9
citaṃ yasya samantataḥ | vātaśoṇitajo vyādhirvijñeyaḥ śataponakaḥ
||12||
chidrairityādi| chidraiḥ duravacāritaśūkanimittavātaśoṇitajaiḥ| vastu
adhiṣṭhānamityarthaḥ||12||
chidrairaṇumukhairityādinā śataponakaḥ| chidraiḥ
duravacāritaśūkanimittavātaśoṇitajaiḥ| citamupacitaṃ, cikitsite
lekhanopadeśāt||12||
pittaraktakṛto
10
jñeyastvakpāko jvaradāhavān |13|
pittaraktetyādi| pittaraktakṛta iti duravacāritaśūkajanitapittaśoṇitaja
ityarthaḥ| gayī tu duravacāritaśūkadūṣitavātapittaja ityāhaḥ|13|- vātapittaja
ityādinā tvakpākaḥ| duravacaritaśūkadūṣitavātapittajaḥ|13|-
kṛṣṇauḥ sphoṭaiḥ saraktaiśca piḍakābhiśca pīḍitam
11| yasya vastu rujaścogrā jñeyaṃ tacchoṇitārbudam
||13||
kṛṣṇairityādi| yasya vastu adhiṣṭhānaṃ sphoṭaiḥ piḍakābhiśca pīḍitaṃ bhavati
tacchoṇitārbudaṃ jñeyamiti sambandhaḥ| ayamapi duravacāritaśūkebhyaḥ||13||
māṃsadoṣeṇa jānīyādarbudaṃ māṃsasambhavam |14|
māṃsetyādi| māṃsadoṣeṇa māṃsavṛddhyā| idamapi duravacāritaśūke liṅge
prahārādibhirjāyate|14|- sphoṭairityādinā śoṇitārbudam| ya vastu vraṇavastu
tadavagādhocchritamāṃsaśothatvādarbudam| duravacāritaśūke liṅge
prahārādibhirmāṃsadoṣeṇetyarthaḥ||14|-
śīryante yasya māṃsāni yatra sarvāśca vedanāḥ
||14|| vidyāttaṃ māṃsapākaṃ tu
sarvadoṣakṛtaṃ bhiṣak |15|
śīryante galanti| eṣo'pi duravacāritaśūkadūṣitadoṣajaḥ||14||- śīryante yasyetyādinā māṃsapākaḥ| duravacāritaśūkadūṣitadoṣatrayakṛtasya
māṃsapākasya śīryante māṃsāni galanti| sarvā vedanā todadāhakaṇḍvādikāḥ|
duravavāritaśūkadūṣitadoṣatrayajaḥ||14||-
vidradhiṃ sannipātena yathoktamabhinirdiśet
||15||
vidradhimityādi| ayamapi duravacāritaśūkadūṣitadoṣatrayajaḥ||15||
vidradhiḥ sānnipātikavidradhilakṣaṇānyevātra jānīyāt| sa tu
‘nānāvarṇarujāsrāva’ (ni. 9) ityādilakṣaṇena vidradhinā vijñeyaḥ||15||
kṛṣṇāni citrāṇyathavā śūkāni saviṣāṇi ca | pātitāni pacantyāśu meḍhraṃ
niravaśeṣataḥ ||16|| kālāni bhūtvā māṃsāni
śīryante yasya dehinaḥ | sannipātasamutthānaṃ taṃ vidyāttilakālakam
||17||
kṛṣṇānītyādi| kṛṣṇāni kṛṣṇavarṇāni| citrāṇi śuklapītanīlādivarṇānītyarthaḥ|
kālāni pariṇatatilaphalavarṇāni| śīryante galanti||16-17||
kṛṣṇānītyādinā tilakālakaḥ| kṛṣṇāni kṛṣṇavarṇāni| citrāṇyathaveti
śuklapītanīlādivarṇānītyarthaḥ| kṛṣṇāni pariṇatatilaphalavarṇāni| viśīryante
galanti||16-17||
tatra māṃsārbudaṃ yacca māṃsapākaśca yaḥ smṛtaḥ | vidradhiśca na sidhyanti ye
ca syustilakālakāḥ ||18||
śūkadoṣajānāmasādhyānnirdiśannāha- tatretyādi| ye ceti cakārāt kadācit
sidhyantītyuktam||18||
śūkadoṣajānāmasādhyānnirdiśannāha- tatra māṃsārbudaṃ yaccetyādi| yacceti
cakāro bhinnakrame na siddhyanti cetyatra draṣṭavyaḥ, tena cikitsite tu
pratyākhyāyopacaraṇam||18||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne śūkadoṣanidānaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ
||14||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
nidānasthāne caturdaśo'dhyāyaḥ||14|| iti
sauśrute śalyatantre nidānasthāne śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikākhyāyāṃ
pañjikāyāṃ śūkadoṣāṇāṃ nidānam||14||
pāṭhāntarāḥ
- 1 āyāmapariṇāhavṛddhirityanye’ iti pā. ↩
- 2 ‘… liṅgavṛddhivyatirikto’ iti pā. ↩
- 3 ‘viṣasaṃyuktaiḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘kaṭhinā viṣamā bha(bhu)gnairvoyunā'ṣṭhīlikā bhavet iti tā. ↩
- 5 ‘nāma tat kaphāt’ iti tā. ↩
- 6 ‘tulyajāṃ tvalajīṃ vidyādyathāproktāṃ vicakṣaṇaḥ’ iti tā. ↩
- 7 ‘padmakarṇikasaṃsthānā’ iti tā. ↩
- 8 ‘vyādhireṣottamo nāma śūkājīrṇanimittajaḥ’ iti tā. ↩
- 9 ‘chidrairaṇumukhairliṅgaṃ’ iti, ‘chidrairaṇumukhairyattu citaṃ meḍhraṃ’ iti ca pā. ↩
- 10 ‘vātapittakṛtaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘dūṣitam’ iti pā. ↩