athātaḥ sarvabhūtacintāśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
hetulakṣaṇapratipādakānnidānasthānādadhigatavyādhihetulakṣaṇasya vaidyasya
cikitsāyā avasaraḥ, cikitsā cādhiṣṭhānaviśeṣajñānamantareṇa na
sambhavatītyadhiṣṭhānajñāpanāya
1
śārīrasthānamārabhyate| śārīrasthāne'pi pratipādye ādau sarvaśarīrakāraṇānāṃ
bhūtānāmeva cintā kartuṃ yujyata ityāha- athāta ityādi| sarvāṇi bhūtāni
sthāvarajaṅgamāni, mahābhūtāni pṛthivyādīni vā; teṣāṃ cintā
hetusvalakṣaṇakāryaiścintanaṃ; kuta utpannāni? kāni caiṣāṃ svalakṣaṇāni? kāni
kāryāṇīti cintanaṃ; saiva yasminnadhyāye'stīti matvarthe
pūrvavacchapratyayamutpādya tallope prakṛtibhāvaṃ ca pratipādya
sarvabhūtacinteti niṣpādyate, sarvabhūtacintā ca tacchārīraṃ ceti paścāt
karmadhārayaḥ| gayī tu ‘sarvabhūtacintānāma śārīraṃ’ iti paṭhati||1-2||
sarvabhūtānāṃ kāraṇamakāraṇaṃ sattvarajastamolakṣaṇamaṣṭarūpamakhilasya
2
jagataḥ sambhavaheturavyaktaṃ nāma | tadekaṃ bahūnāṃ
3
kṣetrajñānāmadhiṣṭhānaṃ samudra ivaudakānāṃ bhāvānām
||3||
tatrādau hetucintāmāha- sarvabhūtānāmityādi| evambhūtamavyaktaṃ
mūlaprakṛtyaparaparyāyaṃ sarvabhūtānāṃ kāraṇamiti piṇḍārthaḥ| kiṃviśiṣṭam?
akāraṇaṃ; na vidyate kāraṇaṃ yasya tadakāraṇam, avikṛtirūpaṃ na kasyacit
kāryamityarthaḥ| svarūpaviśeṣaṇamāha- sattvarajastamolakṣaṇaṃ;
sattvarajastamaḥsvarūpam| punarapi kimbhūtamityāha- aṣṭarūpamiti|
prakṛtibhāvenaivāvyaktaṃ mahānahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇītyaṣṭau rūpāṇi yasya
tattathā; prakṛtitvaṃ cāṣṭānāmavyaktādīnāṃ sāṅkhye'pi pratipāditamasti|
śilāputrakanyāyena rūpatvaṃ rupitvaṃ cāvyaktasya| avyaktaṃ mahānahaṅkāraḥ
pañcabhūtānītyaṣṭau rūpāṇītyeke; anye tu
dharmajñānavairāgyaiśvaryādharmājñānāvairāgyānaiśvaryāṇyaṣṭau rūpāṇyāhuḥ;
apare tu manobuddhyahaṅkāramahābhūtānyāhuḥ| punarapi kimbhūtam? akhilasya
jagataḥ sambhavahetuḥ abhivyaktikāraṇam| tatra sarvabhūtānāṃ kāraṇamityanena
kāryakāraṇayostādātmyaṃ darśitam, akhilasya jagataḥ sambhavaheturityanena
cābhivyaktihetutvamiti na paunaruktyam| gayī tvanyathā vyākhyāti, yathā-
sarvabhūtānāṃ kāraṇamityasyaiva bhāṣyaṃ nirdiśannāha- akhilasya jagataḥ
sambhavaheturiti; anenopādānakāraṇatvamavyaktasya jagadutpattau pratipāditam|
na vyajyate smetyavyaktaṃ; prakṛtiḥ pradhānaṃ mūlaprakṛtiriti
yāvadavyaktaparyāyāḥ| tat avyaktam; ekaṃ śilāpaṭṭavadavivecyāvayavaṃ, na
punastridaṇḍavadvivecyāvayavam| kṣetrajñānāṃ karmapuruṣāṇām| adhiṣṭhānaṃ
śarīrabhāvāya viṣayaḥ| atropamānamāha- samudra ivetyādi| udakabhavā audakā
nadīnadasarastaḍāgādayaḥ; anye tvaudakā bhāvāścarācarā matsyapadmādaya
ityāhuḥ||3||
tasmādavyaktānmahānutpadyate talliṅga eva | talliṅgācca mahatastallakṣaṇa
evāhaṅkāra utpadyate; sa
4
trividho vaikārikastaijaso bhūtādiriti | tatra
vaikārikādahaṅkārāttaijasasahāyāttallakṣaṇānyevaikādaśendriyāṇyutpadyante,
tadyathā- śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavāgghastopasthapāyupādamanāṃsīti; tatra
pūrvāṇi pañca buddhīndriyāṇi, itarāṇi pañca karmendriyāṇi, ubhayātmakaṃ manaḥ;
bhūtāderapi taijasasahāyāttallakṣaṇānyeva pañcatanmātrāṇyutpadyante-
śabdatanmātraṃ, sparśatanmātraṃ, rūpatanmātraṃ, rasatanmātraṃ,
gandhatanmātramiti; teṣāṃ viśeṣāḥ- śabdasparśarūparasagandhāḥ; tebhyo bhūtāni-
vyomānilānalajalorvyaḥ; evameṣā tattvacaturviṃśatirvyākhyātā
||4||
nanu kathamekamavyaktamanekadharmaṇāṃ
5
sarvabhūtānāṃ kāraṇamityāśaṅkyāvyaktāt sarvabhūtānāmutpattikramamāha-
tasmādityādi| tasmāditi kṣetrajñādhiṣṭhitādavyaktāt| mahāniti buddhitattvaṃ,
tattu sattvasamudrekānnirmalasphaṭikopalaprakhyaṃ
cicchāyāsaṅkrāntiprāptacaitanyaṃ
6
puruṣavannānātmakamadhyavaseyaviṣayaṃ niścitārthakāraṇamityarthaḥ| utpadyate
vyaktībhavati| talliṅga eveti sattvarajastamaḥsvabhāva eva| talliṅgat
sattvarajastamaḥsvabhāvāt| mahata iti buddhitattvāt| tallakṣaṇa eveti
sattvarajastamaḥsvabhāva evetyarthaḥ| ahaṅkāro'bhimānavyāpāralakṣaṇaḥ|
talliṅgāditi viśeṣaṇena śuddhasattvasvarūpānmahattattvānnāhaṅkārasyotpattiriti
sūcyate| tathā ca carake'pyabhihitaṃ- “śuddhasattvasya yā śuddhā satyā buddhiḥ
pravartate| yayā bhinattyatibalaṃ mahāmohamayaṃ tamaḥ|| sarvabhāvasvabhāvajño
yayā bhavati nispṛhaḥ| yayā nopaityahaṅkāraṃ nopāste kāraṇaṃ yayā”- (ca. śā.
1) ityādi| vaikārikādisañjñāstu pūrvācāryaiḥ saṃvyavahārāya kṛtāḥ| tatra
vaikārikaḥ sāttvikaḥ, taijaso rājasaḥ, bhūtādistāmasaḥ| tasya trividhasyāpi
kāryamāha- tatretyādi| tatra
sāttvikādahaṅkārādrājasasahāyāttamomātrayā'nuviddhādekādaśendriyāṇi;
tallakṣaṇāni prakāśalakṣaṇāni, sattvasya prakāśakatvāt|
tānyahaṅkārādutpannānyāhaṅkārakārikāṇīti sāṅkhye, vaidyake tu bhautikāni|
pūrvāṇi pañca śrotrādīni buddhīndriyāṇi, buddherāśrayatvāt; itarāṇi
vākprabhṛtīni karmendriyāṇi, karmaṇa āśrayatvātteṣām; ubhayātmakaṃ
buddhyātmakaṃ karmātmakaṃ ca manaḥ, buddhīndriyāṇāṃ karmendriyāṇāṃ ca
mano'dhiṣṭhitānāmeva pravṛtteḥ| bhūtāderiti tāmasādahaṅkārādrājasasahāyāt
sattvamātrayā'nuviddhāt| tallakṣaṇānyeva mohādilakṣaṇānyeva|
tatrānudbhūtasvabhāvāni bāhyendriyāgrāhyāṇi śabdādīnyeva tanmātrāṇi, tāni ca
yogibhireva grāhyāṇi| sā mātrā yasmin tattanmātram| teṣāmityādi teṣāṃ
tanmātrāṇām| viśeṣā iti anubhavayogyaiḥ
sukhaduḥkhamoharūpairdharmairviśiṣyanta iti viśeṣāḥ śabdādayaḥ; tanmātrāṇi
tvaviśeṣāṇi, yatastānyanubhavayogyaiḥ sukhaduḥkhādibhirviśeṣṭuṃ na śakyante,
sūkṣmatvāt| tebhyaḥ pañcabhyaḥ śabdatanmātrādibhya ekottaraparivṛddhyā
vyomādaya utpadyante| tadyathā- śabdatanmātrācchabdaguṇaṃ vyoma,
śabdatanmātrasahitāt sparśatanmātrācchabdasparśaguṇo vāyuḥ,
śabdasparśatanmātrasahitādrūpatanmātrācchabdasparśarūpaguṇaṃ tejaḥ,
śabdasparśarūpatanmātrasahitādrasatanmātrācchabdasparśarūparasaguṇā āpaḥ,
śabdasparśarūparasatanmātrasahitādgandhatanmātrācchabdasparśarūparasagandhaguṇā
pṛthivī| patañjalimatānusāriṇaśca śabdādibhya eva vyomādīnāmutpattimicchanti|
śabdādīnāṃ vyomādimahābhūtaguṇānāṃ dharmiṇo'bhinnatvena pṛthaktvaṃ
nirasyannaktasyopasaṃhāramāha- evamityādi||4||
tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ; karmendriyāṇāṃ yathāsaṅkhyaṃ
vacanādānānandavisargaviharaṇāni ||5||
tatretyādi| viṣayā grāhyāḥ| vacanādānānandavisargaviharaṇānītyatra viṣayā iti
sambadhyate; tenocyate yattadvacanaṃ vaktavyamucyate, evaṃ
karmapratyayāntatvādādānamādātavyam, ānanda ānandanīyaṃ, visargo
visarjitavyaṃ, viharaṇaṃ vihartavyaṃ sthānam||5||
avyaktaṃ mahānahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇi cetyaṣṭau prakṛtayaḥ; śeṣāḥ ṣoḍaśa
vikārāḥ ||6||
uktāyāstattvacaturviṃśateruktameva dharmāntaraṃ kvacit kiñcinnidarśayannāha-
avyaktamityādi| prakṛtaya iti apareṣāṃ kāraṇabhūtā; avyaktamiti vicchidya
pāṭhaḥ
7
kevalahetubhāvenāvyaktaṃ prakṛtireveti bodhanārtham| tanmātrāṇi ceti cakāraḥ
prakṛtayaścetyatra sambandhanīyaḥ| tena mahadādayaḥ sapta kāryatvena
vikṛtayo'pi| śeṣā iti ekādaśendriyāṇi pañcamahābhūtānīti ṣoḍaśavikārāḥ
kāryāṇītyarthaḥ
8||6||
svaḥ svaścaiṣāṃ viṣayo'dhibhūtaṃ; svayamadhyātmam; adhidaivatam- atha
buddherbrahmā, ahaṅkārasyeśvaraḥ, manasaścandramāḥ, diśaḥ śrotrasya, tvaco
vāyuḥ, sūryaścakṣuṣaḥ, rasanasyāpaḥ, pṛthivī ghrāṇasya, vāco'gniḥ,
9
hastayorindraḥ, pādayorviṣṇuḥ, pāyormitraḥ, prajāpatirupasthasyeti
||7||
asmiṃścaturviṃśatike tattvarāśau prakāśakatvena buddhyādayaḥ pradhānabhūtāḥ,
ataste yatrasthaṃ prakāśyaṃ yatra sthitā yadanugraheṇa ca prakāśayanti,
tatprakāratrayamadhibhūtādibhedenāha- svaḥ sva ityādi| eṣāṃ
buddhyahaṅkāraśrotrādibuddhīndriyāṇāṃ vāgādikarmendriyāṇāṃ manasaśca svaḥ sva
ātmīya ātmīyo viṣayo'dhyavaseyo'bhimantavyaḥ svakalpanīyādilakṣaṇo'dhibhūtam;
adhibhūtaṃ bhūteṣvadhi; bhūtāni mahābhūtāni prāṇino vā| etena
buddhyāderadhyavasāyādivyāpārasādhyo'dhyavaseyādiviṣayo
10
bhūteṣviti pratipāditam| kecit ‘svaḥ sva eṣāṃ viṣayo'dhibhūtasañjña’ iti
vyākhyānayanti| svayamityādi etāni buddhyādīni trayodaśa svayamadhyātmam|
ātmanyadhi adhyātmam; ātmaśabdo'tra svaśarīravacanaḥ, tena svaśarīre
buddhyādikamātmanaḥ paramātmaparyāyasya vā yogyo viṣayo'dhyātmam| anye tu
buddhyādikaṃ svayamadhyātmasañjñamiti vyākhyānayanti| adhidaivatamiti
devatānāmadhikṛtatvamadhidaivatam| tadeva buddhyādiṣu prakaṭīkaroti- atha
buddherbrahmetyādi| yā yā devatā viśvarūpasya viṣṇoravayavādutpannā sā sā
tasyāvayavasyādhidaivatvamāpannā boddhavyā| ayaṃ cādhibhūtādibhāvo vedānte'pi
varṇitaḥ| yathā- buddhiradhyātmaṃ, boddhavyamadhibhūtaṃ, brahmā'dhidaivatam;
ahaṅkāro'dhyātmam, ahaṅkartavyamadhibhūtaṃ, rudro'dhidaivataṃ; mano'dhyātmaṃ,
mantavyamadhibhūtaṃ, candro'dhidaivataṃ; śrotramadhyātmaṃ,
śrotavyamadhibhūtaṃ, diśo'dhidaivataṃ; tvagadhyātmaṃ, sparśanīyamadhibhūtaṃ,
vāyuradhidaivataṃ; cakṣuradhyātmaṃ, dṛśyamadhibhūtaṃ, sūryo'dhidaivataṃ;
rasanā'dhyātmaṃ, rasanīyamadhibhūtaṃ, varuṇo'dhidaivataṃ; ghrāṇamadhyātmaṃ,
ghrātavyamadhibhūtaṃ, bhūmiradhidaivataṃ; vāgadhyātmaṃ, vaktavyamadhibhūtam,
agniradhidaivataṃ; hastāvadhyātmam, ādātavyamadhibhūtam, indro'dhidaivataṃ;
pādāvadhyātmaṃ, gantavyamadhibhūtaṃ, viṣṇuradhidaivataṃ; pāyuradhyātmaṃ,
visarjanīyamadhibhūtaṃ, mitro'dhidaivataṃ; upastho'dhyātmam,
ānandanīyamadhibhūtaṃ, prajāpatiradhidaivatamityādi||7||
tatra
11
sarva evācetana eṣa vargaḥ, puruṣaḥ pañcaviṃśatitamaḥ
kāryakāraṇasaṃyuktaścetayitā bhavati | satyapyacaitanye pradhānasya
puruṣakaivalyārthaṃ
12
pravṛttimupadiśanti, kṣīrādīṃścātra hetūnudāharanti
||8||
tatra sarva evetyādi| sarva evaiṣa vargo'vyaktādiko'cetanaḥ,
kāraṇasyāvyaktasyācetanatvena tatkāryasya mahadāderapyacetanatvāt| puruṣaḥ
pañcaviṃśatitamaḥ kāryakāraṇasaṃyukta iti kāryeṇa mahadādivikāragaṇena,
kāraṇena mūlaprakṛtyā, saṃyuktaḥ saṃyogī| tasya kaivalyārthaṃ(rthāṃ)
mokṣārthaṃ(rthāṃ), pradhānasya mūlaprakṛteḥ, pravṛttimupadiśantyācāryāḥ|
kathamacetanaḥ pravartata ityāha- kṣīrādīnityādi| yathā kṣīramajñaṃ
13
vatsavivṛddhyarthaṃ pravartate| ādiśabdācca yathaikānte
kamanīyakāminīsuratamahotsave tatsukhātiśayotpādanārthamajñaṃ retaḥ
pravartate, tadvadityarthaḥ||8||
ata ūrdhvaṃ prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye vyākhyāsyāmaḥ | tadyathā-
ubhāvapyanādī, ubhāvapyanantau, ubhāvapyaliṅgau, ubhāvapi nityau,
ubhāvapyanaparau
14, ubhau ca sarvagatāviti; ekā tu prakṛtiracetanā triguṇā bījadharmiṇī
prasavadharmiṇyamadhyasthadharmiṇī ceti, bahavastu puruṣāścetanāvanto'guṇā
abījadharmāṇo'prasavadharmāṇo madhyasthadharmāṇaśceti
||9||
ata ityādi| prakṛtiravyaktaṃ, puruṣa ātmā| sādharmyaṃ samāno dharmaḥ,
vaidharmyaṃ visadṛśo dharmaḥ, te vyākhyāsyāmaḥ kathayiṣyāmaḥ|
ubhāvapyaliṅgāviti na vidyate liṅgaṃ yayostāvaliṅgau| nityāviti ubhāvapi layaṃ
kvacidapi na gacchata ityarthaḥ| na vidyate'paro yābhyāṃ tāvanaparau
15, yatastāveva prakṛtipuruṣau mahadādibhyaḥ parau| sarvagatau sarvaṃ vyāpya
sthitau| sādharmyamukttvā vaidharmyamāha- eketyādi| tayormadhye ekā
prakṛtiravyaktāparaparyāyā| sā ca triguṇā sattvarajastamoguṇā|
sattvarajastamasāṃ guṇānāṃ sāmyāvasthāyāṃ sthitā sarveṣāṃ mahadādivikārāṇāṃ
bījabhāvenāvasthitā bījadharmiṇītyucyate; gayī tu saṃhāre
bhūtendriyatanmātrāhaṅkāramahadādīnāmādhārabhūteti bījadharmiṇī| saiva
sisṛkṣuṇā vibhunā puruṣeṇa sārdhaṃ kṣobhamāgamya sāmyāvasthātaḥ pracyutā
mahadahaṅkārādikrameṇa carācarasya jagataḥ prasavitrīti
prasavadharmiṇītyucyate| amadhyasthadharmiṇīti sattvādiguṇarāśitayā
sukhādirūpatvāt, sukhī hi sukhamabhilipsan duḥkhī duḥkhaṃ vidviṣan amadhyastho
bhavati; prakṛtiśca sattvādirūpā, tato'madhyasthā| bahava iti
yugapanmaraṇāsambhavādaneke puruṣāḥ, ‘pur’śabdena mahadādikṛtaṃ sūkṣmaṃ
liṅgaśarīramucyate, tacca yogināmeva dṛśyaṃ, tatra puri śete iti puruṣaḥ|
aguṇā iti avidyamānasattvādiguṇāḥ| abījadharmāṇa iti mahadādīnāṃ mahāpralaye
prakṛtāviva teṣvanavasthānāt| madhyasthadharmāṇa iti
prītyaprītiviṣādāyogenecchādveṣaśūnyatvāt| taduktaṃ sāṅkhye- “tasmāttu
viparyāsāt siddhaṃ sākṣitvamasya puruṣasya| kaivalyaṃ mādhyasthyaṃ
draṣṭṛtvamakartṛbhāvaśca”- (sāṃ. kā. 9) iti||9||-
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryamiti kṛtvā sarva evaite viśeṣāḥ sattvarajastamomayā
bhavanti; tadañjanatvāttanmayatvācca tadguṇā eva puruṣā bhavantītyeke bhāṣante
||10||
idānīmuktameva tadupasaṃharannāha- tatretyādi| kāraṇasya prakṛteranurūpaṃ
sadṛśaṃ kāryaṃ mahadādikam| viśeṣāḥ prakārā mahadādikāḥ| saṃyuktasya
pañcaviṃśatitamasya puruṣasyāpi sattvādiguṇatvaṃ darśayannāha-
tadañjanatvādityādi| teṣāṃ sattvarajastamasāmañjanaṃ lakṣaṇaṃ vyaktirvā yeṣu
te tadañjanāḥ puruṣāḥ; sattvādilakṣaṇā ityarthaḥ, teṣāṃ bhāvastattvaṃ, tasmāt|
tadeva kuta ityāha- tanmayatvāditi|- sattvādimayatvāt| sattvādimayatvaṃ punaḥ
puruṣāṇāṃ sattvādirūpe mahadādau pratibimbanāt; yathā- taḍāgodake pratibimbito
vidhustaḍāgodakaprakampanena prakampātmakaḥ kathyate, evaṃ sattvādirūpe
mahadādau pratibimbitāḥ puruṣāḥ sattvādimayā iva bhavanti, na tu vāstavaṃ
sattvādimayatvaṃ; tādṛśācca tanmayatvāttallakṣaṇatvena tadguṇāḥ sukhino
duḥkhino mūḍhāśca puruṣā bhavanti| gayī tu taiḥ sattvādibhirañjanaṃ
vyaktiryasya mahadādestattadañjanaṃ, tadasyāstīti matvarthīyo'kārapratyaya
iti; tatsambandhāt puruṣasya sattvādibhirevāñjanaṃ mahadādīnāṃ; kuta ityāha-
tanmayatvāt; sattvādiprakṛtikāraṇatvāt| teṣāṃ tadañjanatvaṃ ca nirvikārasyāpi
vikārivastusaṃyogāt
16; yathā sandhyārāgiravikaranikarasaṃyogādaruṇagaganatalopalambha iti|
pūrvoktasya sarvasyāpyekīyamatatvaṃ darśayannāha- ityeke ityādi||10||
vaidyake tu- svabhāvamīśvaraṃ kālaṃ yadṛcchāṃ niyatiṃ tathā | pariṇāmaṃ ca
manyante prakṛtiṃ pṛthudarśinaḥ ||11||
svamataṃ darśayannāha- vaidyake tvityādi| atraike svabhāvavādinaḥ svabhāvaṃ
sarvasya prakṛtiṃ kāraṇamūcuḥ; tathāhi- “kaḥ kaṇṭakānāṃ prakaroti taikṣṇyaṃ,
citraṃ vicitraṃ mṛgapakṣiṇāṃ ca| mādhuryamikṣau, kaṭutāṃ marīce, svabhāvataḥ
sarvamidaṃ pravṛttam”- iti| īśvara evorvī parvatatarvāderjantūnāṃ
svarganarakādeśca kāraṇamityanye| uktaṃ ca- “ajño janturanīśo'yamātmanaḥ
sukhaduḥkhayoḥ| īśvaraprerito gacchet svargaṃ narakameva vā” iti| kāla eva
jagataḥ sṛṣṭisthitipralayanimittamiti kālakāraṇikāḥ; uktaṃ ca jyotiḥśāstravidā
śrīpatinā- “prabhavaviratimadhyajñānavandhyā nitāntaṃ viditaparamatattvā yatra
te yogino'pi| tamahamiha nimittaṃ viśvajanmātyayānāmanumitamabhivande
bhagrahaiḥ kālamīśam”- iti| yo yato bhavati tattannimittamiti yādṛcchikāḥ;
yathā- tṛṇāraṇinimitto vahniriti| pūrvajanmārjitau dharmādharmau niyatiḥ,
saiva sarvasya kāraṇamiti niyativādinaḥ| pradhānameva mahadahaṅkārādirūpatayā
pariṇataṃ sarvasya nimittamiti pariṇāmavādinaḥ| etat sarvamatrānumataṃ,
sarvavedapāriṣadatvādāyurvedasya| suśrutācāryeṇāpi svabhāvādibhedabhinnāyāḥ
ṣaḍvidhāyā api prakṛterudāharaṇānyabhihitāni| tatra svabhāvasya tāvat
kāraṇatvamāha- “aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvādeva jāyate” (śā.3); punaśca
“sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau| taleṣvasambhavo yaśca romṇāmetat
svabhāvataḥ”- (śā.2) iti; punaścoktaṃ- “dhātuṣu kṣīyamāṇeṣu vardhete dvāvimau
sadā| svabhāvaṃ prakṛtiṃ kṛtvā nakhakeśāviti sthitiḥ” (śā.4) iti; punarapyāha-
“nidrāhetustamaḥ sattvaṃ bodhane heturucyate| svabhāva eva vā heturgarīyānapi
kīrtyate”- (śā.4) iti; anyatrāpyuktaṃ- “svabhāvāllaghavo mudgāstathā
lāvakapiñjalāḥ| svabhāvādguravo māṣā varāhamahiṣādayaḥ”- (ca.sū.27) iti|
īśvaro'pi vahnirūpo jīvitādeḥ kāraṇatvenodāhṛtaḥ; tathāhi- “jāṭharo
bhagavānagnirīśvaro'nnasya pācakaḥ| saukṣmyādrasānādadāno vivektuṃ naiva
śakyate”|| (sū. 35); “agnimūlaṃ balaṃ puṃsāṃ balamūlaṃ hi jīvitam”- iti|
kālastu śītoṣṇalakṣaṇaḥ; uktaṃ ca- “mahābhūtaviśeṣāṃstu śītoṣṇadvayabhedataḥ|
kāla ityadhyavasyanti nyāyamārgānusāriṇaḥ- ” iti; ayaṃ ca ṛtucaryādhyāye
doṣāṇāṃ sañcayaprakopopaśamadvāreṇa heturuktaḥ| yadṛcchā punaralakṣita
ākasmikapadārthāvirbhāvaḥ, uktaṃ ca “yadṛcchayā copagatāni pākaṃ
pākakrameṇopacaredvidhijñaḥ”- (ci.18) ityādi| niyatiratrāpi dharmādharmau,
taddhetutvamāha- “brahmastrīsajjanavadhaparasvaharaṇādibhiḥ| karmabhiḥ
pāparogasya prāhuḥ kuṣṭhasya sambhavam” ||(ni.5); “karmajā vyādhayaḥ kecit”-
(u.40) iti coktam| pariṇāmasya hetutvamāha- “jāṭharāgnestu saṃyogādyadudeti
rasāntaram| rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ” ||(vā. sū. 9) iti; “tā
evauṣadhyaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavantyāpaśca”
(sū.6); “samyak pariṇatasyāhārasya sāro rasaḥ” (sū.14); “evaṃ bālānāmapi
vayaḥpariṇāmācchukraprādurbhāvo bhavati”- (sū.14) iti| itthametāḥ ṣaṭprakṛtayo
vaidyakānugatā darśitāḥ| nanu, svabhāvādayaḥ ṣaṭ padārthāḥ prakṛteraṣṭarūpāyāḥ
paryāyāḥ syurathavā'nyārthābhidhāyitvena bhinnārthāḥ? tatra bhinnārthatve'pi
vikalpadvayaṃ; kimetaiḥ svabhāvādibhirbhinnārthaiḥ kiñcit svabhāvena
kiñcidīśvareṇetyevamprakāreṇa militvā jagadārabhyate? utaitte svabhāvādayaḥ
pṛthak pṛthageva viśvajananasamarthāḥ? ityanekadhā vikalpamutpādya
jejjhaṭācāryeṇaśvaraṃ vihāya svabhāvādayaḥ prakṛteraṣṭarūpāyāḥ
paryāyatvenābhihitāḥ| yattu vaidyake “svabhāvamīśvaraṃ kālam”- ityādivākyena
vipuladarśibhiḥ svabhāvādīnāṃ bhinnameva prakṛtitvaṃ pratipāditaṃ,
tattathāsvarūpeṇa teṣāmavabhāsanāt| paramārthatastu guṇatrayātmikā prakṛtireva
kāraṇam| yataḥ svabhāvādayaścatvāraḥ prakṛtipariṇāmasya dharmaviśeṣatayā
prakṛtāvevāntarbhavanti| tathāhi- svabhāvastāvat sattvarajastamasāṃ
tadvikārāṇāṃ pṛthivyādimahābhūtānāṃ ca pariṇāmasya tādṛśo viśeṣa iti
prakṛtipariṇāmādanyo na bhavati; niyaterapi pūrvakṛtasadasatkarmarūpāyā
rajoguṇapariṇāmalakṣaṇatvena na prakṛteranyatvaṃ; kālo'pi
candrārkādigatikriyālakṣaṇaḥ, tatra ca mahābhūtānāṃ
pariṇāmaviśeṣācchītoṣṇādayo bhavanti, taduktaṃ- “mahābhūtaviśeṣāṃstu
śītoṣṇadvayabhedataḥ| kāla ityadhyavasyanti nyāyamārgānusāriṇaḥ”- iti,
kriyātvena rajoguṇapariṇāmatvānmahābhūtapariṇāmaviśeṣatvācca na kālasya
prakṛteranyatvam; īśvaraśca pañcaviṃśatitamaḥ puruṣaḥ prakṛteḥ kṣobhakatayā
kāraṇatvenodāhṛta eva; yadṛcchā ca kādācitkatvādbhūtapariṇāmaviśeṣānnānyā|
kiñcāsmiñ śāstre prakṛtipariṇāmātmakaṃ viśvaṃ paṭhyate| tathāhi- “sāttvikaṃ
kāyalakṣaṇaṃ, rājasaṃ kāyalakṣaṇaṃ” (śā.4) tathā ‘sattvabahulamākāśaṃ’ ityādi|
gayī tvanyathā vyākhyāti; yathāvaidyake tu vipuladarśinaḥ svabhāvādīnāṃ ṣaṇṇāṃ
prakṛtitvaṃ pratipādayanti, te ca svabhāvādayaḥ samuccayena jagadutpattau
kāraṇabhūtāḥ; tatrāpi prakṛtipariṇāmasyopādānakāraṇatvaṃ, svabhāvādīnāṃ ca
pañcānāṃ nimittakāraṇatvamiti||11||
tanmayānyeva
17
bhūtāni tadguṇānyeva cādiśet | taiśca tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmo vyajanyata
||12|| tasyopayogo'bhihitaścikitsāṃ prati
sarvadā | bhūtebhyo hi paraṃ yasmānnāsti cintā cikitsite
||13|| yato'bhihitaṃ-
“tatsambhavadravyasamūho bhūtādiruktaḥ” (sū.1); bhautikāni cendriyāṇyāyurvede
varṇyante, tathendriyārthāḥ ||14||
ekīyamatena kāraṇānurūpaṃ kāryamityādivākyāt kāraṇamayatvaṃ kāryasya
pratipādya svamate'pi kāraṇamayatvaṃ pratipādayannāha- tanmayānītyādi|
tanmayānīti
avakāśacaloṣṇadravakharasvabhāvādidharmaviśeṣākrāntaprakṛtipariṇāmamayāni;
bhūtānyākāśādīni; tadguṇānyeveti sattvarajastamoguṇānyevetyarthaḥ,
sattvabahulamākāśamityādyuktatvāt| gayī tu ‘tato jātāni bhūtāni’ iti paṭhitvā
vyākhyāti- tataḥ svabhāvādeḥ, nimittakāraṇatvāt
prakṛtipariṇāmāccopādānakāraṇāni bhūtānyākāśādīni tadguṇāni kāraṇaguṇāni|
taiścetyādi| tairākāśādibhirbhūtaiḥ, tallakṣaṇo bhūtalakṣaṇaḥ, kṛtsnaḥ
samastaḥ, bhūtagrāmaḥ sthāvarajaṅgamātmakaḥ, vyajanyata vividho janitaḥ|
bhūtānāṃ pṛthivyādīnāṃ punarlakṣaṇaṃ sthiragurukaṭhinatvamityādi,
tallakṣaṇaśca sthāvarajaṅgamātmako bhūtagrāmaḥ| tasya pañcamahābhūtārabdhasya
bhūtagrāmasya parasparopakāryopakārakatvena vyavasthitasya, upayogaḥ
prayojanam, abhihitaḥ kathitaḥ, cikitsāṃ prati rogāpanayanaṃ lakṣīkṛtya,
sarvadā nityage āvasthike ca kāle| kutaḥ? yasmāttebhyaḥ
pañcamahābhūtārabdhabhūtagrāmyebhyaḥ paraṃ cikitsite cintā nāsti|
taduktamādye'dhyāye, “tatrāsmin pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa
ityucyate; tasmin kriyā, so'dhiṣṭānaṃ, kasmāt? lokadvaividhyāt, loko hi
dvividhaḥ- sthāvaro jaṅgamaśca, tasmin puruṣaḥ pradhānaṃ,
tasyopakaraṇamanyat”- (sū.1) iti| tena pañcamahābhūtārabdhasyaiva
bhūtagrāmasya cikitsopakaraṇatvam| ato bhūtebhyaḥ paraṃ yadavyaktādi tatra
cintā'pi nāsti| ayamevārtho'nyatrāpinirdiṣṭa iti darśayannāha- yata ityādi|
etatsūtraṃ bījādhyāye vyākhyātam, atrāpi kiñcicchiṣyabodhārthaṃ vyākhyāyate-
yatastasya puruṣasya sambhavadravyāṇi śukraśoṇitādīni teṣāṃ samūhaḥ
saṃyogaviśeṣaḥ, kathambhūtaḥ? bhūtādiḥ bhūtaṃ pṛthivyādikamādirmūlakāraṇaṃ
yasya sa tathā| na paraṃ puruṣasambhavadravyasya bhūtāditvābhidhānādbhūtebhyaḥ
paraṃ cintā nāsti, kintvetasmādapītyāśaṅkyāha- bhautikāni cetyādi| indriyāṇi
śravaṇasparśanarasanaghrāṇāni bhautikāni| tathā coktaṃ pañcabhūtātmakatve'pi-
“khaṃ śrotre sparśane vāyurdarśane teja utkaṭam| salilaṃ rasane bhūmirghrāṇe
tajjñairnirūpitam”- iti| indriyāṇāmarthāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ, te
cāyurvedaśāstre tathā bhautikā ityarthaḥ| uktaṃ ca- “śabdo vaihāyasaḥ, sparśo
vāyavīyaḥ prakīrtitaḥ| rūpamāgneyamāpyo'tra raso, gandhastu pārthivaḥ”
iti||12-14||
bhavati cātra- indriyeṇendriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ | niyataṃ
tulyayonitvānnānyenānyamiti sthitiḥ ||15||
indriyāṇāmindriyārthānāṃ ca pāñcabhautikatve'pi yasya bhūtasya yatra
yatrendriye ādhikyaṃ tena tenendriyeṇa tasya tasyaiva guṇāḥ śabdādayo gṛhyanta
iti darśayitumāha- indriyeṇetyādi| indriyeṇa cakṣurādinā
rūpādikamātmīyamātmīyaṃ mānava upādatte; tadyathā- taijasaṃ cakṣustaijasameva
rūpamādatte, pārthivaṃ ghrāṇendriyaṃ pārthivameva gandhamādatte, evaṃ
śeṣeṣvapi boddhavyam| niyatamātmīyameva kuta ityāha- tulyayonitvāditi;
ekabhūtahetutvāt, bhūtaṃ hi svayonimevābhidhāvati jalamiva jalam| tameva
spaṣṭīkurvannāha- nānyenānyamiti||15||
na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatāḥ kṣetrajñā nityāśca; asarvagateṣu ca
kṣetrajñeṣu nityapuruṣakhyāpakān hetūnudāharanti; āyurvedaśāstreṣvasarvagatāḥ
18
kṣetrajñā nityāśca, tiryagyonimānuṣadeveṣu sañcaranti dharmādharmanimittaṃ; ta
ete'numānagrāhyāḥ paramasūkṣmāścetanāvantaḥ śāśvatā lohitaretasoḥ
19
sannipāteṣvabhivyajyante, yato'bhihitaṃ- ‘pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ
puruṣaḥ’ (sū.1) iti; sa eṣa karmapuruṣaścikitsādhikṛtaḥ
||16||
aparamapi sāṅkhyādibhyo bhedamāyurvedasyātmani darśayannāha- na cetyādi| kiṃ
tarhyāyurvedaśāstreṣvasarvagatāḥ puruṣā upadiśyante sattvopādhivaśāt;
sāṅkhyādiṣu punaḥ sarvagatā eva kṣetrajñā upadiśyante| evamāyurvedapuruṣasya
pradeśavartino'pi nityatvaṃ syādityāha- nityāśca; ‘upadiśyante’ iti śeṣaḥ|
nityatvaṃ ca kathamityāha- asarvagateṣvityādi| hetūniti
sadakāraṇavannityamityādīn| tathāhi- sannātmā, sukhādiliṅgopalambhāt;
aviṣayo'kāraṇaśca, ato nityaḥ| tathāhi bhojaḥ- “śubhāśubhābhyāṃ karmabhyāṃ
preraṇānmanaso gateḥ| dehāddehāntaraṃ yāti krimivacchāśvato'vyayaḥ|| nitya
ityucyate sadbhiḥ sannakāraṇavān yataḥ”- iti| tadevopasaṃharannāha-
āyurvedetyādi| asarvagatatve'pi sarvayonigamanaṃ nirdiśannāha- tiryagityādi|
tatra bahuśaḥ saṃsaraṇe tiryagyonīnāṃ prakṛṣṭatvam, atasteṣāṃ prāgupādānaṃ;
tato manuṣyanirdeśaḥ; devāstu kadācit kvacit sambhavantīti paścānnirdiṣṭāḥ|
tatra prāyeṇādharmanimittaṃ tiryagyonayaḥ, dharmādharmanimittaṃ manuṣyāḥ,
dharmanimittaṃ devāḥ| nanu, kathamapratyakṣā apyātmāno'bhyupagamyanta ityāha-
ta ete'numānagrāhyā iti| sukhaduḥkhādyupalabdhirūpeṇa liṅgenāvyabhicāriṇaite
ātmāna upalabdhāro'numātavyāḥ
20| pratyakṣapramāṇenāpi kṣetrajñāḥ kathaṃ na gṛhyante? ityāha- paramasūkṣmā
iti|- paramasūkṣmā hi paramāṇava iva santo'pi te pratyakṣeṇa naivopalabhyante|
cetanāvanta iti nityaṃ cetanāyuktāḥ| śāśvatā iti nityāḥ| kathaṃ tarhi jāyanta
ityucyata ityāha- lohitaretasorityādi| ātmānaḥ paramasūkṣmāḥ
pañcabhūtātmakayoḥ śukraśoṇitayoḥ sannipāteṣu saṃyogeṣvabhivyajyante| eṣa eva
ca sūkṣmapuruṣāṇāṃ pañcamahābhūtānāṃ ca saṃyogo vaidyake ṣaḍdhātukaḥ puruṣaḥ
paribhāṣitaḥ| kutaḥ paribhāṣita ityāśaṅkyādyādhyāyoktaṃ vākyaṃ darśayati- yata
ityādi| tasya cikitsopayogitāṃ nidarśayannāha- sa ityādi| karmapuruṣa iti
karmaphalabhāgityarthaḥ
21| tena cikitsitakarmaphalamapyavāpnotītyuktaṃ bhavati||16||
tasya sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ prāṇāpānāvunmeṣanimeṣau buddhirmanaḥ
saṅkalpo vicāraṇā smṛtirvijñānamadhyavasāyo viṣayopalabdhiśca guṇāḥ
||17||
idānīṃ tasyaiva karmapuruṣasya śarīrātmanoḥ saṃyogakārakeṇa manasā saṃyoge ye
guṇā utpadyante tānāha- tasyetyādi| tatra sukhaṃ svabhāvato'nukūlavedanīyaṃ;
duḥkhaṃ svabhāvataḥ pratikūlavedanīyam; icchā abhilāṣaḥ; dveṣo'prītilakṣaṇaḥ;
prayatnaḥ kāryārambhe utsāhaḥ; prāṇo vāyurvaktrasañcārī, apānaḥ
pakvāśayasthitiradhogamanaśīlaḥ; unmeṣanimeṣau cakṣuṣorunmīlananimīlane;
buddhirniścayātmikā; manaḥ saṃśayātmakaṃ, tasya saṅkalpo manasaḥ karma;
vicāraṇā punarūhāpohābhyāṃ vastuvimarśaḥ; smṛtiḥ pūrvānubhūtasyārthasya
smaraṇaṃ; vijñānaṃ śilpaśāstrādibodhaḥ; adhyavasāyo buddhervyāpāraḥ; viṣayāṇāṃ
śabdādīnāmupalabdhiravagatirviṣayopalabdhiḥ| gayī tu sukhaṃ prītiḥ,
duḥkhamaprītiḥ, icchā sukhaheturabhilāṣaḥ, dveṣo duḥkhaheturmanaḥpratīghātaḥ
22, prayatno manaḥ pravṛttikara utsāhaḥ, manaḥ saṅkalapātmakalakṣaṇaṃ, tasya
saṅkalpo viṣayeṣu doṣaguṇakalpanaṃ; śeṣaṃ samam| ete karmapuruṣasya ṣoḍaśa
guṇāḥ| ata
23
eva ‘kalā’ ityucyante||17||
sāttvikāstu- ānṛśaṃsyaṃ saṃvibhāgarucitā titikṣā satyaṃ dharma āstikyaṃ jñānaṃ
buddhirmedhā smṛtirdhṛtiranabhiṣaṅgaśca; rājasāstu-
duḥkhabahulatā'ṭanaśīlatā'dhṛtirahaṅkāra ānṛtikatvamakāruṇyaṃ dambho māno
harṣaḥ kāmaḥ krodhaśca; tāmasāstu- viṣāditvaṃ nāstikyamadharmaśīlatā
buddhernirodho'jñānaṃ durmedhastvamakarmaśīlatā nidrālutvaṃ ceti
||18||
puruṣaguṇānabhidhāya śeṣān sattvādiyuktasya manaso guṇānnirdiśannāha- sāttvikā
ityādi| ānṛśaṃsyam akrūrakarmakāritvam| saṃvibhāgarucitā saṃvibhajya
bhoktumabhilāṣukatā| titikṣā kṣamā| satyaṃ bhūtahitaṃ tathyaṃ vaco vā| dharmaḥ
kāyavāṅmanobhiḥ sucaritam| asti dharmamokṣaparalokādikamiti buddhyā
caratītyāstikaḥ, tadbhāva āstikyam| jñānam ātmajñānam| buddhiḥ tatkālaviṣayā|
medhā granthāvadhāraṇaśaktiḥ| dhṛtirmanaso niyamātmikā buddhiḥ|
pūrvānubhūtasyārthasya smaraṇaṃ smṛtiḥ| phalanirapekṣayā buddhyā
śreyaḥkarmakaraṇamanabhiṣaṅgaḥ| rājasāstvityādi| adhṛtirmanaso'dhīratā|
ānṛtikatvaṃ mithyāvacanaśīlatā; gayī tu ‘āvṛttikatvaṃ’ iti paṭhitvā manasaḥ
śīlatetyāha
24| akāruṇyaṃ nirdayatvam| dambhaḥ kuhakavṛttitā| māna ātmanyutkarṣabuddhiḥ|
ahaṅkārādayaḥ pūrvaṃ vyākhyātāḥ| gayī tu ‘aṭanaśīlatā’ ityatra ‘tāḍanaśīlatā’
iti paṭhati, ‘māna’ ityatra ‘mada’ iti paṭhati| tāmasāstvityādi|
viṣādo'syāstīti viṣādī, tadbhāvo viṣāditvaṃ mūḍhatā| adharme
25
śīlaṃ svabhāvo yasya tadbhāvo'dharmaśīlatvam| durmedhastvaṃ duṣṭabuddhitvam|
akarmaśīlatā karmaṇyanutsāhaḥ||18||
āntarikṣāḥ- śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvacchidrasamūho viviktatā ca; vāyavyāstu-
sparśaḥ sparśendriyaṃ sarvaceṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanaṃ laghutā ca;
taijasāstu- rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā
paktiramarṣastaikṣṇyaṃ śauryaṃ ca; āpyāstu- raso rasanendriyaṃ
sarvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaśca; pārthivāstu- gandho
gandhendriyaṃ sarvamūrtasamūho gurutā ceti
||19||
mahābhūtaguṇānnirdiśannāha- āntarikṣā ityādi| āntarikṣā ākāśabhūtaguṇāḥ|
śabdendriyaṃ śravaṇendriyam| viviktatā śārīrāṇāṃ bhāvānāṃ
sirāsnāyvasthipeśīprabhṛtīnāṃ jātivyaktibhyāṃ mithaḥ pṛthaktvaṃ; gayī tu
‘viviktatā’ ityasya sthāne ‘viriktatā’ iti paṭhati vyākhyānayati ca- viriktatā
śārīrāṇāṃ
26
bhāvānāṃ riktatā| vāyavyā ityādi| sparśendriyaṃ tvak| sarvaceṣṭāsamūho
namanonnamanādisarvakriyāsamūhaḥ, kāyavāṅmanaḥ kriyāsamūha ityanye| spandanaṃ
calanam| taijasāstvityādi| rūpaṃ lāvaṇyam| rūpendriyaṃ cakṣuḥ| varṇo gaurādiḥ|
santāpa auṣṇyam| bhrājiṣṇutā dīptatā| paktiḥ agnikṛtā''hārapariṇatiḥ| amarṣaḥ
krodhaḥ| taikṣṇyam āśukriyā| śauryaṃ vikrāntatā| āpyāstvityādi|
sarvadravasamūhaḥ doṣadhātumaleṣu drutimaddravyanivahaḥ
27| pārthivāstvityādi| sarvamūrtasamūha doṣadhātumaleṣu yaḥ kaścit
kāṭhinyanivahaḥ||19||
tatra sattvabahulamākāśaṃ, rajobahulo vāyuḥ, sattvarajobahulo'gniḥ,
sattvatamobahulā āpaḥ, tamobahulā pṛthivīti
||20||
athākāśādibhūtānāṃ sattvādiguṇamayatvaṃ darśayannāha- tatretyādi|
sattvabahulamākāśaṃ prakāśakatvāt, rajobahulo vāyuścalatvāt,
sattvarajobahulo'gniḥ prakāśakatvāccalatvācca, sattvatamobahulā āpaḥ
svacchatvāt prakāśakatvādgurutvādāvaraṇatvācca, tamobahulā pṛthivī
atyantāvarakatvāt||20||
ślokau cātra bhavataḥ- anyo'nyānupraviṣṭāni sarvāṇyetāni nirdiśet | sve sve
dravye tu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇamiṣyate
||21||
anyo'nyetyādi| tatra śabdaguṇamākāśaṃ mārute praviṣṭaṃ
śabdasparśaguṇatvānmārutasya; ākāśamārutau tejasi praviṣṭau,
śabdasparśarūpaguṇatvāttejasaḥ; ākāśamaruttejāṃsi toyadravye praviṣṭāni,
śabdasparśarūparasaguṇatvāttoyasya; ākāśamaruttejastoyāni
pṛthivyāmanupraviṣṭāni, śabdasparśarūparasagandhaguṇatvāt pṛthivyāḥ| evaṃ
vyomānilānalajalorvīṇāṃ
parasparamanupraveśakānupraveśyatvenāvasthitānāmanyonyānupraviṣṭatvamuktam|
anye punaranyo'nyānupraviṣṭatvamanyathā vyācakṣate- tatrākāśe'pi
bhūmiraṇurūpeṇāvasthitā, sūkṣmarūpatoyatejo'nugatamārutasya sañcaraṇādākāśe
pavanadahanatoyānyapi boddhavyāni| tathā vāyāvapyākāśaṃ vyavasthitaṃ
vyāpakatvāt, “anuṣṇaśītasparśo'yaṃ dravyajñairvāyuriṣyate| dāhakṛttejasā
yuktaḥ śītakṛt somasaṃśrayāt”- ityuktatvādvāyau tejo'mbunī api tiṣṭhataḥ,
bhūrapyaṇunā viśeṣeṇa mārute tiṣṭhati| tathā tejodravye'pyākāśaṃ vyavasthitaṃ
vyāpakatvāt, pavano'pi preraṇātmakatvāt; tejodravye pānīyamapyanumīyate
kāryakāraṇoraikyāt, kāraṇaṃ toyaṃ kāryaṃ ca tejaḥ, adbhyo'gnirityuktatvāt;
bhūmirapi dhūmādirūpeṇa tejasi vyavasthitā| atha toyadravye'pyākāśaṃ
vyavasthitaṃ, vyāpakatvāt; vāyurapi toye vyavasthitaḥ,
taraṅgabudbudādikāraṇatvāt; vahnirapi toye vyavasthitaḥ, tata evotpannatvāt,
uktaṃ ca- “adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam| eṣāṃ sarvatragaṃ
tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati” iti; bhūmirapi toye'ṇurūpeṇāvasthitā| tathā
pṛthivyāmapyākāśapavanadahanatoyāni sthitānyeva, bhūmipravibhāgīye
pañcavidhāyā bhūmeḥ proktatvāt|
itthamākāśādibhūtānāmanyonyānupraviṣṭatvamāhuḥ| vyaktena tu lakṣaṇena
pārthivādivyapadeśaṃ darśayannāha- sve sve ityādi| sve sve svakīye svakīye
dravye, sarveṣāmākāśādīnāṃ, vyaktaṃ lakṣaṇamiti ākāśadravye tallakṣaṇaṃ
vyaktamityādi boddhavyam||21||
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāḥ ṣoḍaśaiva tu | kṣetrajñaśca samāsena
svatantraparatantrayoḥ
28||22||
aṣṭāvityādi| aṣṭau prakṛtayaḥ- avyaktaṃ mahānahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇītyaṣṭau|
vikārāḥ ṣoḍaśaiveti
śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavāgghastopasthapāyupādamanāṃsītyevamekādaśendriyāṇi,
ākāśapavanadahanatoyabhūmaya iti pañcabhūtānītyevaṃ ṣoḍaśa vikārāḥ| kṣetraṃ
sthūlasūkṣmadehaṃ jānātīti kṣetrajñaḥ puruṣaḥ| samāsena saṅkṣepeṇa| evaṃ
pañcaviṃśatitattvānyuktāni| svatantre śalyatantre, paratantre śālākyatantre
sāṅkhye ca||22||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sarvabhūtacintāśārīraṃ nāma
prathamo'dhyāyaḥ ||1||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
śārīrasthāne prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘…dhiṣṭhānajñānāya śārīrasthānaṃ pratipādyate’ iti pā. ↩
- 2 ‘akhilasyāsya’ iti tā. ↩
- 3 ‘anekeṣāṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘sa tu’ iti pā. ↩
- 5 ‘kathamekamevānekadharmiṇāṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘ātmacchāyāsaṅkrāntiprāptacaitanyaṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘pāṭhāt’ iti pā. ↩
- 8 ‘kāryamityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘vacaso'gniḥ’ iti pā. ↩
- 10 …‘vyāpārasyādhyavaseyādiviṣayaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘tatra’ iti kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 12 ‘puruṣakaivalyārthaṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘kṣīramacetanaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ubhāvapyaparau’ iti pā. ↩
- 15 ‘tāvaparau’ iti pā. ↩
- 16 ‘vikārivatsaṃyogāt’ iti pā. ↩
- 17 ‘tato jātāni’ iti tā. ↩
- 18 ‘āyurvedaśāstrasiddhānteṣvasarvagatāḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘śukrārtavayoḥ’ iti tā. ↩
- 20 ‘anumantavyāḥ’ iti pā. ↩
- 21 karmaphalabhogītyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘duḥkhahetormanaḥpratyānayanam’ iti pā. ↩
- 23 ‘ete’ iti pā. ↩
- 24 ‘śītalatā’ ‘khalatā’ iti ca pā. ↩
- 25 ‘adharmaḥ’ iti pā. ↩
- 26 ‘śārīrāṇāṃ bhāvānāṃ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 27 ... ddravyasamūhaḥ’ iti pā. ↩
- 28 ‘svatantraparatantrataḥ’ iti pā. ↩