athāto bhagnānāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi||1-2|| atha śūkadoṣānantaraṃ
bhagnanidānaṃ hetulakṣaṇanirdeśaḥ, āgantusādharmyādubhayoḥ||1-2||
patanapīḍanaprahārākṣepaṇavyālamṛgadaśanaprabhṛtibhirabhighātaviśeṣairanekavidhamasthnāṃ
bhaṅgamupadiśanti
1||3||
bhagnānāṃ hetuṃ nirdiśannāha- patanapīḍanetyādi| prahāro
muṣṭilaguḍakṛpāṇabāṇādīnām, ākṣepaṇamatiśayena cālanaṃ, vyālamṛgadaśanaṃ
vyāghrādibhakṣaṇaṃ, prabhṛtigrahaṇādbalavadvigrahādīnāmavarodhaḥ| anekavidhaṃ
bahuprakāram||3|| tatra prathamaṃ bhagnānāṃ
hetumeva darśayannāha- prapatanapīḍanetyādi| praharaṇaṃ prahāraḥ
muṣṭilaguḍakṛpāṇabāṇādīnāṃ; prabhṛtigrahaṇāt balavadvigrahādīnāmavarodhaḥ||3||
tatra
2
bhaṅga(gna)jātamanekavidhamanusāryamāṇaṃ dvividhamevopapadyate sandhimuktaṃ,
kāṇḍabhagnaṃ ca | tatra ṣaḍvidhaṃ sandhimuktaṃ, dvādaśavidhaṃ kāṇḍabhagnaṃ
bhavati ||4||
teṣāṃ dvaividhyamāha- tatretyādi| bhagnajātamiti jātaṃ samūhaḥ| anusāryamāṇam
anusartuṃ preryamāṇam| ‘anuśriyamāṇaṃ’ ityeke paṭhanti|
sandhimuktakāṇḍabhagnayorlakṣaṇamāha- tatra parvaṇītyādi; ayaṃ pāṭho'bhāvānna
likhito na ca vyākhyātaḥ||4|| teṣāṃ
bhagnānāṃ saṅkṣepeṇa lakṣaṇacikitsārthaṃ viśiṣṭavyādhidvayena dvaividhyameva
darśayannāha- tattu bhagnajātamityādi| anekavidhaṃ bahuprakāraṃ bhagnānāṃ
jātaṃ, patanādihetūnāmeva nānāvidhatvena tajjanitotpiṣṭādīnāmapi pratyekameva
bahuprakāratvāt| ‘anuśriyamāṇaṃ’ ityeke paṭhanti, ‘anusāryamāṇaṃ’ ityanye|
pūrvapakṣatvādinā prayojakena tu sarvatra yujyamānamiti(?)| tadeva dvaividhyaṃ
darśayannāha- sandhimuktamityādi| tayoreva lakṣaṇamāviṣkurvannāha- tatra
parvaṇītyādi| pūrvāparasañcchinno'sthyavayavaḥ kāṇḍaḥ,
tayorevāsthikāṇḍayormadhyasandhānaṃ sandhiḥ, tayordvayorapi
lakṣaṇacikitsārthamākṛtiviśeṣabhedāntaraṃ darśayannāha- tatra
ṣaḍvidhamityādi||4||
tatra sandhimuktam- utpiṣṭaṃ, viśliṣṭaṃ, vivartitam, avakṣiptam, atikṣiptaṃ,
tiryakkṣiptamiti ṣaḍvidham ||5||
sandhimuktasya ṣāḍvidhyamāha- tatretyādi| sandhimuktaṃ ṣaḍvidhamiti
sambandhaḥ||5|| atha ke sandhimuktasya
ṣaḍbhedā ityuktāstān darśayannāha- tatra sandhimuktamityādi||5||
tatra prasāraṇākuñcanavivartanākṣepaṇāśaktirugrarujatvaṃ sparśāsahatvaṃ ceti
sāmānyaṃ sandhimuktalakṣaṇamuktam ||6||
tatra sandhimuktasya sāmānyalakṣaṇamāha- tatra prasāraṇetyādi| vivartanaṃ
viparītavartanam, ākṣepaṇamatiśayena cālanam||6||
nanu cāsthnāṃ bhaṅgo bhagnamityuktaṃ, tat kathamasthnāṃ sandhimukte
bhagnatvamiti? ucyate- sandhānaṃ hi dvayorasthnorekībhāvaḥ; tābhyāṃ muktābhyāṃ
punarapi dvaidhībhāva iti sandhimukte'pyasthnāmeva bhagnatvam| tasya lakṣaṇaṃ
dvividhaṃ- sāmānyaṃ viśiṣṭaṃ ca; tatra sāmānyameva lakṣaṇaṃ prathamaṃ
nirdiśannāha- prasāraṇākuñcanetyādi| sāmānyamiti
bhinnāśrayeṣvabhinnākārabuddhividhānataḥ||6||
vaiśeṣikaṃ tūtpiṣṭe sandhāvubhayataḥ śopho vedanāprādurbhāvo viśeṣataśca
nānāprakārā vedanā rātrau prādurbhavanti; viśliṣṭe'lpaḥ śopho vedanāsātatyaṃ
sandhivikriyā ca; vivartite tu sandhipārśvāpagamanādviṣamāṅgatā vedanā ca;
avakṣipte sandhiviśleṣastīvrarujatvaṃ ca; atikṣipte dvayoḥ
sandhyasthnoratikrāntatā vedanā ca; tiryakkṣipte
tvekāsthipārśvāpagamanamatyarthaṃ vedanā ceti
||7||
utpiṣṭādilakṣaṇamāha- vaiśeṣikaṃ tūtpiṣṭe ityādi| utpiṣṭe cūrṇite| viśliṣṭe
ghaṭṭite, ‘sandhau’ iti śeṣaḥ| vivartite viparītaṃ vartite, ‘sandhau’ iti
śeṣaḥ| sandhivikriyā madhyanimnatvam| sandhisaṃśrayayorasthnorvyāvartanena
pārśvāgamanādviṣamāṅgatā| vedanā ceti cakārādvedanā'pi viṣametyarthaḥ|
avakṣipte sandhāvadhogate| atikṣipte dūraṃ gate sandhau| atikrāntatā
dūragamanam| ativedanā ceti cakārārthaḥ| tiryakkṣipte ‘sandhau’ iti śeṣaḥ|
atraikasyaivāsthnaḥ pārśvagamanaṃ, vivartite dvayorapīti viśeṣaḥ||7||
viśeṣayati parasparato vyāvartayati buddhividhānamiti viśeṣaḥ, tena nirvṛttaṃ
vaiśeṣikam| tadidaṃ lakṣaṇadvayam| sandhāvubhayata iti dvayorapi
asthyantayoścūrṇitatvāt| viśeṣato rātrāviti utpiṣṭe hi
cūrṇitatvenātiśayamārgāvaraṇakupitasya vāyorniśāyāmeva viśeṣeṇa kopāt|
taduktaṃ vātanāḍīlakṣaṇeṣu- “phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāyām” (ni. 1)
iti| viśliṣṭe ‘sandhau’ iti śeṣaḥ| alpaśophatāṃ sandheranabhighātāt|
vedanāsātatyamutpiṣṭādahorātriṣu, viśliṣṭe viśeṣo'yam| sandhivikriyā
sandhyasthnordvayorapi viśliṣṭatvānmadhyanimnatvam| vivartite ‘sandhau’ iti
śeṣaḥ| vivartite viparītaṃ vartite pratyāvṛtte iti yāvat| dvayorapyasthnoḥ
sandhisaṃśrayoḥ sahaiva vivṛtiṃ gatatvād viṣamāṅgatā viṣamavedanā ceti|
avakṣipte sandhāvadhogate| sandhiviśleṣa iti viśleṣaṃ vinā
sandheradhogamanābhāvāt| atikṣipte ‘sandhau’ iti śeṣaḥ| dvayorapi
sandhyasthnoratikṣepeṇaivātikrāntatā| ativedanā ceti vedanā'pyatīti
cakārārthaḥ, utpiṣṭādivedanābhyo'tivedaneti viśeṣaḥ| tiryakṣate ‘sandhau’
ityatrāpi śeṣaḥ| ekasyaivāsthnaḥ pārśvagamanaṃ, vivartite tu dvayorapīti
viśeṣaḥ||7||
kāṇḍabhagnamata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- karkaṭakam, aśvakarṇaṃ, cūrṇitaṃ, piccitam,
asthicchallitaṃ, kāṇḍabhagnaṃ, majjānugatam, atipātitaṃ, vakraṃ, chinnaṃ,
pāṭitaṃ, sphuṭitamiti dvādaśavidham ||8||
kāṇḍabhagnamityādi||8||
śvayathubāhulyaṃ
3
spandanavivartanasparśāsahiṣṇutvamavapīḍyamāne śabdaḥ srastāṅgatā
vividhavedanāprādurbhāvaḥ sarvāsvavasthāsu na śarmalābha iti samāsena
kāṇḍabhagnalakṣaṇamuktam ||9||
teṣāṃ sāmānyalakṣaṇamāha- śvayathubāhulyamityādi| śarma sukham||9||
viśeṣastu sammūḍhamubhayato'sthi madhye bha(la)gnaṃ granthirivonnataṃ
karkaṭakam, aśvakarṇavadudgatamaśvakarṇakaṃ, spṛśyamānaṃ
4
śabdavaccūrṇitamavagacchet, piccitaṃ pṛthutāṃ gatamanalpaśophaṃ
5, pārśvayorasthi hīnodgatamasthicchalitaṃ, vellate prakampamānaṃ
kāṇḍabhagnam, asthyavayavo'sthimadhyamanupraviśya majjānamunnahyatīti
majjānugatam, asthi niḥśeṣataśchinnamatipātitam, ābhugnamavimuktāsthi vakram,
anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ chinnaṃ, pāṭitamaṇubahuvidāritaṃ vedanāvacca,
śūkapūrṇamivādhmātaṃ vipulaṃ visphuṭitaṃ sphuṭitamiti
||10||
teṣāṃ pratyekaṃ viśiṣṭalakṣaṇamāha- viśeṣatastvityādi| viśeṣataḥ sammūḍhamiti
atiśayena sparśaṃ jānātītyarthaḥ| gayadāsācāryastu ubhayataḥ sammūḍhamiti
ubhayoḥ pārśvayornipīḍanenātatāvanataṃ madhye granthirivonna(dga)tamiti
vyākhyānayati| karkaṭakaṃ karkaṭasadṛśam| aśvakarṇamaśvakarṇasadṛśamityarthaḥ|
cūrṇitaṃ cūrṇīkṛtam| avagacchet jānīyāt| piccitamityādi piccitaṃ
pīḍitasadṛśaṃ, pṛthutāṃ gataṃ vistīrṇatāṃ gatam| asthi challamiva vidyate
yasmin tadasthicchallitam| asthicchallikamityanye| vellate
6
calati| yadyapi kāṇḍabhagnavyapadeśo dvādaśānāmapi, tathā'pi
7
viśeṣataḥ kasyacidvyapadeśaḥ; yathā sarveṣāmeva mṛgapakṣiṇāṃ
vidyamānajaṅghatve'pi viśiṣṭajaṅghāyogena eṇādīnāmeva jaṅghālatvam|
ābhugnamīṣajjihmam| anyatarapārśveṇa ekapārśveṇetyarthaḥ| aṇūni bahūni
vidāritāni yasya tattathā| gayī tu sphuṭitalakṣaṇametat paṭhati, agretanaṃ
pāṭitalakṣaṇamiti| śūkapūrṇamiti śūko yavādīnāmagrabhāgaḥ, tatpūrṇamiva
vedanāviśeṣaḥ| ādhmātaṃ śūnam| visphuṭitaṃ vipulasphuṭitaṃ, gayī tu
‘vipulaikadāri’ iti paṭhati||10|| ataḥ paraṃ
kāṇḍabhagnaṃ darśayannāha- kāṇḍabhagnamityādi| karkaṭādiṣu prāyeṇa
nāmabhirevākṛtayo vyākhyātāstathā'pi vispaṣṭārthaṃ lakṣaṇamupadekṣyati|
śvayathvādi sāmānyataḥ| viśeṣatastu sammūḍhamubhayata iti ubhayoḥ
pārśvayorniṣpīḍanenātatāvanataṃ madhye granthirivonnatam| pārśvādayastu
avayavaviśeṣā iti| asthicchallitam asthi cchallamiva; challaṃ valkalaṃ, tat
sañjātaṃ yasya; ‘asthicchallikaṃ’ ityanye; tatra matvarthīyaṣṭikan| vallite
8
prakampamānaṃ kāṇḍabhagnam| dvādaśānāmapi kāṇḍabhagnatvaṃ; kāṇḍena bhagnena
kāṇḍabhagnatvaṃ jaṅghālavat; sarveṣāmeva hi mṛgapakṣiṇāṃ vidyamānajaṅghatvād
viśiṣṭajaṅghāyā yogena eṇādīnāmeva jaṅghālatvam| asthi
niḥśeṣataśchinnamatipātitaṃ, tat subodham| asthyavayavo'sthimadhyaṃ praviśya
majjānamanugacchatīti majjānugatam| ābhugnamīṣajjihmam| avimuktāsthi
aviśliṣṭāsthi vakram| anyatarapārśve avaśiṣṭaṃ chinnaikapārśvamityarthaḥ|
sphuṭitaṃ bhinnaṃ, tasya lakṣaṇam- aṇubahuvidāritam; aṇūni bahūni vidaraṇāni
yasya; bahuvrīhiprāptāvapi matvarthīyo bhavati| ekadeśeneti pāṇinīye(?)| evaṃ
sphuṭitasyaiva lakṣaṇam| śūkapūrṇamiva vedanāvat| ādhmātaṃ śūnam|
vipulaikadārīti sphuṭitalakṣaṇām; kāṇḍabahuvidāriṇo viparītam||8-10||
teṣu cūrṇitacchinnātipātitamajjānugatāni kṛcchrasādhyāni, kṛśavṛddhabālānāṃ
9
kṣatakṣīṇakuṣṭhiśvāsināṃ sandhyupagataṃ
10
ceti ||11||
kṛcchrasādhyānnirdiśannāha- teṣvityādi| cakārāt kāṇḍopagatamiti||11||
teṣu cūrṇitādīni kṛcchrasādhyāni, anyānyapi kṛśādīnām| sandhyupagatāni ceti
cakāreṇa kāṇḍopagatānyapi||11||
bhavanti cātra- bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāṃ tu sandhimuktaṃ tathā cyutam | jaghanaṃ
prati piṣṭaṃ ca varjayettaccikitsakaḥ
||12|| asaṃśliṣṭaṃ kapālaṃ tu lalāṭe
cūrṇitaṃ ca yat | bhagnaṃ stanāntare śaṅkhe pṛṣṭhe mūrdhni ca varjayet
||13|| ādito yacca durjātamasthi
sandhirathāpi vā | samyagyamitamapyasthi
11
durnyāsāddurnibandhanāt
12||14|| saṅkṣobhādvā'pi yadgacchedvikriyāṃ
tacca varjayet |15|
asādhyānnirdiśannāha- bhinnamityādi| bhinnaṃ kapālaṃ kāṇḍabhagnaṃ,
sandhimuktamasādhyaṃ ṣaḍvidhamapi, tathā cyutaṃ viśliṣṭaṃ lambitamasādhyaṃ;
sandhimuktaśabdena cyutasyāpi sandhimuktabhedasyāsādhyatve labdhe tadupādānaṃ
viśeṣārtham| jaghanaṃ pratīti jaghanasthāne piṣṭaṃ, sandhimuktabhedo'yam|
asaṃśliṣṭaṃ vighaṭṭitasandhi| lalāṭe cūrṇitaṃ ca yaditi cūrṇitaṃ
kāṇḍabhagnametat| bhagnaṃ sandhimuktaṃ kāṇḍabhagnaṃ dvayamapi boddhavyam|
idānīṃ dvividhasyāpi sarvasthānagatasyāvasthāyāmasādhyatvaṃ darśayannāha-
ādita ityādi| ādito yacca durjātamiti ādita utpattāveva duḥsandhānopapāditaṃ
yat ‘asthibhagnam’ iti śeṣaḥ, tadasādhyam| asthisandhirathāpi veti
sandhirasthnorantarālaṃ, so'pi durjāto'sādhyaḥ| samyagyamitamapyasthi samyak
saṃhitamapyasthi, durnyāsāt duḥsthāpanāt, durnibandhanāt durbandhāt,
saṅkṣobhāt vyavāyādinā calanāt; vikriyāṃ vikṛtim||12-14||- asādhyānnirdiśannāha- bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāmityādi| bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāṃ
bhagnaṃ sandhimuktaṃ nānāvidhaṃ, tathā cyutaṃ sandhimuktaśabdena
cyutasyāpyasādhyatve labdhe tadgrahaṇaṃ viśeṣārtham| jaghanasthānalakṣaṇena
piṣṭamapyasādhyaṃ; piṣṭamutpiṣṭaṃ sandhimuktaṃ, netarat| lalāṭe cūrṇitaṃ
tadapyasādhyaṃ, kāṇḍabhagnametat| avidyamānakapālasaṃśleṣaṃ vighaṭitasandhi
vicūrṇitamityarthaḥ| stanāntare ityurasi, pṛṣṭhe śaṅkhe mūrdhni ca
bhagnamityaviśeṣeṇopadānād dvividhamapi| idānīṃ dvividhasyāpi
sarvasthānagatasyāvasthāyāmasādhyatāṃ darśayannāha- samyaksaṃhitamityādi|
yathāvadyamitamapi durnyāsāt, tathā samyaṅnyastamapi durbandhanāt, tathā
samyagyamitanyastabaddhamapyabhighātena vyavāyādinā calanāt, vikriyāṃ vikṛtiṃ
gacchettadapyasādhyam||12-14||-
madhyasya vayaso'vasthāstisro yāḥ parikīrtitāḥ
||15|| tatra sthiro bhavejjanturupakrānto
vijānatā
13|16|
madhyasyetyādi| tisro'vasthā iti ṣoḍaśavarṣādūrdhvaṃ catvāriṃśadyāvat
pūryate||15||-
taruṇāsthīni namyante bhajyante nalakāni tu
||16|| kapālāni vibhidyante
14
sphuṭanti rucakāni ca ||17||
asthiviśeṣeṇāpi bhagnaviśeṣaṃ darśayannāha- taruṇāsthīnītyādi|
ghrāṇakarṇakaṇṭhākṣikūṭeṣu taruṇāsthīni| namyante vakrībhavanti, etena
vakralakṣaṇaṃ bhagnamuktam| nalakāni śākhāsthīni; bhajyante truṭanti| kapālāni
mastakādikarparāṇi; vibhidyante ityanena kapāleṣu vidaraṇalakṣaṇo bhaṅga uktaḥ
sphuṭitapāṭitādiḥ| rucakānīti rucakā dantāḥ, teṣu sphuṭitaṃ bhagnamuktam|
cakāreṇa valayeṣvapi sphuṭitaṃ samuccīyate| etena pañcavidhānyasthīni
taruṇanalakakapālavalayarucakānyuktāni||16||- asthiviśeṣeṇāpi bhagnaviśeṣaṃ darśayannāha- taruṇāsthīnītyādi| taruṇāsthīni
namyanti vakrībhavanti; taruṇāsthiṣu vakralakṣaṇaṃ bhagnaṃ;
ghrāṇakarṇakaṇṭhākṣikūṭeṣu taruṇānyasthīni| nalakeṣu punardvādaśavidhamapi
bhagnam| kapālāni vibhidyata iti kapāleṣu vidaraṇalakṣaṇo bhaṅgaḥ; tacca
sphuṭitapāṭitādi| rucakāsthīni punardaśanāḥ; teṣu sphuṭitalakṣaṇaḥ| rucakāni
ceti cakāreṇa valayādiṣvapi sphuṭitamapi samuccīyate| asthīni pañcavidhāni-
taruṇa-nalaka-kapāla-valaya-rucakānīti||16||-
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne bhagnanidānaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ
||15||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
nidānasthāne pañcadaśo'dhyāyaḥ||15|| iti
sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ
nidānasthāne bhagnānāṃ nidānam||15||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘bhagnamupadiśanti’ iti pā. ↩
- 2 ‘tattu’ iti pā. ↩
- 3 ‘śvayathubāhulyamavapīḍyamāne vividhavedanāpravṛttiriti sāmānyataḥ’ iti tā. ↩
- 4 ‘śabdasparśābhyāṃ cūrṇitamavagacchet’ iti tā. ↩
- 5 ‘alpaśothaṃ’ iti tā. ↩
- 6 ‘khalate’ iti pā. ↩
- 7 ‘tathā'pi kasyacitkāṇḍabhagnasya viśeṣakāṇḍabhagnatvaṃ’ iti pā. ↩
- 8 “prasāraṇe kampamānaṃ kāṇḍabhagnam” iti vyākhyāmadhukoṣe śrīkaṇṭhadattaḥ ↩
- 9 ‘kṛśātivṛddhabālāsahānāṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘savraṇāni sandhyupagatāni ca’ iti tā. ↩
- 11 ‘samyaksaṃhitamapyasthi’ iti pā. ↩
- 12 ‘durnikṣepanibandhanāt’ iti pā. ↩
- 13 ayaṃ ślokastāḍapatrapustake na paṭhyate| gayadāsenāvyākhyātaśca ↩
- 14 ‘vibhajyante’ iti pā. ↩