sarvabhūtacintāśārīre ‘śukraśoṇitayoḥ sannipāteṣvabhivyajyante’ (śā.1) iti
yaduktaṃ tatra śukraśoṇitayoḥ śuddhayoreva sannipāteṣu kṣetrajñā
abhivyajyante'tastayoḥ śuddhiṃ pratipādayitukāmaḥ prāha- athāta ityādi|
śoṇitaśabdo'trārtavaśoṇite vartate, śuddhirduṣṭadoṣāsamparkatā||1-2||
vāta-pitta-śleṣma-kuṇapa
2
-granthi-pūtipūya-kṣīṇa-mūtrapurīṣaretasaḥ prajotpādane na samarthā bhavanti
||3||
sā ca śuddhirvātādiduṣṭaśukrasyeti vātādibhiḥ
pṛthaksamuditairduṣṭaśukratāmāha- vātetyādi| evambhūtaretasaḥ puruṣā
garbhotpattau na kṣamā bhavantīti piṇḍārthaḥ||3||
teṣu vātavarṇavedanaṃ vātena, pittavarṇavedanaṃ pittena, śleṣmavarṇavedanaṃ
śleṣmaṇā, kuṇapagandhyanalpaṃ ca raktena, granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ,
pūtipūyanibhaṃ pittaśleṣmabhyāṃ, kṣīṇaṃ prāguktaṃ pittamārutābhyāṃ,
mūtrapurīṣagandhi sannipāteneti | teṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇaretasaḥ
kṛcchrasādhyāḥ, mūtrapurīṣaretasastvasādhyā iti
||4||
teṣvityādi| teṣu vātādiṣu duṣṭeṣu madhye vātena yacchukraṃ dūṣitaṃ
tadvātavarṇavedanaṃ bhavati| tatra vātavarṇā aruṇakṛṣṇādayaḥ;
yadyapyavyaktasya vāyorvarṇāsambhavaḥ, tathā'pi vātaduṣṭe dūṣye'ruṇakṛṣṇau
vātena varṇau bhavata ityadoṣaḥ| vātavedanāstodabhedādayaḥ
3; nanu, kathamekasmādvāyoranekavedanāviśeṣāstodādayaḥ? satyaṃ,
bahukāraṇaprakopāttasyeti| gandhastu vāyornāstyeva| pittena yacchukraṃ dūṣitaṃ
tat pittavarṇavedanaṃ bhavati; pittavarṇāḥ pītanīlādayaḥ, pittavedanā
oṣacoṣādayaḥ; pittaduṣṭe śukre'nukto'pi gandhaḥ kuṇape pūtipūyābhe ca
vakṣyamāṇo draṣṭavyaḥ| śleṣmaṇā yacchukraṃ dūṣitaṃ tat śleṣmavarṇavedanaṃ
bhavati; śleṣmavarṇaḥ śuklaḥ
4, śleṣmavedanāḥ kaṇḍvādayaḥ, gandhastvanukto'pi visro draṣṭavyaḥ| raktena
yacchukraṃ dūṣitaṃ tat kuṇapagandhyanalpaṃ ca bhavati, cakārācchoṇitavarṇaṃ
pittavedanaṃ ca; kuṇapaṃ śavastasyeva gandho'syeti kuṇapagandhi; analpaṃ
bahulam; atra rakteneti vyapadeśo ghṛtatailadagdhavat,
(agnidagdhaghṛtatailābhyāṃ dagdhaṃ dravyaṃ ghṛtatailadagdhamityucyate na
tvagninā dagdhamiti, tathā'trāpi vātādidūṣitaraktena duṣṭaṃ raktadūṣitamiti
vyapadeśaḥ
5,) yato raktasyāpi doṣā eva dūṣayitāraḥ| śleṣmavātābhyāṃ yacchukraṃ dūṣitaṃ
tadgranthibhūtaṃ granthisadṛśaṃ granthilaṃ bhavatītyarthaḥ| pittaśleṣmabhyāṃ
yaddūṣitaṃ tat śaṭitapūyasadṛśaṃ bhavati| kṣīṇaṃ pittamārūtābhyāṃ bhavati,
tasya lakṣaṇaṃ prāgdoṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīye (sū.15) uktam|
granthyādayastu ye dvidoṣajāste dvidoṣavarṇavedanā boddhavyāḥ| sannipātena
yacchukraṃ dūṣitaṃ tanmūtrapurīṣagandhi bhavati| teṣāṃ
kṛcchrasādhyāsādhyabhedaṃ darśayannāha- teṣvityādi| teṣu madhye
kuṇapādayaścatvāraḥ kṛcchrasādhyāḥ, mūtrapurīṣagandhirantimo'sādhyaḥ, śeṣā
arthata eva sādhyāḥ||4||
ārtavamapi tribhirdoṣaiḥ śoṇitacaturthaiḥ pṛthagdvandvaiḥ
samastaiścopasṛṣṭamabījaṃ bhavati; tadapi doṣavarṇavedanādibhirvijñeyam | teṣu
kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaprakāśamasādhyaṃ
6, sādhyamanyacceti ||5||
idānīṃ śukraviṣayaṃ pratipādya, ārtavaśoṇitaviṣayamapi pratipādayitumāha-
ārtavamityādi| ārtavamapi yadā pṛthagdoṣaiḥ śoṇitacaturthairdvandvaiḥ
samastaiścopasaṃsṛṣṭaṃ tadā'bījaṃ bhavatītyarthapiṇḍaḥ| tasya vijñānopāyaṃ
darśayannāha- tadapītyādi| tadapīti ārtavamapi| doṣavarṇavedanābhiḥ śukradoṣe
vyākhyātābhiḥ| teṣāṃ sādhyāsādhyamedaṃ darśayannāha- teṣvityādi|
mūtrapurīṣaprakāśamiti gandhavarṇādibhirmūtrapurīṣatulyam| sādhyamanyacceti
ekaikadoṣajanitatrayam| śukrārtavadoṣā yāpyā na bhavanti, vyādhisvabhāvāt||5||
bhavanti cātra- teṣvādyāñ śukradoṣāṃstrīn snehasvedādibhirjayet |
kriyāviśeṣairmatimāṃstathā cottarabastibhiḥ
||6|| pāyayeta naraṃ sarpirbhiṣak
kuṇaparetasi | dhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjunasādhitam
||7|| pāyayedathavā sarpiḥ
śālasārādisādhitam | granthibhūte śaṭīsiddhaṃ
7
pālāśe vā'pi bhasmani
||8|| parūṣakavaṭādibhyāṃ pūyaprakhye ca
sādhitam | prāguktaṃ vakṣyate yacca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi
||9|| viṭprabhe pāyayet
8
siddhaṃ citrakośīrahiṅgubhiḥ
9| snigdhaṃ vāntaṃ viriktaṃ ca nirūḍhamanuvāsitam
||10|| yojayecchukradoṣārtaṃ
samyaguttarabastinā |11|
idānīṃ śukradoṣāṇāṃ cikitsāmāha- bhavantītyādi| teṣu śukradoṣeṣu madhye,
ādyāṃstrīñ śukradoṣān snehasvedādibhiḥ kriyāviśeṣairjayediti sambandhaḥ|
ādigrahaṇādvamanavirecananirūhānuvāsanottarabastayo yathādoṣaṃ śamanāni
cāvagantavyāni| punaruttarabastikathanaṃ kriyāsu prādhānyasūcanārtham|
pāyayetetyādi| dhātakyādeḥ kalkakaṣāyābhyāṃ sādhitam|
sālasārādisādhitamityatrāpi kalkakaṣāyābhyāmeva| granthītyādi| śaṭīsiddhamiti
śaṭyāḥ kalkakaṣāyābhyāṃ siddham| pālāśe vetyādi palāśabhasmāḍhakaṃ ṣaḍbhiḥ
salilāḍhakaiḥ kvathitaṃ pādaśeṣaṃ saptakṛtvaḥ parisrutamāḍhakaśeṣaṃ
prasthaghṛtapākāya prayojyam| parūṣakavaṭādibhyāmityādi|
parūṣakavaṭādibhyāmiti parūṣakādinyagrodhādigaṇābhyāmityarthaḥ|
prāguktamityādi|- prāguktaṃ svayonivardhanaṃ dravyam| vakṣyate yacceti yacca
kṣīṇabalīye'dhyāye vājīkaraṇe (ci.26) vakṣyate| viḍityādi| viṭprabhe
mūtrapurīṣaprakāśe retasi| viḍgrahaṇenātra purīṣaṃ mūtraṃ ca gṛhyate,
malamūtramātravācakatvādviṭśabdasya| sarpirityatrāpyanuvartanīyam|
viṇmūtrābhe'sādhye'pi duḥkhakāriviṭgandhāpanayanārthaṃ citrakādibhiḥ
kalkīkṛtairghṛtaṃ peyaṃ na tu sarvathā siddhyarthaṃ, “asādhyo naiti
sādhyatvaṃ” iti vacanāt| sarveṣāṃ kuṇapādīnāṃ sāmānyaṃ cikitsitamāha-
snigdhamityādi||6-10||-
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuraṃ madhugandhi ca
||11|| śukramicchanti, kecittu
tailakṣaudranibhaṃ tathā |12|
idānīmaduṣṭaśukrasya lakṣaṇamāha- sphaṭiketyādi| idānīmekīyamatamāha-
kecidityādi||11||-
vidhimuttarabastyantaṃ kuryādārtavaśuddhaye
||12|| strīṇāṃ snehādiyuktānāṃ
catasṛṣvārtavārtiṣu | kuryātkalkān picūṃścāpi pathyānyācamanāni ca
||13|| granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ
vṛkṣakāṇi ca | durgandhipūyasaṅkāśe
10
majjatulye tathā''rtave
||14|| pibedbhadraśriyaḥ
11
kvāthaṃ candanakvāthameva ca | śukradoṣaharāṇāṃ ca yathāsvamavacāraṇam
||15|| yogānāṃ
12
śuddhikaraṇaṃ śeṣāsvapyārtavārtiṣu | annaṃ śāliyavaṃ madyaṃ hitaṃ māṃsaṃ ca
pittalam ||16||
uttarabastyantam uttarabastyavasānaṃ; tatra yathādoṣaṃ vamanādi, uttarabastiḥ
punaḥ sarveṣveva, vātādiharakvāthasnehābhyāṃ nairūhikaḥ snaihikaśca|
ārtavagrahaṇādeva strīgrahaṇe labdhe punaḥ strīgrahaṇaṃ
samatvāgatayauvanaprāpaṇārtham| catasṛṣviti vātapittaśleṣmaśoṇitakṛtāsu| gayī
tu, catasṛṣvityatra caturthīṃ śoṇitaprakṛtibhūtavisragandhiśoṇitārtavārtiṃ
manyate, tasyā eva sādhyatvāt; na tu kuṇapagandhyārtavārtiṃ, tasyāsādhyatvāt|
kalkādayastu yonivyāpatsu kathitā vātādidoṣaharadravyakṛtāḥ| ācamanaṃ
yoniprakṣālanodakaṃ
13, tadapi vātādidoṣaharadravyakṛtam| granthītyādi| durgandhipūyasaṅkāśe
pūtigandhipūyopame kaphapittaduṣṭe ityarthaḥ| majjatulye tridoṣamaline|
tathāśabdāddurgandhe ityatrāpi yojanīyaṃ, tena mūtrapurīṣagandhinīti gamyate|
gayī tvatra “durgandhe kuṇapagandhini, pūyasaṅkāśe pūtipūyopame
14, majjatulye tridoṣamaline” iti vyākhyāti| kṣīṇaṃ ca prāguktamityagre
sūcayiṣyati| atra kuṇapādīnāṃ pañcānāmasādhyānāmapi durgandhāpanayanārthaṃ
cikitsitapratipādanaṃ na tu sarvathā siddhyarthaṃ, teṣāmasādhyatvāt|
bhadraśriyaṃ śrīcandanaṃ, candanaṃ raktacandanaṃ; gayī tu bhadraśriyaṃ
śvetacandanaṃ, candanaṃ gośīrṣākhyaṃ candanavaraṃ natu raktacandanaṃ, tasya hi
gandhāpaharaṇaśakterabhāvāt| vātādiduṣṭārtavārtiṣvanyāmapi cikitsāmatideśena
nirdiśannāha- śukradoṣaharāṇāmityādi| śukradoṣaharāṇāṃ snehasvedādipūrvāṇāṃ,
yathāsvaṃ yathādoṣam| yogānāṃ rasāyanavājīkaraṇamūtradoṣapratiṣedhoktānām|
śeṣāsu vātādyekaikadoṣajanitāsvārtavārtiṣu| śuddhikaraṇamavacāraṇaṃ kāryamiti
sambandhaḥ| aśeṣārtavaduṣṭīnāṃ pathyamāha- annamityādi| annaṃ
bhojanārtham||12-16||
śaśāsṛkpratimaṃ yattu yadvā lākṣārasopamam | tadārtavaṃ praśaṃsanti yadvāso
15
na virañjayet ||17||
aduṣṭārtavasya lakṣaṇamāha- śaśāsṛgityādi| yadārtavaṃ vāsaḥ- sthitaṃ
śuṣkamudakaprakṣālitaṃ vāso na virañjayet rāgopetaṃ vastraṃ na kuryāt tat
praśaṃsanti, ‘garbhajananāya’ iti śeṣaḥ||17||-
tadevātiprasaṅgena pravṛttamanṛtāvapi | asṛgdaraṃ
vijānīyādato'nyadraktalakṣaṇāt
16||18|| asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ
savedanaḥ | tasyātivṛttau
17
daurbalyaṃ bhramo mūrcchā tamastṛṣā
18||19|| dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā
rogāśca vātajāḥ | taruṇyā hitasevinyāstamalpopadravaṃ bhiṣak
||20|| raktapittavidhānena yathāvat
samupācaret |21|
tasyaivātipravṛttasyāsṛgdaratvaṃ, tatra ca doṣaduṣṭilakṣaṇamāha-
tadevātiprasaṅgenetyādi| tadeva ārtavameva, na tu raktapittam|
ṛtāvatiprasaṅgeneti atiprācuryeṇa dīrghakālānubandhena vā (ca), pravṛttaṃ
srutam| na paramṛtāvevetyāha- anṛtāvapīti|- anṛtāvalpamapyadīrghakālamapi
pravṛttamasṛgdaraṃ vijānīyāt| kiṃsvarūpaṃ tadityāha- ata ityādi| ata etasmāt
śaśāsṛkpratimamityādivākyapratipāditādraktalakṣaṇāt, anyat anyādṛklakṣaṇaṃ
‘phenilaṃ śīghramaccham’ (sū.14) ityādivākyena śoṇitavarṇanīye
yādṛśamabhihitaṃ tādṛśamityarthaḥ| doṣānubandhakṛtaṃ lakṣaṇamatideśena
nirdiśya vyādhisvabhāvakṛtaṃ sāmānyaṃ lakṣaṇamāha- asṛgityādi| aṅgamardo
vedanāviśeṣaḥ| savedanaḥ saśūlaḥ| tasyātisrutasya lakṣaṇamāha- tasyetyādi|
ativṛttau atipravṛttāvityarthaḥ| tamo'ndhakāradarśanaṃ, śvāso vā|
pralāpo'sambaddhabhāṣaṇam| tandrā nidrābhedaḥ| vātajā rogā ākṣepakādayaḥ|
yasyā yadrūpaṃ yādṛśena prakāreṇopacaraṇīyaṃ tadāha- taruṇyā ityādi| taruṇyāḥ
ṣoḍaśavarṣaprāptāyāḥ, hitasevinyāḥ pathyāśinyāḥ||18-20||-
doṣairāvṛtamārgatvādārtavaṃ naśyati striyāḥ
||21|| tatra matsyakulatthāmlatilamāṣasurā
19
hitāḥ | pāne mūtramudaśvicca dadhi śuktaṃ ca bhojane
||22|| kṣīṇaṃ prāgīritaṃ raktaṃ
salakṣaṇacikitsitam | tathā'pyatra
20
vidhātavyaṃ vidhānaṃ naṣṭaraktavat ||23||
atipravṛttilakṣaṇāmārtavasya vikṛtiṃ nirdiśyāpravṛttilakṣaṇāṃ sacikitsitāṃ
nirdiśannāha- doṣairityādi| atra doṣāḥ kapho vāyurvātakaphau ca; na tu pittaṃ,
pittavṛddhau tasyātipravṛttivṛddhyoruktatvāt,
kulatthādivātakaphaharadravyāvacāraṇācca| naśyatīti pravartamānaṃ na dṛśyate,
na tu sarvathā kṣayaṃ yāti| amlaṃ kāñjikaṃ, mūtraṃ gomūtram| udaśvit
ardhodakaṃ takram| śuktaṃ cukram| punaruktiśaṅkāṃ nirasyannāha- kṣīṇamityādi|
yadyapi prāgdoṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīye kṣīṇalakṣaṇaṃ
sacikitsitamabhihitaṃ, tathā'pyatropādānānnaṣṭaraktavannaṣṭārtavavidhānaṃ
kartavyam| raktamārtavaraktam||21-23||
evamaduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā ca ||24||
prakaraṇaprayojanamupasaṃharannāha- evamityādi| evaṃ pūrvoktena prakāreṇa,
aduṣṭaśukraḥ puruṣaḥ, śuddhārtavā ca strī, ‘bhavati’ ityatrādhyāhāraḥ||24||
ṛtau prathamadivasāt prabhṛti brahmacāriṇī
divāsvapnāñjanāśrupātasnānānulepanābhyaṅganakhacchedanapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇāvalekhanānilāyāsān
pariharet | kiṃ kāraṇaṃ? divā svapantyāḥ svāpaśīlaḥ, añjanādandhaḥ,
rodanādvikṛtadṛṣṭiḥ, snānānulepanādduḥkhaśīlaḥ
21, tailābhyaṅgāt kuṣṭhī, nakhāpakartanāt kunakhī, pradhāvanāccañcalaḥ,
hasanācchyāvadantauṣṭhatālujihvaḥ, pralāpī cātikathanāt
22, atiśabdaśravaṇādbadhiraḥ, avalekhanāt khalatiḥ, mārutāyāsasevanādunmatto
garbho bhavatītyevametān pariharet | darbhasaṃstaraśāyinīṃ
karatalaśarāvaparṇānyatamabhojinīṃ haviṣyaṃ, tryahaṃ ca bhartuḥ saṃrakṣet |
tataḥ śuddhasnātāṃ caturthe'hanyahatavāsaḥsamalaṅkṛtāṃ
23
kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ bhartāraṃ darśayet | tat kasya hetoḥ?
||25|| pūrvaṃ paśyedṛtusnātā yādṛśaṃ
naramaṅganā | tādṛśaṃ janayet putraṃ bhartāraṃ darśayedataḥ
||26|| tato vidhānaṃ putrīyamupādhyāyaḥ
samācaret | karmānte ca kramaṃ hyetamārabheta vicakṣaṇaḥ
||27|| tato'parāhṇe pumān māsaṃ brahmacārī
sarpiḥsnigdhaḥ sarpiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanaṃ bhuktvā
24
māsaṃ brahmacāriṇīṃ tailasnigdhāṃ tailamāṣottarāhārāṃ nārīmupeyādrātrau
sāmabhirabhiviśvāsya
25; vikalpyaivaṃ caturthyāṃ ṣaṣṭhyāmaṣṭamyāṃ daśamyāṃ dvādaśyāṃ copeyāditi
26
putrakāmaḥ ||28|| eṣūttarottaraṃ
vidyādāyurārogyameva ca | prajāsaubhāgyamaiśvaryaṃ balaṃ ca divaseṣu vai
||29|| ataḥ paraṃ pañcamyāṃ saptamyāṃ
navamyāmekādaśyāṃ ca strīkāmaḥ; trayodaśīprabhṛtayo nindyāḥ
||30||
ṛtau putrīyamācāraṃ nirdiśannāha
27
- ṛtāvityādi| ṛtukāle prathamadivasaṃ maryādīkṛtya nārī brahmacāriṇī syāt|
ṛtudarśanāt pūrvaṃ māsaṃ brahmacaryasya vakṣyamāṇasya viśiṣṭaprajotpādanaṃ
prayojanam| asmiṃśca ṛtudarśane dinatrayaṃ brahmacaryasya svayamevācāryo'gre
prayojanaṃ kathayiṣyati| divāsvapnādīṃśca pariharet| atikathanaṃ bahubhāṣaṇam|
avalekhanaṃ kaṅkatikādinā keśasammārjanam| āyāsaḥ kaṣṭam| kiṃ kāraṇamityādi|
unmatto vātalaḥ| parihāryamuktvā bhartāraṃ prati nāryāḥ karaṇīyaṃ
nirdiśannāha- darbhetyādi| haviṣyaṃ saghṛtaśālyodanādi kṣīrasaṃskṛtaṃ,
yavānnamityeke| bhartuḥ saṃrakṣet ‘vaidya’ iti śeṣaḥ, tasmai darśanamapi na
dāpayedityarthaḥ| tata ityādi| śuddhā jīrṇaśoṇitāpagamena, anantaraṃ snātā;
taduktaṃ- “nave ṛtau
28
ca sañjāte vigate jīrṇaśoṇite| nārī bhavati saṃśuddhā puṃsā saṃsṛjyate tadā”-
iti| darśayedityatra ‘vaidya’ iti śeṣaḥ| tat kasya hetorityatra tacchabdaḥ
sambodhane, tenāho kasya hetoḥ| anye tu ‘atrāpi’ iti praśnārthaṃ paṭhanti|
tatrāpi praśne| pūrvamityādi| putrebhyo hitaṃ putrīyamiti| gayī tu “tatrācāryo
brāhmaṇaprayukto'nupahatāśvetavastreṇa saṃvītaścārṣabhe carmaṇyupaviṣṭo,
rājanyaprayukto vaiyāghre ānaḍuhe vā, vaiśyaprayukto raurave, śūdraprayukto
bāste
29
vā, caturhastaṃ sthaṇḍilamupalipyollikhya darbhairāstīrya veṇuyūpaṃ dakṣiṇena
brahmāṇaṃ vyavasthāpya śuklakusumagandhabalibhirabhyarcyāgniṃ praṇīya
saṃskṛtya pālāśībhiḥ samidbhiragnimupasamādhāya
mantrodakapūrṇapātramagneragresthāpayitvā putrajanmāśāsyājyaṃ
juhuyānmahāvyāhṛtibhiḥ, yoṣicca putrārthinī saha bhartrā paścimato'gneḥ ṛtvijo
dakṣiṇataḥ samupaviśet, tato'syā brāhmaṇaḥ prajāpatimuddiśya
yathābhilaṣitasampādanāya manasā yonau kāmyāmiṣṭiṃ nirvapet, anayorviṣṇuryoniṃ
kalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi niviśatviti; tataḥ
30
sthālīpākamabhidhārya trirjuhuyāt, yathāmnāyaṃ copamantritamudakapātramasmai
dadyāt, sarvānudakārthān kuruṣveti; tataḥ samāpte karmaṇi pūrvaṃ dakṣiṇaṃ
pādamabhihanantī pradakṣiṇamagnimupakramet, tataḥ parikramya brāhmaṇān svasti
vācayitvā saha bhartrā ājyaśeṣaṃ prāśnīyāt, pūrvaṃ pumān, jaghanyaṃ strī, na
cocchiṣṭamavaśeṣayediti putrīyavidhānam”- iti| karmānte putrīyavidhānānte,
etaṃ kramaṃ vakṣyamāṇam| tameva kramaṃ vaktumāha- tato'parāhṇe ityādi| puṃso
māsabrahmacāritvena striyā api brahmacāritve labdhe māsaṃ brahmacāriṇīmiti
yaduktaṃ tanmanaḥsaṅkalpamātrasyāpi nirāsārtham| tailamāṣottarāhārāṃ
tailamāṣapradhānāhārām| upeyāt gacchet| sāmānyāpatyajananakālamṛtusañjñaṃ
nirdiśyāpatyaviśeṣajananasamarthakālamuddiśannāha- vikalpyaivamityādi| eṣu
divaseṣūttarottaramāyurityādikaṃ vidyādityevaṃ vikalpya vicārya caturthyādiṣu
rātriṣu nārīmupeyāt| ataḥ paraṃ pañcamyāṃ saptamyāṃ navamyāmekādaśyāṃ ca
strīkāmaḥ, upeyādityatrāpi sambadhyate||25-30||
tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanamanāyuṣyaṃ puṃsāṃ bhavati, yaśca
tatrādhīyate garbhaḥ sa prasavamāno vimucyate
31; dvitīye'pyevaṃ sūtikāgṛhe vā; tṛtīye'pyevamasampūrṇāṅgo'lpāyurvā bhavati;
caturthe tu sampūrṇāṅgo dīrghāyuśca bhavati | na ca pravartamāne rakte bījaṃ
praviṣṭaṃ guṇakaraṃ bhavati, yathā nadyāṃ pratisrotaḥ plāvidravyaṃ prakṣiptaṃ
pratinivartate nordhvaṃ gacchati tadvadetaddraṣṭavyam | tasmānniyamavatīṃ
trirātraṃ pariharet | ataḥ paraṃ māsādupeyāt
||31||
tatretyādi| tatreti prathamadivase| vimucyate ‘prāṇaiḥ’ iti śeṣaḥ| dvitīye
ityādi| evamiti pūrvoktaṃ bhavatītyarthaḥ| sūtikāgṛhe vā daśadivasābhyantaraṃ
vā garbhaḥ prāṇairvimucyata ityarthaḥ| na ca pravartamāne ityādi| pratisrotaḥ
dhārāsammukhamityarthaḥ| plāvidravyaṃ prataraṇaśīlaṃ vastu| pratinivartate
vyāghuṭati| gayī tu ‘tatra prathamadivase’ ityādi ‘tasmānniyamavatīṃ trirātraṃ
pariharet’ iti yāvadgranthamagretane'dhyāye ‘ṛtustu dvādaśarātraṃ bhavati
dṛṣṭārtavaḥ’ ityasyāgre paṭhati| ataḥ paramityādi| māsāditi ‘ūrdhvam’ iti
śeṣaḥ| arvāggamanaṃ tu garbhadvāravighaṭṭanena sthitamapi garbhaṃ cyāvayati|
kecittu ‘ataḥ paraṃ māsādupeyāt’ ityatra ‘paratastu
puṣpadarśanenāgarbhalābhaniścaya eva, labdhagarbhāṃ tu naiva’ iti paṭhanti,
‘upeyāt’ ityadhyāhṛtya ca vyākhyānayanti||31||
labdhagarbhāyāścaiteṣvahaḥsu lakṣmaṇāvaṭaśuṅgasahadevāviśvadevānāmanyatamāṃ
kṣīreṇābhiṣutya trīṃścaturo vā bindūn dadyāddakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai
32, na ca tānniṣṭhīvet ||32||
labdhagarbhāyā ityādi| lakṣmaṇālakṣaṇaṃ tu-
“putrakākāraktālpabindubhirlāñchitacchadā| lakṣmaṇā putrajananī
bastagandhākṛtirbhavet- ” iti| tāṃ ca śaratkāle puṣpaphalopetāṃ dṛṣṭvāśanidine
sandhyāyāṃ tasyāścaturbhāgeṣu
khadirakīlakānnikhāyāparedyurhastamūlapuṣyairyogaṃ gate divākare
mantravadgṛhītvā samānavarṇavatsāyā goḥ kṣīreṇa yathāvidhi nasyaṃ dadyāt|
vaṭaśuṅgo vaṭaprarohaḥ| sahadevā balābhedaḥ pītapuṣpā ‘kāṅkahī’ iti loke|
viśvadevā gāṅgerukī ‘guḍaśarkarā’ iti loke, anye sitakusumāṃ balāmāhuḥ|
abhiṣutya peṣayitvā| na ca tān niṣṭhīvet na thutkuryāt|
cakārādalabdhagarbhāyāḥ pūrvameva
33
lakṣmaṇādīnāṃ nasyadānaṃ sahasrābhihutaṃ garbhagrahaṇāya
paścādgrāmyadharmasevanamiti| taduktaṃ tantrāntaraṃ- “pūrvamauṣadhaṃ
sahasrābhihutaṃ kṛtvā maṅgalyadeśe goḥ kṣīreṇa peṣayitvā tasmāt trīn bindūn
dakṣiṇe nāsāpuṭe dadyāt, na niṣṭhīvettān kaṇṭhaprāptān, sā pañcadināni
payasodanamaśnīyāt, tadūrdhvaṃ grāmyadharmasevanam”- iti| labdhagarbhāyāśca
lakṣmaṇādinasyadānaṃ garbhasthāpanārthaṃ, sthitagarbhāyāśca māsatrayālpāntare
putrāpatyajananārthaṃ nasyadānamiti||32||
dhruvaṃ caturṇāṃ sānnidhyādgarbhaḥ syādvidhipūrvakam | ṛtukṣetrāmbubījānāṃ
sāmagryādaṅkuro yathā ||33||
nātraikameva śukraśoṇitaṃ garbhajananaṃ kiṃ tarhi sāmagryeveti darśayannāha-
dhruvamityādi| yathā- ṛtukṣetrāmbubījānāṃ sāmagryādanupaghātādaṅkuro jāyate,
evaṃ dhruvaṃ niścitaṃ caturṇāmṛtvādīnāṃ naikadvitrisaṅkhyānāṃ vidhipūrvakaṃ
sānnidhyādyathoktasaṃyogādgarbho jāyate| ṛturaṅganāyā rajaḥsamayaḥ, kṣetraṃ
garbhāśayaḥ, ambu punarāhārapākajo vyāpī rasadhātuḥ, bījaṃ
strīpuṃsayorārtavaśukre||33||
evaṃ jātā rūpavantaḥ sattvavantaścirāyuṣaḥ
34| bhavantyṛṇasya moktāraḥ satputrāḥ putriṇe hitāḥ
||34||
vidhipūrvakasya garbhasya phalaṃ darśayannāha- evamityādi|
rūpamatrāvayavasanniveśo locanasukhapradaḥ| sattvavanto
rajastamobhyāmanabhibhūtāḥ| ṛṇasya moktāra iti pitṝṇāmṛṇatrayamokṣaṇaśīlāḥ|
satputrā iti sādhavaḥ putrāḥ||34||
tatra tejodhāturvarṇānāṃ
35
prabhavaḥ, sa yadā garbhotpattāvabdhātuprāyo bhavati tadā garbhaṃ gauraṃ
karoti, pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇaṃ, pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ kṛṣṇaśyāmaṃ,
toyākāśadhātuprāyo gauraśyāmam | ‘yādṛgvarṇamāhāramupasevate garbhiṇī
tādṛgvarṇaprasavā bhavati’ ityeke bhāṣante | tatra dṛṣṭibhāgamapratipannaṃ
tejo jātyandhaṃ karoti, tadeva raktānugataṃ raktākṣaṃ, pittānugataṃ piṅgākṣaṃ,
śleṣmānugataṃ śuklākṣaṃ, vātānugataṃ vikṛtākṣamiti
36||35||
evaṃvidhapūrvajanmānāṃ rūpavattvamuktvā, rūpaṃ ca
taijasavarṇādiprabhāsvaratvamato varṇasambhavahetuṃ darśayannāha- tatretyādi|
tejodhātuḥ tejobhūtam| varṇānāṃ prabhavaḥ kāraṇam| sa tejodhātuḥ|
garbhotpattau garbhādhānakāle, yadā abdhātuprāyo bhavati āpyadhātubahulo
bhavatītyarthaḥ| ekīyamatamāha- yādṛgityādi|
tejodhāturūpavarṇaprasaṅgenaitanmayādyadhiṣṭhānavikṛtyā
jātyandharaktapiṅgaśuklavikṛtākṣāṇāṃ sambhavaṃ darśayannāha- tatra dṛṣṭītyādi|
caturthe māsi kasyacit pūrvakarmavaśāddṛṣṭibhāgaṃ cakṣurindriyādhiṣṭhānam,
apratipannamaprāptaṃ tejo, jātyandhaṃ janmāndhaṃ karoti||35||
bhavanti cātra- ghṛtapiṇḍo yathaivāgnimāśritaḥ pravilīyate | visarpatyārtavaṃ
nāryāstathā
37
puṃsāṃ samāgame ||36||
nanu, purāṇamārtavamupacayāddinatrayaṃ srutvā svayameva vinivṛttaṃ, nūtanaṃ
tvalpaṃ styānībhūtamiva pravartitumakṣamaṃ, tat kathamārtavasañcāro yena
tatsaṃsṛṣṭaṃ śukraṃ garbhajananasamarthaṃ
38
bhavatītyāśaṅkyāha- ghṛtetyādi| puṃsāṃ samāgame indriyadvayasaṅgharṣajenoṣmaṇā
vilīnamārtavaṃ visarpati| tacca visarpitaṃ śukropagataṃ garbhāśayamanuprāptaṃ
jīvopagataṃ garbhasambhavaheturbhavati| ārtavamṛtukālajaṃ śoṇitaṃ,
śukramapyāsāṃ puṃsāṃ samāgame kṣarati, na tu tadgarbhopayogīti
tatkṣaraṇapratipādanaṃ na yuktam| tathāca vṛddhavāgbhaṭaḥ- “yoṣito'pi
sravantyeva śukraṃ puṃsāṃ samāgame| tanna garbhasya kiñcittu karotīti na
cintyate”- (a. saṃ. śā. 1)| iti||36||
bīje'ntarvāyunā bhinne dvau jīvau kukṣimāgatau | yamāvityabhidhīyete
dharmetarapuraḥsarau
39||37||
garbhadvayotpattihetumāha- bīje ityādi| dharmetarapuraḥsarau
dharmādharmapurogāminau| gayī tu, dharmetaro'dharmaḥ, tatpuraḥsarau
adharmapurogāminau; na tu dharmādharmapuraḥsarau; yataḥ
śrutismṛtiṣvadharmādeva yamotpattiriṣṭā; ata eva tadutpattau
prāyaścittamapyupadiṣṭamiti vyākhyāti||37||
pitroratyalpabījatvādāsekyaḥ puruṣo bhavet | sa śukraṃ prāśya labhate
dhvajocchrāyamasaṃśayam ||38||
pitrorityādi| pitroḥ pitṛmātroratyalpabījatvādāsekyaḥ puruṣo bhavet āsekyo
nāma puruṣo jāyate| sa śukraṃ prāśyeti sa puruṣo'nyapuruṣānnijamukhena
vyavāyaṃ kārayitvā tataḥ
40
siktaṃ śukraṃ prāśya āsvādya dhvajocchrāyaṃ liṅgotthānaṃ labhate;
āsekyanāmā'yaṃ ṣaṇḍho mukhayonyaparaparyāyaḥ||38||
yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasañjñitaḥ | sa yoniśephasorgandhamāghrāya
labhate balam ||39||
yaḥ pūtiyonāvityādi| yoniśephasorgandhamāghrāya siṅghitvā; ayaṃ
saugandhikanāmā ṣaṇḍho nāsāyonyaparaparyāyaḥ||39||
sve gude'brahmacaryādyaḥ strīṣu puṃvat pravartate | kumbhīkaḥ sa tu
vijñeyaḥ... |40|
sve gude ityādi| yaḥ puruṣaḥ sve gude svakīyapāyau, abrahmacaryāt
anyapuruṣapārśvādvyavāyaṃ kārayitvā paścāt strīṣu viṣaye pumāniva pravartate
puruṣavadvyavāyaṃ karoti sa kumbhīkanāmā ṣaṇḍho jñeyaḥ| anye tu “prathamaṃ
strīṣu viṣaye tāsāmeva svakīyagudavivare paśuvat pṛṣṭhabhāge śithilenaiva
mehanena pravartate| kinnimittametadityāha- brahmacaryāt
41
klaibyavaśasañjātāpravṛttitvāt| tataścānayā viprakṛtyā dhvajocchrāye sañjāte
sa eva strīṣu puruṣavat pravartate sa kumbhīkanāmā napuṃsakabhedaḥ”|
gudayonirayam| asyotpattihetustantrāntare varṇito yathā-
“māturvyavāyapratighena vakrī syādbījadaurbalyatayā pituśca” (ca.śā.1) iti|
gayī tu kumbhīkotpattihetau kāśyapoktaṃ ślokamāha| yathā- “arajaskāṃ yadā
nārīṃ śleṣmaretā vrajedṛtau| anyasaktā
42
bhavet prītirjāyate kumbhilastadā” iti||40||-
...īrṣyakaṃ śṛṇu cāparam ||40|| dṛṣṭvā
vyavāyamanyeṣāṃ vyavāye yaḥ pravartate | īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ,... |41|
īrṣyakamityādi| dṛgyonirayamīrṣyakāparaparyāyaḥ| atrāpi tantrāntarapaṭhito
heturyathā- “īrṣyābhibhūtāvapi mandaharṣāvīrṣyāhvayasyāpi vadanti hetum”-
(ca.śā.2) iti||40-41||-
...ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañcamam ||41|| yo
bhāryāyāmṛtau mohādaṅganeva pravartate | tataḥ strīceṣṭitākāro jāyate
ṣaṇḍhasañjñitaḥ ||42||
ṣaṇḍhakamityādi| yaḥ pumān mohavaśādṛtau bhāryāviṣaye'ṅganāvaduttāno bhūtvā
vyāpiparti| tataḥ strīceṣṭitākāraḥ ṣaṇḍho jāyate| sa pumān stryākṛtiḥ
strīceṣṭitaśca strīvadadhobhūtaḥ svameḍhrasyordhvapradeśe'parapuruṣād
vīryacyutiṃ kārayati||41-42||
ṛtau puruṣavadvā'pi pravartetāṅganā yadi | tatra kanyā yadi bhavet sā
bhavennaraceṣṭitā ||43||
naraṣaṇḍhaṃ pradiśya nārīṣaṇḍhaṃ nirdiśannāha- ṛtāvityādi| yatra punarabalā
ṛtau puruṣamadhaḥ kṛtvā vyāpāraṃ
43
kurute yadi tatra kanyā bhavati, sā naraceṣṭitā strīrūpā'pi puṃvat
striyamāruhya tadyonau svayonigharṣaṇaṃ karoti||43||
āsekyaśca sugandhī ca kumbhīkaścerṣyakastathā | saretasastvamī jñeyā aśukraḥ
ṣaṇḍhasañjñitaḥ ||44||
uktameva sukhasmaraṇāya saṅgrahaślokenāha- āsekya ityādi||44||
anayā viprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahāḥ sirāḥ | harṣāt sphuṭatvamāyānti
dhvajocchrāyastato bhavet ||45||
yadi teṣāṃ śukramasti tat kiṃ ṣaṇḍhatvamucyate? ityāśaṅkyāha- anayetyādi|
viprakṛtyeti viruddhayā viśiṣṭayā vā prakṛtyā| ete puruṣadoṣāḥ, yoṣitāmapyeta
eva draṣṭavyāḥ, carakeṇa “naranārīṣaṇḍhau” (ca.śā.2) ityukteḥ||45||
āhārācāraceṣṭābhiryādṛśībhiḥ samanvitau | strīpuṃsau samupeyātāṃ tayoḥ
putro'pi
44
tādṛśaḥ ||46||
anuktaṃ kāyavāṅmanasāṃ bhedasya hetuṃ darśayannāha- āhāretyādi| samupeyātāṃ
saṃyogaṃ gacchetām||46||
yadā nāryāvupeyātāṃ vṛṣasyantyau kathañcana | muñcataḥ
45
śukramanyonyamanasthistatra jāyate ||47||
atiśayenaiva pāpena ṣaṇḍhādapi nikṛṣṭānāṃ vikṛtāpatyānāmutpattihetuṃ
nirdiśannāha- yadetyādi| upeyātāṃ saṃyogaṃ kuryātām| vṛṣasyantyau
ratārthinyau| anasthiriti īṣadarthe nañ, tenālpakomalāsthiḥ||47||
ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunamāvahet | ārtavaṃ vāyurādāya kukṣau garbhaṃ
karoti hi ||48|| māsi māsi vivardheta
garbhiṇyā garbhalakṣaṇam | kalalaṃ jāyate tasyā varjitaṃ paitṛkairguṇaiḥ
||49||
ṛtusnātetyādi| ārtavamṛtukālajaṃ śuddhaśoṇitam| kalalaṃ siṅghāṇaprakhyam|
paitṛkairguṇairiti keśaśmaśrulomanakhadantasirāsnāyudhamanīretaḥprabhṛtibhiḥ|
imau dvāvapi ślokau jejjhaṭācāryeṇa na paṭhitau||48-49||
sarpavṛścikakūṣmāṇḍavikṛtākṛtayaśca ye | garbhāstvete striyāścaiva
46
jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśam ||50||
sarpetyādi| sarpādirūpā ye garbhāstatprasavitryāḥ striyāḥ pāpakṛtaḥ
pāpotpāditā jñeyāḥ| nanu, mānuṣaśarīrāt kathaṃ sarpādīnāmutpattirityāha-
pāpakṛto bhṛśamiti; karmajamevaitadvaicitryamityarthaḥ||50||
garbho vātaprakopeṇa dauhṛde
47
vā'vamānite | bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṅgurmūko minmiṇa eva vā
||51||
idānīṃ garbhasthakubjādīnāṃ dṛṣṭāmeva vātādidoṣaduṣṭiṃ hetuṃ ca nirdiśannāha-
garbha ityādi| dauhṛde vā'vamānita iti garbhiṇyāḥ śraddhāyāṃ khaṇḍitāyām|
kuṇiḥ vikalapāṇiḥ
48||51||
mātāpitrostu nāstikyādaśubhaiśca purākṛtaiḥ | vātādīnāṃ prakopeṇa garbho
vaikṛtamāpnuyāt ||52||
kimātmīyenaivāśubhena karmaṇā garbha evaṃvidho bhavati,
utānyāparādhādapītyāśaṅkyāha- mātāpitrorityādi| nāstikyāditi nāsti paraloko
nāsti dattamityādi matiryeṣāṃ te nāstikāḥ, teṣāṃ bhāvo nāstikyaṃ, tasmāt||52||
malālpatvādayogācca vāyoḥ pakvāśayasya ca | vātamūtrapurīṣāṇi na garbhasthaḥ
karoti hi ||53||
atha kasmādgarbhāśayastho vātādikaṃ na karotītyāha- malālpatvādityādi|
vāyorayogāditi nañayamiṣadarthe, teneṣadyogāt||53||
jarāyuṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite | vāyormārganirodhācca
49
na garbhasthaḥ praroditi ||54||
jarāyuṇetyādi| vāyormārganirodhāditi ghoṣajanakasya
vāyormārganirodhādityarthaḥ| niśvāsādirūpasya tu vāyorniḥsaraṇamagre vakṣyati,
yatastadabhāve jīvitābhāva eva bhavati garbhasya||54||
niḥśvāsocchvāsasaṅkṣobhasvapnān garbho'dhigacchati |
māturniśvasitocchvāsasaṅkṣobhasvapnasambhavān
||55||
niḥśvāsetyādi| saṅkṣobhaḥ sañcalanam| mātā yāśceṣṭā niḥśvāsādikāḥ kurute tā
garbho'pi karotītyarthaḥ||55||
sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau | taleṣvasambhavo yaśca romṇāmetat
svabhāvataḥ ||56||
śarīrāvayavānāṃ caraṇādīnāṃ sanniveśādau hetuṃ nirdiśannāha- sanniveśa ityādi|
sanniveśo racanāviśeṣaḥ| śarīrāṇāṃ śarīrāvayavānāṃ caraṇādīnām| taleṣviti
hastapādataleṣu||56||
bhāvitāḥ pūrvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ | bhavanti sattvabhūyiṣṭhāḥ
pūrvajātismarā narāḥ ||57||
itthaṃ kāye viśeṣaṃ nirdiśyātmano guṇabhūtāyā buddherapi bhāvanābalaviśeṣeṇa
viśeṣaṃ nirdiśannāha- bhāvitā ityādi| pūrvadeheṣvatikrāntaśarīreṣu,
satatamanavarataṃ, ye bhāvitāḥ śāstrabhāvanayā bhāvitāntaḥkaraṇāḥ, te
śāstrabuddhayo bhavanti| tathābhāvitā eva ye sattvabahulāste
rajastamasorāvarakayorabhāvāt pūrvāmatikrāntāmapi jātiṃ smaranti||57||
karmaṇā codito yena tadāpnoti punarbhave | abhyastāḥ pūrvadehe ye tāneva
bhajate guṇān ||58||
kāye yo'sau śarīrasanniveśādistathā doṣakopena kubjakhañjādi, tathā vāci
mūkaminmiṇatvādi, manasi ca śāstrajñānapūrvajātismaraṇaṃ, sarvameva
svabhāvādisiddhamapi karmaṇaivetyāha- karmaṇetyādi| kutastadāpnotītyāha-
abhyastā ityādi||58||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ nāma
dvitīyo'dhyāyaḥ ||2||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
śārīrasthāne dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘śukraśoṇitaśuddhiṃ nāma śārīraṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘kuṇapagandhi’ iti pā. ↩
- 3 ‘todanabhedanādayaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘śvetaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustakeṣu nopalabhyate ↩
- 6 ‘…granthipūya’ iti pā. ↩
- 7 ‘'śmabhitsiddhaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘tu pibet’ iti pā. ↩
- 9 asyāgre ‘snehādiśca kramaḥ kāryaḥ ṣaṭsvetāsu vijānatā’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ kvacidupalabhyate ↩
- 10 ‘durgandhe pūyasaṅkāśe’ iti pā. ↩
- 11 ‘bhadraśriyaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘doṣāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘yoniprakṣālanaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘pūyopame’ iti pā. ↩
- 15 ‘yadvā'psu na virajyate’ iti tā. ↩
- 16 ‘vijānīyāduktalakṣaṇalakṣitam’ iti pā.| vijānīyādraktalakṣaṇalakṣitam’ iti tā. ↩
- 17 ‘atipravṛttau’ iti tā. ↩
- 18 ‘madastṛṣā’ iti tā. ↩
- 19 ‘māṃsa... iti tā ↩
- 20 ‘athāpyatra’ iti pā. ↩
- 21 ‘…dduḥśīlaḥ’ iti tā. ↩
- 22 ‘pralepanāt’ iti pā. ↩
- 23 ‘anāhatavastravāsinīṃ’ iti tā. ↩
- 24 ‘abhiprāśya’ iti tā. ↩
- 25 ‘āśvāsya’ iti pā. ↩
- 26 …‘dataḥ paraṃ māsādupeyāt, labdhagarbhāṃ naiva ca’ iti tā. ↩
- 27 ‘darśayannāha’ iti pā. ↩
- 28 ‘tanau’ iti pā. ↩
- 29 ‘vāstre’ iti pā. ↩
- 30 ‘tataścājyena’ iti pā. ↩
- 31 ‘vipadyate’ iti tā. ↩
- 32 asyāgre ‘vāme duhitṛkāmāyai’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake ↩
- 33 ‘sarvameva’ iti pā. ↩
- 34 ‘mahāsattvā’... iti pā. ↩
- 35 ‘sarvavarṇānāṃ’ iti pā. ↩
- 36 asyāgre tā. pustake “bhavanti cātra ślokāḥ-viśuddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate| jāyete nayane tasya nimne kṛṣṇe site tathā|| pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmalaṃ yāti locane| haripiṅgalasañjñe vai jāyete tasya locane|| vinirdhūtamalaḥ śleṣmā yadā vrajati locane| tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale|| raktaṃ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati locane| kapotanīle nayane rakte vā jāyate nṝṇām” ityadhikaḥ pāṭha upalabhvate ↩
- 37 ‘puruṣasya samāgamāt’ iti tā. ↩
- 38 ‘garbhāśayamanupratipadyata ityagre vakṣyamāṇamupapatsyata ityāśaṅkyāha’ iti pā. ↩
- 39 asyāgre tā. pustake ‘miśrībhāve yadā puṃsāṃ retastu bahu nirmalam| tadā prasūyate nārī garbhiṇī dārakadvayam|| miśrībhāve striyāścaiva bahu śukraṃ yadā bhavet| kanyādvayaṃ tadā nārī sūyate nātra saṃśayaḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate ↩
- 40 ‘tatra’ iti pā. ↩
- 41 ‘abrahmacaryāt klaibyāt sañjātaśukrasyāpravṛttitvāt’ iti pā. ↩
- 42 ‘anyāsaktā’ iti pā. ↩
- 43 ‘vyavāyaṃ’ iti pā. ↩
- 44 garbho'pi’ iti tā. ↩
- 45 ‘muñcantyau’ iti pā. ↩
- 46 ‘garbhā evaṃvidhāścānye’ iti tā. ↩
- 47 ‘daurhṛdena vimānitaḥ’ iti tā. ↩
- 48 ‘vikṛtapāṇiḥ’ iti pā. ↩
- 49 ‘vāyorgatinirodhācca’ iti tā. ↩