4. garbhavyākaraṇaśārīram

pāṭhāntarāḥ

1. 1 ‘bhūtātmā manaśca’ iti tā. ↩
2. 2 `śeṣarāśeḥ’ iti pā. ↩
3. 3 `śukraśoṇitasya’ iti keṣuciddhastalikhitapustakeṣu nopalabhyate. ↩
4. 4 `śarīre ṣaṭ tvacaḥ| tadyathā-udakadharā tvagbāhyā, dvitīyā tvagasṛgdharā, tṛtīyā sidhmakīlāsasambhavādhiṣṭhānā, caturthī dadrukuṣṭhasambhavādhiṣṭhānā, pañcamyalajīvidradhisambhavādhiṣṭhānā, ṣaṣṭhī tu yasyāṃ chinnāyāṃ tāmyatyandha iva ca tamaḥ praviśati yāṃ cāpyadhiṣṭhāyārūṃṣi jāyante parvasu kṛṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni ceti ṣaṭ tvacaḥ| etāḥ ṣaḍaṅgaṃ śarīramavatatya tiṣṭhanti|’ (ca. śā. 7/5)| ‘ṣaṣṭhī tu prāṇadharā’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahe pāṭhaḥ| “tvaco nāma-sarvadehāvaraṇarūpā bhūmiḥ spaśanendriyasya srotasāṃ ca svedavahānāṃ, romṇāmapi saromakūpānām| tāḥ sthūladaṣṭyā staradvayavibhaktāḥ-bahistvagbhāgo'ntastvagbhāgaśceti| tatra bahistvaṅnāmātīva tanvī kṛṣṇagaurādivarṇādhārā vahnisparśena ploṣapiḍakāvyañjanā ca| antastvaṅnāma sthūlā śarīrābhirakṣaṇī snehādikarṣaṇī ca| saiva pradhānāyatanaṃ sparśabhūmeḥ svedasrutāṃ ca mārgāṇām” (pratyakṣaśārīra pra.bhā.pṛ.5-6) ↩
5. 5 `dvitīyā lohitā nāma ṣoḍaśabhāgapramāṇā, tṛtīyā śvetā nāma dvādaśabhāgapramāṇā, caturthī tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā, pañcamī vedinī nāma pañcabhāgapramāṇā, ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā, saptamī māṃsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahe pāṭhaḥ| tā. pustake'pyevameva paṭhyate. ↩
6. 6 `vrīhimukhamaṅguṣṭhodaramātraṃ vā'vagāhya’ iti tā. ↩
7. 7 ‘dhātvantarāśayamaryādāḥ’ iti tā. ↩
8. 8 asyāgre ‘dhātvāśayāntare'nnasya yaḥ kledastvadhitiṣṭhati| dehoṣmaṇā vipakvastu sā kaletyabhidhīyate’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake ↩
9. 9 ‘kalāsādhiṣṭhānapṛthagdhātūpalambhakāryeṇa’ iti, ‘kalānāmadhiṣṭhānapṛthagdhātūpalambhakāryeṇa’ iti ca pāṭhāntaradvayamatropalabhyate ↩
10. 10 ‘dhāturasaviśeṣaḥ’ iti pā.| ‘dhātusāraśeṣaḥ’ iti vṛddhavāgbhaṭasya mudritapustake pā. ↩
11. 11 ‘māṃsagatānāṃ’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ| māṃsasirāsnāyudhamanīsrotasāṃ’ iti vai. paṃ. hariprapannasammataḥ pāṭhaḥ| viśeṣavivaraṇaṃ tu rasayogasāgarasyopoddhāte 164-265 pṛṣṭhayordraṣṭavyam| ‘tasyāṃ māṃsasirā ...’ iti tā. ↩
12. 12 ‘navanavapratānāṃ’ iti tā. ↩
13. 13 ‘sravati’ iti pā. ↩
14. 14 ‘kṣīramāsravet’ iti pā. ↩
15. 15 ‘pratiricyate’ iti pā. ↩
16. 16 ‘tadeva ca śirasi kapālapraticchannaṃ mastiṣkākhyaṃ mastuluṅgākhyaṃ ca’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahe(śā.5)'dhikaḥ pāṭhaḥ, “medo nāma- sāndrasarpistulyaḥ snehadhātuḥ śarīrasya| tasya sthānamudarāntaḥ, tvacāmadhaśca| vasā tu māṃsāntarānupraviṣṭaḥ snehastasyā medasyanupraveśastulyopādānatvāt| majjā nāma asthimadhyagataḥ snehaḥ| sa dvividho pīto raktaśca| tatra pīto nalakāsthnāmantaḥ, raktastvitarāsthiṣu, prāntabhāgeṣu ca nalakāsthnām| so'yaṃ sthūlasvarūpeṇa medaso'bhinno'pi karmavaiśeṣyāt pṛthageva dhātuḥ” (pratyakṣaśārīra pra.bhā.pṛ.10) ↩
17. 17 ‘tathetareṣu’ iti tā. ↩
18. 18 ‘vyavacchinnaṃ’ iti pā. ↩
19. 19 ‘koṣṭhāntaruṇḍukasthaṃ’ iti pā. ↩
20. 20 ‘purīṣāntraśabdena’ iti pā. ↩
21. 21 ‘ṣaṣṭhī pittadharā nāma pakvāmāśayamadhyasthā| sā hyantaragneradhiṣṭhānatayā''māśayāt pakvāśayonmukhamannaṃ balena vidhārya pittatejasā śoṣayati pacati pakvaṃ ca vimuñcati| doṣādhiṣṭhitā tu daurbalyādāmameva| tato'sāvannasya grahaṇāt punargrahaṇīsañjñā| balaṃ ca tasyāḥ pittamevāgnyabhidhānamataḥ sā'gninopastabdhopabṛṃhitaikayogakṣemā śarīraṃ vartayati|’ (a.saṃ.śā.5) ↩
22. 22 ‘. . . mupayuktamāmāśayāt’ iti pā. ↩
23. 23 ‘aśitādiviśeṣākrāntaṃ’ iti, ‘aśitādiviśeṣeṇākrāntaṃ’ iti ca pāṭhāntaram ↩
24. 24 ‘dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ| mūtrasrotaḥpathācchukraṃ puruṣasya pravartate’ ityatra ‘dvyaṅgule dakṣiṇe vāme’ ityeva sādhīyān pāṭhaḥ, anyathā pratyakṣavirodhaḥ svoktivirodhaśca, śrūyate hi ‘śukravahe dve śukraprādurbhāvāya dve śukravisargāya ca’ iti suśrute eva’ (pratyakṣaśārīra, upoddhāta, pṛṣṭha 72) ↩
25. 25 ‘ayaṃ ślokastāḍapatrapustake na paṭhyate ↩
26. 26 ‘vyavāyaṃ’ iti pā. ↩
27. 27 ‘amarāṃ’ iti pā. ↩
28. 28 ‘udānavāyorādhāraḥ phupphusaḥ procyate budhaiḥ’ iti śārṅgadharaḥ ↩
29. 29 ‘tatrāsya mathyamānasya dhmāyamānasya rukmavat| jihvā sañjāyate saumī yayā vedayate rasān’ iti pā. ↩
30. 30 vai. paṃ. hariprapannaśarmaṇā tu ayaṃ pāṭho'nyathā paṭhito vyākhyātaśca, ‘medaḥ sa snehamādāya sirāsnāyutvamapyatha| sirāṇāṃ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ ca tataḥ kharaḥ|| āśayyābhyāsayogena karotyāśayasambhavam| sa vāyuḥ kartā, annarasāt snehamādāya medo vibhajate arthādudare medaścinoti| atha evaṃ sirāsnāyutvaṃ vibhajate arthāt sirātvaṃ sirāsvarūpaṃ, snāyutvaṃ snāyusvarūpaṃ ca vibhajate| nanu samavāyikāraṇasyaikatve'pi kathametadevaicitryaṃ sañjāyata ityāha- sirāṇāṃ tu mṛduḥ pāka ityādi|- sirāṇāmaśuddharaktavāhinīnāṃ, dhamanīrasāyanīnāmapyupalakṣaṇametat| atra mṛduḥ pāko bhavati nirantararasasambhṛtatvāt| snāyūnāṃ ca peśīprāntānāṃ kharaḥ pāko bhavati alparasagamanāt|... sa vāyuḥ māṃsapeśīṣu āśayya āsamantāt nivāsaṃ kṛtvā hṛdayādyāśayānāṃ sambhavamutpattiṃ karoti’ (rasayogasāgara upodghāta, pṛ.113-114) ↩
31. 31 ‘māṃsakhaṇḍam’ iti pā. ↩
32. 32 ‘tasya vāmataḥ’ iti pā.| yattu ‘hṛdayasyādho vāmataḥ plīhā phusphusaśca, dakṣiṇato yakṛt kloma ca’ iti sauśrutaḥ pāṭhaḥ, tatra pramāda eva darīdruśyate, ‘hṛdayasyādho vāmataḥ plīhā, dakṣiṇato yakṛt, ubhayataḥ kloma phusphusau ca’ iti tu sādhīyān pāṭhaḥ, anyathā na kenāpi kathamapi śakyaṃ samādhātum’ (pratyakṣaśārīra, upodghāta, pṛ.68) ↩
33. 33 kloma śvāsanalikā-ṭrekiyā iti gaṇanāthasenaḥ (pratyakṣaśārīra, dvitīyabhāga, pa.178)’ ‘gāmँla blāmँḍara’ iti rasayogasāgarasyopodghāte (pṛ.96-102) vai.paṃ. hariprapannaśarmā| vistarastu tatraiva draṣṭavyaḥ ↩
34. 34 ‘cetanāsamadhiṣṭhānaṃ’ iti pā. ↩
35. 35 ‘hṛdayaṃ mataṃ’ iti ‘hṛdayaṃ gataṃ’ iti ca pā. ↩
36. 36 ‘tatrāpi’ iti pā. ↩
37. 37 ‘tāmasī nāma’ iti pā. ↩
38. 38 ‘saha sānnidhyāt’ iti, ‘sahāsānnidhyāt’ iti ca pā. ↩
39. 39 ‘yuktaḥ’ iti pā. ↩
40. 40 ‘vaiguṇye’ iti pā. ↩
41. 41 ‘svapanamapratiṣiddhaṃ’ iti pā. ↩
42. 42 ‘...gauravajvarāgnidaurbalyāni’ iti pā. ↩
43. 43 ‘tannimittā’ iti tā. ↩
44. 44 ayamardhaślokaḥ keṣucitpustakeṣu nopalabhyate ↩
45. 45 ‘vamennidrātiyoge tu kuryāt’ iti pā. ↩
46. 46 ‘. . .saṃvitti. . .’ iti tā. ↩
47. 47 ‘yasyaite’ iti pā. ↩
48. 48 ‘prāṇakoṣṭhānileritam’ iti pā. ↩
49. 49 ‘kathañcana’ iti pā. ↩
50. 50 ‘niścitāni’ iti pā. ↩
51. 51 ‘garbhaśarīrabhāgasya’ iti pā. ↩
52. 52 ‘atirūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ’ iti pā. ↩
53. 53 ‘krodhī’ iti pā. ↩
54. 54 ‘viyadapi’ iti pā. ↩
55. 55 ‘mandadanta...’ iti tā. ↩
56. 56 ‘mārutaprakṛtirasthirasattvaḥ’ iti pā. ↩
57. 57 ayaṃ śloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
58. 58 ‘durgandhaḥ śītasahaḥ’ iti tā. ↩
59. 59 ayaṃ śloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
60. 60 ‘vaktuṃ’ iti pā. ↩
61. 61 imau ślokau hastalikhitapustake na paṭhyete ↩
62. 62 dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu| saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargastrividhaśca saḥ’ iti tā. ↩
63. 63 ‘avyāvartina iti’ iti pā. ↩
64. 64 ‘prakṛbhirdihastajjātatvānna bādhyate’ iti tā. ↩
65. 65 ‘tasyābādhakatvaṃ’ iti pā. ↩
66. 66 ‘priyodakatvaṃ ca tathā’ iti tā. ↩
67. 67 ‘dhṛtimān’ iti tā. ↩
68. 68 ‘rāgamohabhayadveṣairvarjito yamasattvavān’ pā. ↩
69. 69 ‘tīkṣṇamāyāsabahulaṃ krodhanaṃ sattvabhīrukam’ iti tā. ↩
70. 70 ‘abaddhakāmasevī’ iti pā. ↩
71. 71 ‘raukṣyamasūyā’ iti pā. ↩
72. 72 ‘bhṛśamātmastavaścāpi’ iti pā. ↩
73. 73 ‘utsṛṣṭācāratā raukṣyaṃ’ iti tā. ↩
74. 74 ‘bhṛśamātmastavaḥ atiśayenātmastutiḥ’ iti pā. ↩
75. 75 ‘vijñāya kāyaprakṛtīranurūpāṃ’ iti pā. ↩