athāto garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
śuddhaśukrārtavasambhavatvādgarbhasya śukraśoṇitaśuddhyanantaraṃ
garbhāvakramaṇaṃ yujyata ityāha- athetyādi| atra hi śukraśoṇitaṃ
garbhāśayasthamātmaprakṛtivikārasammūrcchitaṃ garbha ityucyate,
tasyāvakrāntirupagamanamavataraṇamiti yāvad garbhāvakrāntiḥ, sā'sminnastīti
pūrvavacchapratyayalukau||1-2||
saumyaṃ śukramārtavamāgneyamitareṣāmapyatra
1
bhūtānāṃ sānnidhyamastyaṇunā viśeṣeṇa, parasparopakārāt (parasparānugrahāt,)
parasparānupraveśācca ||3||
garbhasya śukrārtavamūlatvācchukrārtavayoḥ svarūpamāha- saumyamityādi| saumyaṃ
somaguṇabhūyiṣṭham| āgneyamagniguṇabhūyiṣṭham| nanu, sarvaṃ pāñcabhautikaṃ tat
kathaṃ bhūtadvayenārambha ityāha- itareṣāmityādi| itareṣāṃ
pṛthivīvāyvākāśānām, aṇunā viśeṣeṇa sūkṣmaprakāreṇa, sānnidhyamāśritatvamasti|
kuta ityāha- parasparopakārādityādi| bhūjalānalānilākāśānāṃ
dhāraṇasaṃhananapariṇāmavyūhāvakāśadānaiḥ parasparamupakārastasmāt; yathā-
pārthivadravye pṛthivyākhyaṃ bhūtaṃ balavadekaṃ śeṣāṇi salilādīni catvāri
durbalānyāśrayadānenānugṛhṇāti, dravyāntare tu salilādibhirapi
caturbhirbalavadbhirdurbalaṃ pṛthivībhūtamanugṛhyate, evaṃvidhāt
parasparānugrahācca| parasparānupraveśaśca ‘anyonyānupraviṣṭāni sarvāṇyetāni
nirdiśet’ (śā.1) ityanena prāgeva pratipāditastasmāt||3||
tatra strīpuṃsayoḥ saṃyoge tejaḥ śarīrādvāyurudīrayati,
tatastejonilasannipātācchukraṃ cyutaṃ yonimabhipratipadyate saṃsṛjyate
cārtavena, tato'gnīṣomasaṃyogāt saṃsṛjyamāno garbhāśayamanupratipadyate
kṣetrajño vedayitā spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣaḥ sraṣṭā gantā
sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko'sāvityevamādibhiḥ paryāyavācakairnāmabhirabhidhīyate
daivasaṃyogādakṣayo'vyayo'cintyo bhūtātmanā sahānvakṣaṃ
sattvarajastamobhirdaivāsurairaparaiśca bhāvairvāyunā'bhipreryamāṇo
garbhāśayamanupraviśyāvatiṣṭhate ||4||
idānīṃ śukrārtavayoḥ svarūpamabhidhāya garbhāvataraṇakriyāmāha- tatretyādi|
tatreti vākyopakrame| saṃyoge viśiṣṭasparśecchāsamārabdhaprayoge| tejaḥ
strīpuruṣendriyadvayasaṅgharṣaja ūṣmā; taṃ vāyurudīrayati utkaṭaṃ karoti|
tatastadanantaraṃ tejo'nilasannipātācchukraṃ cyutamiti
suratalakṣaṇavyāyāmajoṣmavidrutamanilāccyutamityarthaḥ| yonimabhipratipadyata
iti yonimabhitaḥ sarvataḥ pratipadyate, tena
yonestṛtīyāvartāvasthitagarbhaśayyāṃ pratipadyata ityarthaḥ| tatra
prāguktaprakāravisarpitenārtavena ca saṃsṛjyate| tasya śukrārtavasya
pañcātmakasya ṣaṣṭhacetanādhātusaṃyogenaiva garbhatvamiti tatsaṃyogaṃ
darśayannāha- tata ityādi| tatastasmādagnīṣomasaṃyogāt| anvakṣaṃ tatkṣaṇameva
na kṣaṇāntare| kṣetrajñaḥ pañcamahābhūtaśarīrakṣetravit karmapuruṣaḥ,
garbhāśayaṃ garbhaśayyām
2, anupratipadyate prāpnoti| kena saha? bhūtātmanā bhautikaśarīreṇa sūkṣmeṇa
liṅgaśarīreṇetyarthaḥ| kīdṛśaḥ? saṃsṛjyamānaḥ| kaiḥ? sattvarajastamobhiḥ
prākṛtairguṇaiḥ| punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ? devāsurairaparaiśca
bhāvairvāyunā'bhipreryamāṇaḥ, bhāvaḥ sattvaṃ mana ityarthaḥ; tena devādīnāṃ
saptānāṃ saptabhiḥ sāttvikairbhāvaiḥ, asurādīnāṃ ṣaṇṇāṃ ṣaḍbhī
rājasairbhāvaiḥ, aparaiśca paśvādijaistribhistāmasairbhāvaiḥ| sattvasya ca
manaḥparyāyasya prerakatvaṃ tantrāntare pratipāditam| taduktaṃ carake- “asti
khalu sattvamaupapādukaṃ
3
yajjīvaspṛk śarīreṇābhisambadhnāti” (ca.śā.3) iti| nanu, kaḥ kṣetrajño ya
evaṃvidhaḥ san garbhāśayamanupratipadyata ityāha- yaḥ ko'sāvityevamādibhiḥ
paryāyavācakairnāmabhirabhidhīyate ‘maharṣibhiḥ’ iti śeṣaḥ| ‘yaḥ kaḥ’ iti
sarvanāmapadadvayaṃ tasya durbodhatvajñāpanārtham| asāviti sarvanāmapadaṃ
tasya sarvagatatvaṃ sadgurūpadiṣṭatvaṃ ca jñāpayati| ityevamādibhiḥ
kairnāmabhirityāha- vedayitetyādi| vedayitā manaso jñāpayitā| indriyāṇāṃ ca
pañcānāmayameva jñāpaka iti darśayannāha- spraṣṭetyādi| spraṣṭā
sparśanendriyasya sparśabodhahetutvāt| evaṃ ghrātetyādiṣvapi yojyam| asya
karmapuruṣasyānādhārāṃ sthitiṃ nirākurvannāha- puruṣa iti; puri
4
bhautike śarīre vasatīti puruṣaḥ| tasya sukṛtiphalabhoktṛtvaṃ darśayannāha-
sraṣṭetyādi; sraṣṭā
5
cetanāyogena, tasyaiva kartṛtvāt| taduktaṃ carake,- “cetanāvān yataścātmā
tataḥ kartā nirucyate” (ca.śā.1)- iti| gantā saṃsaraṇaśīlaḥ| tathā sākṣī
jñatvāt| dhātā śarīrādisaṃyogadhāraṇahetutvāt| vaktā vadatyayameva, etena
karmendriyāṇāmapi vacanādānaviharaṇotsargānandeṣvapyayameva hetuḥ| yadi
vedayitetyādi svarūpopetaḥ paramarṣibhirabhidhīyate tat kathaṃ kleśakāriṇi
garbhāśaye tiṣṭhatītyāśaṅkyāha- daivasaṃyogāditi; daivasya
prāktanajanmakarmaṇo dharmādharmābhidhānasya sambandhāt|
akṣayo'vyayo'cintyo'pi garbhāśayamanupraviśyāvatiṣṭhate garbhāśaye
karmavaśādgarbhabhāvenāvasthitiṃ karoti||4||
tatra śukrabāhulyāt pumān, ārtavabāhulyāt strī, sāmyādubhayornapuṃsakamiti
||5||
kathamaviśiṣṭakāraṇādviśiṣṭakāryotpāda ityāha- tatretyādi| nanu,
‘śukrabāhulyāt pumān’ iti kasmāduktaṃ? yata ārtavasyaiva bāhulyam; uktaṃ hi-
‘ārtavaṃ hi caturañjalipramāṇaṃ, śukraṃ tu prasṛtimātram’- iti, naivaṃ,
yāvanmātramārtavaṃ garbhāśayāvasthitaṃ malarahitaṃ garbhajananaṃ tāvadeva
grāhyam; athavā svapramāṇāpekṣayā śukraśoṇitayorbāhulyamalpatvaṃ cābhipretam|
śukraṃ tu kadācidatyantaharṣavaśādbahu sravati kadācidvaimanasyādalpamiti|
anye tvācāryā evaṃ bruvanti- śukrārtavayornyūnādhikasamatvaṃ vīryeṇa bhavati|
yadyevaṃ tarhi prāguktaṃ putrīyakaraṇaṃ nirarthakaṃ? naitadasti, kintu
6
śreyasā karmaṇā vinā naiva rūpādisaṅgamino bhavanti putrāḥ; uktaṃ hi,- “evaṃ
jātā rūpavantaḥ sattvavantaścirāyuṣaḥ| bhavantyṛṇasya moktāraḥ satputrāḥ
putriṇe hitāḥ” (śā.2) iti; tasmāt putrīyakaraṇaṃ sārthakameva||5||
ṛtustu dvādaśarātraṃ bhavati dṛṣṭārtavaḥ; adṛṣṭārtavā'pyastītyeke bhāṣante
||6||
strīpuṃsayoḥ saṃyogo yasmin kāle'patyaphalaprado bhavati taṃ kālaviśeṣamāha-
ṛturityādi| dṛṣṭamārtavaṃ yasmin kāle sa dṛṣṭārtavaḥ kālaḥ ṛtuḥ, sa ca
dvādaśarātraṃ bhavati| dvādaśarātramiti ṣoḍaśadineṣu madhye ādyaṃ
dinatrayamantimaṃ ca ṣoḍaśaṃ yonisaṅkocadinaṃ na gaṇanīyam| ekīyamatamāha-
adṛṣṭetyādi||6||
bhavanti cātra- pīnaprasannavadanāṃ praklinnātmamukhadvijām | narakāmāṃ
priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrdhajām
||7||
sphuradbhujakucaśroṇinābhyūrujaghanasphicām | harṣautsukyaparāṃ cāpi
vidyādṛtumatīmiti
7||8||
adṛṣṭārtavāyā ṛtumatyā lakṣaṇamāha- pīnetyādi| praklinnā prakarṣeṇa
ārdratāmāpannā
8
ātmādayo yasyāḥ; ātmā dehaḥ; dehatve'pyatyantakledajñāpanāya mukhasya
punaruktiḥ; dvijaśabdena dvijasamīpavartino dantaveṣṭakā abhipretāḥ, dvijānāṃ
prakledāsambhavāt| harṣautsukyaṃ ratau sātiśayo'bhilāṣaḥ||7-8||
niyataṃ divase'tīte saṅkucatyambujaṃ yathā | ṛtau vyatīte nāryāstu yoniḥ
saṃvriyate tathā ||9||
yonisaṅkocena bījasya garbhāśayāprāptiṃ darśayannāha- niyatamityādi|
yonirgarbhāśayaḥ, saṃvriyate saṅkocaṃ yāti| ata eva bījaṃ na pratīcchati
9||9||
māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ tadārtavam | īṣatkṛṣṇaṃ vivarṇaṃ ca
vāyuryonimukhaṃ nayet ||10||
māsenetyādi| kāle dvādaśavarṣādau
10
ṣaṣṭeścārvāk, anye pañcāśadvarṣāṇi yāvat||10||
tadvarṣāddvādaśāt kāle vartamānamasṛk punaḥ | jarāpakvaśarīrāṇāṃ yāti
pañcāśataḥ kṣayam ||11||
tameva kālaṃ nirdiśannāha- tadityādi| tadārtavaṃ dvādaśavarṣādūrdhvaṃ
vardhamānaśarīradhātūnāṃ
11
yoṣitāṃ kāle māsi māsi pravartamānaṃ, tāsāmeva pañcāśata ūrdhvaṃ
jarāpacīyamānaśarīradhātūnāṃ kṣayaṃ yāti, ‘śanaiḥ’ iti śeṣaḥ||11||
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣvanyathā'balā | puṣpakāle śucistasmādapatyārtho
striyaṃ vrajet ||12||
tasminnṛtukāle'pi samaviṣamadivasayoḥ puṃstriyorjanma darśayannāha-
yugmeṣvityādi| yugmeṣviti sameṣu divaseṣu| anyatheti viṣameṣu divaseṣu| śuciḥ
kāyaśuciḥ| nanu, prāguktaṃ śukrabāhulyāt pumānārtavabāhulyāt strīti kimayaṃ
vikalpa uta samuccaya iti? samuccayo'yaṃ, taduktaṃ videha- “yugmeṣu tu
dineṣvāsāṃ bhavatyalpataraṃ rajaḥ| saṃyogaṃ tatra yā gacchet sā pumāṃsaṃ
prasūyate|| ayugmeṣu dineṣvāsāṃ bhavedbahutaraṃ rajaḥ| saṃyogaṃ tatra yā
gacchet sā tu kanyāṃ prasūyate”- iti| tathā bhoje'pi- “ayugme strī pumān yugme
sandhyayostu napuṃsakam| śukrādhikatvāt puruṣaḥ pramadā rajaso'dhikāt||
śukraśoṇitayoḥ sāmyāttṛtīyā prakṛtirbhavet”- iti||12||
tatra sadyogṛhītagarbhāyā liṅgāni- śramo glāniḥ pipāsā sakthisadanaṃ
śukraśoṇitayoravabandhaḥ sphuraṇaṃ ca yoneḥ
||13||
parihāryaparihārārthaṃ sadyogṛhītagarbhalakṣaṇaṃ nirdiśannāha- tatra
sadyogṛhītetyādi| śramaḥ khedaḥ| glāniḥ klamaḥ| sakthisadanamūruglāniḥ|
avabandho'pravṛttiḥ| sphuraṇaṃ kampanam||13||
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamastathā | akṣipakṣmāṇi cāpyasyāḥ
sammīlyante viśeṣataḥ
||14|| akāmataśchardayati gandhādudvijate
śubhāt | prasekaḥ sadanaṃ cāpi garbhiṇyā liṅgamucyate
||15||
uttarakālīnaṃ gṛhītagarbhāyā lakṣaṇamāha- stanayorityādi| prasekaḥ
thūtkaraṇam||14-15||
tadā prabhṛti
12
vyavāyaṃ vyāyāmamatitarpaṇamatikarśanaṃ divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ
yānārohaṇaṃ
13
bhayamutkuṭukāsanaṃ caikāntataḥ snehādikriyāṃ śoṇitamokṣaṇaṃ cākāle
vegavidhāraṇaṃ ca na seveta
||16|| doṣābhighātairgarbhiṇyā yo yo bhāgaḥ
prapīḍyate | sa sa bhāgaḥ śiśostasya garbhasthasya prapīḍyate
||17||
tadetyādi| akālaśabda etajjñāpayati- kāle'ṣṭame māsi garbhiṇyā api
snehādikriyāntargate
14
āsthāpanānuvāsane deye||16-17||
tatra prathame māsi kalalaṃ jāyate; dvitīye śītoṣmānilairabhiprapacyamānānāṃ
mahābhūtānāṃ saṅghāto ghanaḥ sañjāyate, yadi piṇḍaḥ pumān, strī cet peśī,
napuṃsakaṃ cedarbudamiti; tṛtīye hastapādaśirasāṃ pañcapiṇḍakā
nirvartante'ṅgapratyaṅgavibhāgaśca sūkṣmo bhavati; caturthe
sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyakto bhavati,
garbhahṛdayapravyaktibhāvāccetanādhāturabhivyakto bhavati, kasmāt?
tatsthānatvāt | tasmādgarbhaścaturthe māsyabhiprāyamindriyārtheṣu karoti,
dvihṛdayāṃ ca nārīṃ dauhṛdinīmācakṣate | dauhṛdavimānanāt kubjaṃ kuṇiṃ khañjaṃ
jaḍaṃ vāmanaṃ vikṛtākṣamanakṣaṃ vā nārī sutaṃ janayati, tasmāt sā
yadyadicchettattasyai dāpayet, labdhadauhṛdā hi vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca
putraṃ janayati ||18||
tatretyādi| kalalaṃ siṅghāṇaprakhyam| dvitīya ityādi| śītaḥ śleṣmā, ūṣmā
pittaṃ, kaphānilayorapyuṣmasambhavāt pariṇāmahetutvam| taduktaṃ carake,-
“bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ” (ca.ci.15)- iti| ghanaḥ
kaṭhinaḥ| yadītyādi| piṇḍo vartulākṛtiḥ, peśī dīrghākṛtiḥ, arbudaṃ
vartulaphalārdhamiti| gayī tu bhojadarśanāt piṇḍādīnāmanyathā''kāraṃ paṭhati|
yathā- “caturasrā bhavet peśī, vṛttaḥ piṇḍo ghanaḥ smṛtaḥ|
śālmalīmukulākāramarbudaṃ paricakṣate”- iti| tṛtīye ityādi| śākhāścatasro
mūrdhoraḥpṛṣṭhodarāṇyaṅgāni cibukanāsauṣṭhaśravaṇāṅgulipārṣṇiprabhṛtīni
pratyaṅgāni| caturthe ityādi| tatsthānatvāt hṛdayasthānatvāt| indriyārthāḥ
śabdasparśarūparasagandhāḥ| dvihṛdayāmiti dvitīyaṃ hṛdayaṃ yasyāḥ sā
dvihṛdayā, tām| dauhṛdetyādi| kuṇiṃ vikṛtahastam| tatra
kubjādiṣvavayavasamudāyendriyādhiṣṭhānajo doṣo dauhṛdavimānanajanito
yathāśāstramūhyaḥ||18||
bhavanti cātra- indriyārthāṃstu yān yān sā bhoktumicchati garbhiṇī
garbhābādhabhayāttāṃstān bhiṣagāhṛtya dāpayet
||19|| sā prāptadauhṛdā putraṃ janayeta
guṇānvitam | alabdhadauhṛdā garbhe labhetātmani vā bhayam
||20|| yeṣu yeṣvindriyārtheṣu dauhṛde vai
vimānanā | prajāyeta sutasyārtistasmiṃstasmiṃstathendriye
||21||
gadyoktamevārthaṃ padyairāha- bhavantītyādi|
bhoktumityasyopalakṣaṇatvāddraṣṭuṃ śrotumityādikamapi boddhavyam| sā
prāptetyādi| alabdhadaurhṛdā aprāptābhilaṣitapadārthā, garbhe garbhaviṣaye,
bhayaṃ labheta; ātmani vā ātmaviṣaye vā bhayaṃ labheta prāpnuyāt| yeṣvityādi
yeṣu yeṣvindriyārtheṣu śabdādiṣu, daurhṛde śraddhāyāṃ, vimānanā khaṇḍitatvaṃ,
tasmiṃstasmiṃstadindriye tasya tasyendriyārthasya grāhake indriye, sutasyārtiḥ
pīḍā prajāyate||19-21||
rājasandarśane yasyā daurhṛdaṃ jāyate striyāḥ | arthavantaṃ mahābhāgaṃ kumāraṃ
sā prasūyate
||22|| dukūlapaṭṭakauśeyabhūṣaṇādiṣu
dauhṛdāt | alaṅkāraiṣiṇaṃ putraṃ lalitaṃ sā prasūyate
||23|| āśrame saṃyatātmānaṃ dharmaśīlaṃ
prasūyate | devatāpratimāyāṃ tu prasūte pārṣadopamam | darśane vyālajātīnāṃ
hiṃsāśīlaṃ prasūyate ||24|| godhāmāṃsāśane
putraṃ suṣupsuṃ dhāraṇātmakam
15| gavāṃ māṃse tu balinaṃ sarvakleśasahaṃ tathā
||25|| māhiṣe daurhṛdācchūraṃ raktākṣaṃ
lomasaṃyutam
16| varāhamāṃsāt svapnāluṃ śūraṃ sañjanayet sutam
||26|| mārgādvikrāntajaṅghālaṃ sadā
vanacaraṃ sutam | sṛmarādvignamanasaṃ nityabhītaṃ ca taittirāt
||27|| ato'nukteṣu yā nārī samabhidhyāti
daurhṛdam | śarīrācāraśīlaiḥ sā samānaṃ janayiṣyati
||28||
idānīṃ daurhṛdaviśeṣairguṇaviśeṣākrāntānāmapatyānāmutpattiṃ sūcayannāha-
rājasandarśane ityādi| mahābhāgaṃ mahāpuṇyavantam| dukūletyādi| dukūlapaṭṭaḥ
paṭṭavastraṃ, kauśeyaṃ trasaratantujātam
17| bhūṣaṇāni muktāhāraprabhṛtīni| lalitaṃ śṛṅgāraceṣṭāyuktam| ‘dukūle
paṭṭakauśeye bhūṣaṇādiṣu’ iti kecit paṭhanti; tatra dukūlaṃ sūkṣmaṃ vastraṃ,
paṭṭaṃ paṭṭavastram| āśrame ityādi| yasyā āśrame tapasvināmadhiṣṭhāne śraddhā
bhavet sā evambhūtaṃ janayediti piṇḍārthaḥ| saṃyatātmānaṃ saṃyatendriyam|
devatāpratimāyāmityādi| pārṣadopamamiti pārṣadeṣu sabhāpuruṣeṣūpamā yasya sa
tathā tam| darśane ityādi| vyālā vyāghrādayo hiṃsrāḥ paśavaḥ| godhetyādi|
suṣupsuṃ svaptumicchum| dhāraṇātmakaṃ hṛdayagṛhītavastūnāmamocakam|
varāhamāṃsāditi ‘abhilaṣitāt’ iti śeṣaḥ| mārgādityādi mārgāt mṛgamāṃsāt|
vikrāntamudyoginaṃ, jaṅghālaṃ vegavantam| sṛmarādityādi sṛmaro mahāśūkaraḥ,
anye mahāśvākāraścamarānūkaḥ| ‘nityabhītaṃ ca taittirāt’ ityatra ‘nityaṃ śīlaṃ
ca taittirāt’ ityapare, śīlaṃ śīlavantam| anuktadaurhṛdasaṅgrahārthaṃ
ślokamāha- ato'nukteṣvityādi| yādṛśeṣu daurhṛdaṃ śraddhāṃ samabhidhyāti cetasi
karoti, tena samānamityarthaḥ||22-28||
karmaṇā coditaṃ jantorbhavitavyaṃ punarbhavet | yathā tathā
daivayogāddaurhṛdaṃ janayeddhṛdi ||29||
karmaṇetyādi| daivayogāddaurhṛdaṃ hṛdi tathā janayet, yathā punarjantoḥ
karmaṇā coditaṃ preritaṃ bhavitavyaṃ bhavet||29||
pañcame manaḥ pratibuddhataraṃ bhavati, ṣaṣṭhe buddhiḥ, saptame
sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktataraḥ; aṣṭame'sthirībhavatyojaḥ
18, tatra jātaścenna jīvennirojastvānnaiṛutabhāgatvācca
19, tato baliṃ māṃsaudanamasmai dāpayet;
navamadaśamaikādaśadvādaśānāmanyatamasmiñjāyate, ato'nyathā vikārī bhavati
||30||
pañcame ityādi| pratibuddhataraṃ jāgartītyarthaḥ| aṣṭame ityādi|
ojo'śeṣadhātudhāma hṛdi sthitam| naiṛtabhāgatvāt rakṣasāmaṃśatvāt, “naiṛtāya
bhāgaśca bāleṣu rudreṇa datta” iti kumāratantre pratipāditam| tatastasmāt
kāraṇādaṣṭame māsyasmai naiṛtāya baliṃ dāpayet||30||
mātustu khalu rasavahāyāṃ nāḍyāṃ garbhanābhināḍīpratibaddhā, sā'sya
māturāhārarasavīryamabhivahati | tenopasnehenāsyābhivṛddhirbhavati |
asañjātāṅgapratyaṅgapravibhāgamāniṣekāt
20
prabhṛti sarvaśarīrāvayavānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatānāṃ
dhamanīnāmupasneho jīvayati ||31|| garbhasya
khalu sambhavataḥ pūrvaṃ śiraḥ sambhavatītyāha śaunakaḥ, śiromūlatvāt
21
pradhānendriyāṇāṃ
22; hṛdayamiti kṛtavīryo, buddhermanasaśca sthānatvāt; nābhiriti pārāśaryaḥ,
tato hi vardhate deho dehinaḥ; pāṇipādamiti mārkaṇḍeyaḥ, tanmūlatvācceṣṭāyā
garbhasya; madhyaśarīramiti subhūtirgautamaḥ, tannibaddhatvāt
sarvagātrasambhavasya | tattu na samyak, sarvāṇyaṅgapratyaṅgāni yugapat
sambhavantītyāha dhanvantariḥ, garbhasya sūkṣmatvānnopalabhyante
vaṃśāṅkuravaccūtaphalavacca; tadyathā- cūtaphale paripakve
keśaramāṃsāsthimajjānaḥ pṛthak pṛthagdṛśyante kālaprakarṣāt, tānyeva taruṇe
nopalabhyante sūkṣmatvāt; teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnāṃ kālaḥ pravyaktatāṃ
karoti; etenaiva vaṃśāṅkuro'pi vyākhyātaḥ | evaṃ garbhasya tāruṇye
sarveṣvaṅgapratyaṅgeṣu satsvapi saukṣmyādanupalabdhiḥ, tānyeva kālaprakarṣāt
pravyaktāni bhavanti ||32||
nirāhārasyāpi garbhasya vartane
23
hetuṃ nirdiśannāha- māturityādi| māturgarbhiṇyā rasavahāyāṃ nāḍyāṃ
garbhanābhināḍī yā pratibaddhā sā'sya garbhasya
mātṛbhuktamāhārarasavīryamabhivahati
24
prāpayatītyarthaḥ| nanvaṅgapratyaṅgapravyaktībhāve garbhanābhināḍī
māturāhārarasavīryamabhivahati, aṅgapratyaṅgapravyaktībhāvāttu pūrvaṃ kathaṃ
garbhapuṣṭiḥ syādityāha- asañjātāṅgapratyaṅgavibhāgamityādi| āniṣekāt
prabhṛtīti ā samantato bhāvena niṣecanamāniṣeko yonau śukrasya niṣecanaṃ,
tatprabhṛti garbhādhānaṃ maryādīkṛtyetyarthaḥ; dhamanīnāmupasneho jīvayati;
yathā- pūrṇasaraḥsalilopasnehastīrajātatarukadambakaṃ jīvayati tadvat
prāṇadhāraṇaṃ karoti| tathāca bhojaḥ- “garbho ruṇaddhi srotāṃsi
rasaraktavahāni vai| raktājjarāyurbhavati nāḍī caiva rasātmikā|| sā nāḍī
garbhamāpnoti tayā garbhasya vartanam| yadyadaśnāti mātā'sya bhojanaṃ hi
caturvidham|| tasmādannādrasībhūtaṃ vīryaṃ tredhā pravartate| bhāgaḥ śarīraṃ
puṣṇāti stanyaṃ bhāgena vardhate|| garbhaḥ puṣyati bhāgena vardhate ca
yathākramam| garbhaṃ kulyeva kedāraṃ nāḍī prīṇāti tarpitā-” iti||31-32||
tatra garbhasya pitṛjamātṛjarasajātmajasattvajasātmyajāni śarīralakṣaṇāni
vyākhyāsyāmaḥ | garbhasya
keśaśmaśrulomāsthinakhadantasirāsnāyudhamanīretaḥprabhṛtīni sthirāṇi pitṛjāni,
māṃsaśoṇitamedomajjahṛnnābhiyakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni,
śarīropacayo balaṃ varṇaḥ sthitirhāniśca rasajāni, indriyāṇi jñānaṃ
vijñānamāyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmajāni, sattvajānyuttaratra vakṣyāmaḥ,
vīryamārogyaṃ balavarṇau medhā ca sātmyajāni
||33||
tatretyādi| lakṣyante iti lakṣaṇāni, karmaṇi lyuṭpratyayaḥ, tena lakṣaṇīyāni
jñātavyānītyarthaḥ| tānyeva jñātavyāni pitṛprabhṛtibhyaḥ kāraṇebhyaḥ pratyekaṃ
nirdiśannāha- garbhasyetyādi| ātmajānīti ātmasannidhānajātāni
25, na tvātmano jātāni, ātmano nirvikārasya
26
vikārajanakatvābhāvāt prakṛtibhāvānupapatteḥ; svābhāvikaprakṛtibhāve ca
mokṣānupapattiḥ, tasya hi tatsvabhāvatve bhāvasyāparityājyatvāditi|
ādiśabdānnānāyonijanmādikaṃ ca| sattvetyādi| uttaratra garbhavyākaraṇe||33||
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payodarśanaṃ bhavati dakṣiṇakukṣimahattvaṃ
27
ca pūrvaṃ ca dakṣiṇaṃ sakthyutkarṣati bāhulyācca punnāmadheyeṣu dravyeṣu
daurhṛdamabhidhyāyati svapneṣu copalabhate padmotpalakumudāmrātakādīni
punnāmānyeva prasannamukhavarṇā ca bhavati tāṃ brūyāt
28
putramiyaṃ janayiṣyatīti, tadviparyaye kanyāṃ, yasyāḥ pārśvadvayamavanataṃ
purastānnirgatamudaraṃ prāgabhihitaṃ ca lakṣaṇaṃ ca tasyā napuṃsakamiti
vidyāt, yasyā madhye nimnaṃ droṇībhūtamudaraṃ sā yugmaṃ prasūyata iti
||34||
garbhasyāpratyakṣasyāpi stanyadarśanādilakṣaṇena strīpunnapuṃsakalakṣaṇāni
nirdiśannāha- tatretyādi| prasannamukhavarṇā cetyatra
cakārādūrdhvaromarājitvādīni grāhyāṇi| prāgabhihitaṃ ca lakṣaṇamiti
strīlakṣaṇaṃ puruṣalakṣaṇaṃ ca pratipāditaṃ taddvayamapi ca bhavati| yasyā
ityādi| droṇībhūtaṃ droṇīsadṛśaṃ, droṇī jalakṣepaṇī| anyatrāpyuktaṃ- “romarājī
bhavennimnā yasyāḥ sā sūyate yamau”- iti||34||
bhavanti cātra- devatābrāhmaṇaparāḥ śaucācārahite ratāḥ | mahāguṇān prasūyante
viparītāstu nirguṇān ||35||
kāyavākcittaguṇavadgarbhaprasavajñānaṃ darśayannāha- devatetyādi||35||
aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvādeva jāyate | aṅgapratyaṅganirvṛttau ye
bhavanti guṇāguṇāḥ | te te garbhasya vijñeyā dharmādharmanimittajāḥ
||36||
‘svabhāvamīśvaraṃ’ (śā.1) ityādiślokena yā svabhāvādaṅgapratyaṅganirvṛttiḥ
sūcitā tāṃ pratipādya tannirvṛttau prāktanaślokābhihitaguṇāguṇopapattiṃ
dharmādharmahetutayā nirdiśannāha- aṅgapratyaṅgetyādi||36||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhāvakrāntiśārīraṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
||3||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
śārīrasthāne tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘api’ iti pā. ↩
- 2 ‘garbhākāśaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘aupapādikaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘pure’ iti pā. ↩
- 5 ‘sraṣṭā cetanāyā| tasvā evākaratvāt’ iti pā. ↩
- 6 kiñca’ iti pā. ↩
- 7 ‘...dṛtumatīṃ striyam’ iti tā. ↩
- 8 ‘kledamāpannā’ iti pā. ↩
- 9 ‘praviśati’ iti pā. ↩
- 10 ‘dvādaśavarṣādūrdhvaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘vartamānamupacīyamānaśarīradhātūnāṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘prabhṛtyeva’ iti pā. ↩
- 13 ‘yānāvarohaṇaṃ’ iti pā. ↩
- 14 snehādikramāntargate’ iti pā. ↩
- 15 ‘dhāvanātmakam’ iti pā. ↩
- 16 ‘lomaśaṃ sutam’ iti pā. ↩
- 17 ‘krimikośotthaṃ’ iti pā. ↩
- 18 ‘asthiraṃ bhavati’ iti pā. ↩
- 19 ‘naiṛutabhāgadheyatvāt’ iti pā. ↩
- 20 asañjātāṅgapratyaṅgavibhāgaṃ tu garbhaṃ niṣekāt prabhṛti’ iti pā. ↩
- 21 ‘tanmūlatvāt’ iti tā. ↩
- 22 ‘dehendriyāṇām’ iti pā. ↩
- 23 ‘vardhane’ iti pā. ↩
- 24 ‘māturāhārarasavīryaṃ’ iti pā. ↩
- 25 ‘ātmasannikarṣajāni’ iti pā. ↩
- 26 ‘nirvikāratvāt prakṛtibhāvānupapatteḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘dakṣiṇākṣimahattvaṃ’ iti pā. ↩
- 28 vidyāt’ iti pā. ↩