athātaḥ śarīrasaṅkhyāvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
garbhavyākaraṇānantaramutpannasya garbhasya sañjātāṅgapratyaṅgatayā
labdhaśarīrasañjñasya śarīrāvayavānāṃ saṅkhyā kartuṃ yujyata ityāha- athāta
ityādi| pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ śarīramuktaṃ, tasyāvayavaśaḥ saṅkhyā,
tasyā vyākaraṇaṃ vivaraṇaṃ yatra śārīre tadvyākhyāsyāmaḥ; athavā
śarīraśabdo'yaṃ samudāyavṛttiravayaveṣvapi vartate, teṣāṃ saṅkhyā; śeṣaṃ
pūrvavat||1-2||
śukraśoṇitaṃ garbhāśayasthamātmaprakṛtivikārasammūrcchitaṃ ‘garbha’ ityucyate
| taṃ cetanāvasthitaṃ vāyurvibhajati, teja enaṃ pacati, āpaḥ kledayanti,
pṛthivī saṃhanti, ākāśaṃ vivardhayati; evaṃ vivardhitaḥ sa yadā
hastapādajihvāghrāṇakarṇanitambādibhiraṅgairupetastadā
1
‘śarīraṃ’ iti sañjñāṃ labhate | tacca ṣaḍaṅgaṃ- śākhāścatasro, madhyaṃ
pañcamaṃ, ṣaṣṭhaṃ śira iti ||3||
tatra śarīrāvayavasaṅkhyāvivaraṇaṃ pratipādayitukāmaḥ
śarīraśabdavyapadeśyameva tāvat krameṇāha- śukraśoṇitamityādi|
ātmaprakṛtivikārasammūrcchitamiti ātmā kṣetrajñaḥ, prakṛtayaḥ
pradhānādayo'ṣṭau, vikārāḥ pañcabhūtānyekādaśendriyāṇi ceti ṣoḍaśa, taiḥ
sammūrcchitaṃ miśrībhūtaṃ ‘garbha’ iti sañjñāṃ labhate; etena yogināmupayogī
pañcaviṃśatiko rāśiruktaḥ| tamidānīṃ bhiṣajāmupayoginaṃ ṣaḍdhātukaṃ kṛtvā
nirdiśannāha- tamityādi| cetanayā hetubhūtayā
yāvadgarbhaprasavakālamavasthitaṃ cetanāvasthitam, anyathā kuthitaviśīrṇaṃ
syāt| taṃ vāyurvibhajati doṣadhātumalāṅgapratyaṅgavibhāgena; teja enaṃ pacati
rūpādrūpāntareṇāvasthānaṃ prāpayati; āpaḥ kledayanti
vibhāgapariṇāmakāriṇoranilānalayoḥ śoṣaṇe'pyārdratāṃ janayanti; pṛthivī
saṃhanti adbhiḥ klinnamapi kaṭhinaṃ mūrtimat karoti; ‘saṃharati’ ityanye
paṭhanti; tanna, sampūrvasya hṛño vināśārthatvāt; ākāśaṃ vivardhayati
anilānalavidāritasrotasāmādhmāpanenordhvamadhastiryagvivardhitamavakāśadānena
vivardhayati| madhyamidaṃ kaṇṭhādigudaparyantam||3||
ataḥ paraṃ pratyaṅgāni vakṣyante-
mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācibukabastigrīvā ityetā ekaikāḥ,
karṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍakakṣastanavaṅkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphigjānukūrparabāhūruprabhṛtayo
dve dve, viṃśatiraṅgulayaḥ, srotāṃsi vakṣyamāṇāni
2, eṣa pratyaṅgavibhāga uktaḥ ||4||
aparamapyavayavavibhāgaṃ saṅkhyāśrayaṃ śarīre nirdiśannāha- ataḥ paramityādi|
aṃso bāhuśiraḥ, gaṇḍo gallaḥ, sphik pādaḥ, ūrū ‘jāṅgha’ iti loke|
bāhūruprabhṛtayo dve dve ityatra
prabhṛtigrahaṇāccauṣṭhasṛkkaṇīkukundarāṇāmavarodhaḥ
3| nanu srotāṃsi pratyaṅgeṣu kimiti na nirdiṣṭānītyāha- srotāṃsītyādi|
vakṣyamāṇānīti āśriteṣu tvagādyavayaveṣvityarthaḥ||4||
tasya punaḥ saṅkhyānaṃ
4
- tvacaḥ kalā dhātavo malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko
5
hṛdayamāśayā antrāṇi vṛkkau srotāṃsi kaṇḍarā jālāni kūrcā rajjavaḥ sevanyaḥ
saṅghātāḥ sīmantā asthīni sandhayaḥ snāyavaḥ peśyo marmāṇi sirā dhamanyo
yogavahāni
6
srotāṃsi ca ||5||
etānyaṅgapratyaṅgānyāśrayabhūtāni pratipādyaiteṣvavayaveṣu ye
samāśritāstvagādyavayavāsteṣāṃ vyākaraṇamāha- tasya punarityādi| tasyeti
aṅgapratyaṅgātmakasya śarīrasya| saṅkhyānamiti saṅkhyāyate yena śarīraṃ tat
saṅkhyānam| kiṃ tadityāha- tvacaḥ kalā ityādi| tvagādikaṃ
yogavahasroto'ntamekonatriṃśat| yogavahānīti dhamanyā saha yogaṃ vahanti yāni
srotāṃsi tāni yogavahāni dhamanīvyākaraṇoditāni prāṇodakānnādivāhīnītyarthaḥ
7||5||
tvacaḥ sapta, kalāḥ sapta, āśayāḥ sapta, dhātavaḥ sapta, sapta sirāśatāni,
pañca peśīśatāni, nava snāyuśatāni, trīṇyasthiśatāni, dve daśottare
sandhiśate, saptottaraṃ marmaśataṃ, caturviṃśatirdhamanyaḥ, trayo doṣāḥ, trayo
malāḥ, nava srotāṃsi, (ṣoḍaśa
8
kaṇḍarāḥ, ṣoḍaśa jālāni, ṣaṭ kūrcāḥ, catasro rajjavaḥ, sapta sevanyaḥ,
caturdaśa saṅghātāḥ, caturdaśa sīmantāḥ, dvāviṃśatiryogavahāni srotāṃsi,
dvikānyantrāṇi
9
) ceti samāsaḥ ||6||
kecit suśrutādhyāyinaḥ saṅkṣepeṇa tvagādīn katicitsaṅkhyayopetān paṭhanti|
tanmatamāha- tvacaḥ saptetyādi| samāsaḥ saṅkṣepaḥ||6||
vistāro'ta ūrdhvaṃ- tvaco'bhihitāḥ kalā dhātavo malā doṣā yakṛtplīhānau
phupphusa uṇḍuko
10
hṛdayaṃ vṛkkau ca ||7||
saṅkṣepeṇābhihitānāṃ tvagādīnāṃ vistāramāha- vistāro'ta ityādi| tvaco'bhihitā
iti saṅkhyayā nāmabhiśca garbhavyākaraṇe, kalādayaścābhihitāḥ||7||
āśayāstu- vātāśayaḥ, pittāśayaḥ, śleṣmāśayo, raktāśaya, āmāśayaḥ, pakvāśayo,
mūtrāśayaḥ
11, strīṇāṃ garbhāśayo'ṣṭama iti ||8||
āśayānāha- āśayāstvityādi| āśayo'dhiṣṭhānam| pittāśayādadhaḥ pakvāśayaḥ,
tasyaikadeśe ca vibhaktamalādhāra uṇḍu(ndu)ko vidyate, ata uṇḍu(ndu)kāt
pakvāśayo bhinna ityarthaḥ| āśayakramastu vāgbhaṭenoktā yathā- “raktasyādyaḥ
12
kramāt pare| kaphāmapittapakvānāṃ vāyormūtrasya ca kramāt| garbhāśayo'ṣṭamaḥ
strīṇāṃ pittapakvāśayāntarā”- (vā.śā.3) iti||8||
sārdhatrivyāmānyantrāṇi puṃsāṃ, strīṇāmardhavyāmahīnāni
||9||
antrāṇyāha- sārdhetyādi| vyāmo bāhvoḥ sakarayostatayostiryagantaram||9||
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotāṃsi narāṇāṃ bahirmukhāni,
etānyeva strīṇāmaparāṇi ca trīṇi dve stanayoradhastādraktavahaṃ
13
ca ||10||
śravaṇetyādi| nanvanyānyapi dhamanīvyākaraṇoditāni srotāṃsi vaktavyānītyāha-
bahirmukhānīti| dhamanīvyākaraṇoditāni tvantarmukhāni| adhastādraktavahaṃ
smarātapatrasyādha ārtavavahaṃ, smarātapatraṃ bhagasyoparitane bhāge| uktaṃ
ca- “vipulapippalapatrasamākṛteravayavasya śirastalamāśritam|
sakalakāmasirāmukhacumbitaṃ nigaditaṃ madanātapavāraṇam-” iti||10||
ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ- tāsāṃ catasraḥ pādayoḥ, tāvatyo hastagrīvāpṛṣṭheṣu; tatra
hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāṃ nakhā agraprarohāḥ,
grīvāhṛdayanibandhinīnāmadhobhāgagatānāṃ
1415
meḍhraṃ, śroṇipṛṣṭanibandhinīnāmadhobhāgagatānāṃ bimbaṃ
16, mūrdhoruvakṣoṃ'sapiṇḍādīnāṃ
17
ca
18||11||
ṣoḍaśetyādi| kaṇḍarā mahāsnāyuḥ| tāvatyo hastagrīvāpṛṣṭheṣviti
hastayoścatasraḥ, grīvāyāṃ catasraḥ, pṛṣṭhe catasraḥ| hastādigatānāṃ
kaṇḍarāṇāmagrimabhāgamāha- tatretyādi| jejjhaṭastu “hastapādagatānāṃ
kaṇḍarāṇāmasthnāṃ ca nakhā agraprarohā” iti paṭhati| grīvayā saha
hṛdayanibandhinīnāṃ catasṛṇāṃ meḍhraṃ ‘agrapraroha’ iti śeṣaḥ| śroṇyā saha
pṛṣṭhanibandhinīnāṃ pṛṣṭhaniścalabandhaṃ kurvatīnāṃ pṛṣṭhajānāṃ
catasṛṇāmadhobhāgagatānāṃ bimbaṃ maṇḍalamarthānnitambasya|
mūrdhoruvakṣoṃ'sapiṇḍādīnāṃ
19
ceti pūrvavākyāt bimbamanuvartate, tena
20
mastakasya yad bimbaṃ maṇḍalaṃ tadgrīvāśritānāṃ prāguktānāmeva
catasṛṇāmuparigatānāṃ kaṇḍarāṇāmagraprarohaḥ, tathā pādagatānāṃ
catasṛṇāmuparigatānāmūrumaṇḍalamagraprarohaḥ, tathā pṛṣṭhagatānāṃ catasṛṇāṃ
kaṇḍarāṇāmuparigatānāṃ vakṣomaṇḍalam, ādiśabdagṛhītasya stanasya ca
maṇḍalamagraprarohaḥ| hastagatānāṃ catasṛṇāmuparigatānāmaṃsapiṇḍo
21
bāhuśiro'grapraroha iti| mastakasya tathaivorvostathā
vakṣasastathāṃ'sapiṇḍayośca
22
yadbimbaṃ maṇḍalam, ādiśabdāt stanapiṇḍayorapi maṇḍalaṃ, tāsāṃ ṣoḍaśānāṃ
yathāsamīpaṃ prarohaḥ||11||
māṃsasirāsnāyvasthijālāni pratyekaṃ catvāri; tāni maṇibandhagulphasaṃśritāni
parasparanibaddhāni parasparagavākṣitāni ceti, yairgavākṣitamidaṃ śarīram
||12||
jālānyāha- māṃsetyādi| māṃsādīnāṃ caturṇāṃ pratyekaṃ catvāri jālāni| teṣāṃ
māṃsādijālānāṃ catvāryekaikasmin maṇibandhe gulphe ca| tadyathā-
māṃsasyaikamekasmin maṇibandhe gulphe ca, evaṃ sirāṇāṃ snāyūnāmasthnāṃ
caikaikaṃ jālakamiti catvāri jālakāni| parasparagavākṣitāni
sañjātaparasparacchidrāṇītyarthaḥ| yairgavākṣitamiti
viracitanirantarajālakākārarandhranikaraparikalitamityarthaḥ||12||
ṣaṭ kūrcāḥ, te hastapādagrīvāmeḍhreṣu; hastayordvau, pādayordvau,
grīvāmeḍhrayorekaikaḥ ||13||
ṣaṭ kūrcā ityādi| kūrcā iva kūrcāḥ, nāmnaivākṛtirunneyā; te
punarmāṃsāsthisirāsnāyūnāṃ jālakaprabhavāṇāṃ
23
santativiracitāḥ||13||
mahatyo māṃsarajjavaścatasraḥ- pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ peśīnibandhanārthaṃ dve
bāhye, ābhyantare ca dve ||14|| sapta
sevanyaḥ
24; sirasi vibhaktāḥ pañca, jihvāśephasorekaikā; tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa
||15||
mahatya ityādi| peśīnibandhanārthamiti prayojanakathanam| gayī tu, mahatyo
māṃsarajjavaścatasraḥ
25
catasraḥ pṛṣṭhavaṃśamubhayata ityaṣṭau pratipādayati||14-15||
caturdaśāsthnāṃ saṅghātāḥ; teṣāṃ trayo gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu, etenetarasakthi
bāhū ca vyākhyātau, trikaśirasorekaikaḥ
||16||
saṅghātānāha- caturdaśāsthnāmityādi| trayo gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu,
tāvanto'nyasmin sakthni, bāhvorevameva, evaṃ caturbhistrikairdvādaśa;
trikaśirasorekaikaḥ- trike ekaḥ, ekaḥ śirasītyevaṃ caturdaśa| yadyapi
śroṇikāṇḍabhāge trikaṃ prasiddhaṃ, tathā'pyatra
bāhugrīvāsthitrayasaṅghātastrika ucyate||16||
caturdaśaiva
26
sīmantāḥ; te cāsthisaṅghātavadgaṇanīyāḥ, yatastairyuktā asthisaṅghātāḥ; ye
27
hyuktāḥ saṅghātāste khalvaṣṭādaśaikeṣām
||17||
sīmantānāha- caturdaśaivetyādi| tairyuktā asthisaṅghātā iti| tathāca bhojaḥ-
“saṅghātāḥ sīvitā
28
yaistu sīmantāṃstān pracakṣmahe”- iti| paramatamāha- ye hyuktā ityādi|
ekeṣāmācāryāṇāṃ mate saṅghātā aṣṭādaśa; tadyathā- pūrvoktāścaturdaśa,
śroṇikāṇḍamuparyekaḥ, vakṣauparyekaḥ, udaroraḥsandhāne ekaḥ,
aṃsakūṭamuparyekaḥ, evamaṣṭādaśa||17||
trīṇi saṣaṣṭānyasthiśatāni
29
vedavādino bhāṣante; śalyatantreṣu tu trīṇyeva śatāni | teṣāṃ
saviṃśamasthiśataṃ śākhāsu, saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇipārśvapṛṣṭhoraḥsu,
grīvāṃ pratyūrdhvaṃ triṣaṣṭiḥ, evamasthnāṃ trīṇi śatāni pūryante
||18||
asthisaṅkhyāṃ kurvannāha- trīṇītyādi| vedavādino bhāṣanta ityatrāyurvedavādina
iti draṣṭavyaṃ, na punarveda eva; tadā tu trīṇyevāsthiśatānītyatratyaṃ vaco
vedaviruddhatvādapramāṇaṃ syāt| svamatamāha- śalyatantreṣvityādi||18||
ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ trīṇi trīṇi tāni pañcadaśa,
talakūrcagulphasaṃśritāni daśa, pārṣṇyāmekaṃ, jaṅghāyāṃ dve, jānunyekam,
ekamūrāviti, triṃśadevamekasmin sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca
vyākhyātau; śroṇyāṃ pañca, teṣāṃ gudabhaganitambeṣu
30
catvāri, trikasaṃśritamekaṃ, pārśve ṣaṭtriṃśadekasmin
31, dvitīye'pyevaṃ, pṛṣṭhe triṃśat, aṣṭāvurasi
32, dve aṃsaphalake
33; grīvāyāṃ
34
nava, kaṇṭhanāḍyāṃ catvāri, dve hanvoḥ
35, dantā dvātriṃśat, nāsāyāṃ trīṇi, ekaṃ tāluni, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣvekaikaṃ,
ṣaṭ śirasīti ||19||
kathaṃ śākhāsu viṃśatyadhikaṃ śataṃ pūryate tadāha- ekaikasyāṃ tvityādi|
talakūrcagulphetyādi tatra pādatale pañca śalākāḥ, tatprabandhanamekamasthi
36, dve dve kūrcagulphayoriti daśa| viṃśaccatuṣkeṇa saviṃśamekaśatam| yathā
śroṇipārśvapṛṣṭhoraḥsu saptadaśottaraṃ śataṃ pūryate tathā''ha- śroṇyāṃ
pañcetyādi| śroṇyāṃ pañceti yaduktaṃ tasyaiva vivaraṇamāha- teṣāmityādi|
gudabhaganitambadvaye catvāri, evaṃ śroṇigatapañcakamārabhya akṣakāśritāṃ
dvayaṃ yāvat sarvaikye saptadaśottaraṃ śataṃ pūryate| grīvāṃ pratyūrdhvaṃ
yathā triṣaṣṭistathā''ha- grīvāyāmityādi| gaṇḍakarṇaśaṅkheṣvityatra gaṇḍau ca
karṇau ca śaṅkhau ceti vigrahe ṣaḍasthīni bhavanti||19||
etāni pañcavidhāni bhavanti; tadyathā- kapālarucakataruṇavalayanalakasañjñāni
| teṣāṃ jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhaśiraḥsu kapālāni, daśanāstu rucakāni
37, ghrāṇakarṇagrīvākṣikoṣeṣu
38
taruṇāni, pārśvapṛṣṭhoraḥsu valayāni
39, śeṣāṇi nalakasañjñāni ||20||
etānītyādi| kapālāni karparasañjñāni| daśanā dantā ityarthaḥ| taruṇāni
taruṇasañjñāni| valayāni valayasañjñāni| asthnāṃ sthānaviśeṣeṇa
dharmaviśeṣānnāmaviśeṣaḥ pañcavidhaḥ| śeṣāṇi nalakasañjñānīti
hastapādāṅgulitalakūrcanalakādiṣu
40| taduktaṃ bhoje- “hastapādāṅgulitale kūrceṣu maṇibandhayoḥ| bāhujaṅghādvaye
cāpi jānīyānnalakāni tu-” iti| nāmaviśeṣakathanaṃ racanāviśeṣajñāpanārtham
41||20||
bhavanti cātra- abhyantaragataiḥ
42
sārairyathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ | asthisāraistathā dehā dhriyante dehināṃ
dhruvam ||21|| tasmācciravinaṣṭeṣu
tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām | asthīni na vinaśyanti sārāṇyetāni dehinām |
māṃsānyatra nibaddhāni sirābhiḥ snāyubhistathā | asthīnyālambanaṃ kṛtvā na
śīryante patanti vā ||23||
śarīradhāraṇaviṣaye'sthnāṃ prādhānyaṃ darśayannāha- bhavanti cātretyādi|
atrāsthni||21-23||
sandhayastu dvividhāśceṣṭāvantaḥ
43, sthirāśca ||24|| śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca
ceṣṭāvantastu sandhayaḥ | śeṣāstu sandhayaḥ sarve vijñeyā hi sthirā budhaiḥ
||25||
asthyāśritān sandhīnāha- sandhayastvityādi| ceṣṭāvantaścalāḥ, sthirā acalāḥ|
kaṭyāṃ ceti cakārādgrīvāyāmapi calāḥ||24-25||
saṅkhyātastu daśottare dve śate | teṣāṃ śākhāsvaṣṭaṣaṣṭiḥ, ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe,
grīvāṃ pratyūrdhvaṃ tryaśītiḥ | ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trayastrayaḥ,
dvāvaṅguṣṭhe, te caturdaśa; jānugulphavaṅkṣaṇeṣvekaikaḥ, evaṃ saptadaśaikasmin
sakthni bhavanti; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; trayaḥ kaṭīkapāleṣu,
caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe, tāvanta eva pārśvayoḥ, urasyaṣṭau; tāvanta eva
grīvāyāṃ, trayaḥ kaṇṭhe, nāḍīṣu
44
hṛdayaklomanibaddhāsvaṣṭādaśa, dantaparimāṇā dantamūleṣu, ekaḥ kākalake
nāsāyāṃ
45
ca, dvau vartmamaṇḍalayornetrāśrayau, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣvekaikaḥ, dvau
hanusandhī, dvāvupariṣṭādbhruvoḥ śaṅkhayośca, pañca śiraḥkapāleṣu, eko mūrdhni
||26||
śākhāsvaṣṭaṣaṣṭervivaraṇamāha- ekaikasyāmityādi|
pādāṅguṣṭhe'sthitritayānvite'pi sandhidvayameva syāt|
hastāṅguṣṭhe'sthitritayasaṃyukte'pi sandhidvayameva gaṇanīyaṃ, tṛtīyasya
hastāṅguṣṭhasandhermaṇibandhasandhāvevāntarbhāvāt| idānīṃ
śākhāsandhīnabhidhāya koṣṭhasandhīnūrdhvabhāgasandhīṃśca darśayannāha- traya
ityādi| tāvanta eva grīvāyāmaṣṭāvityarthaḥ| trayaḥ kaṇṭhe galanalakāsthani|
nāḍīṣu kaṇṭhapārśvanāḍīṣu, hṛdayaklomanibaddhāsu annapānavahāsu
maṇḍalāsthisañjñāsvaṣṭādaśa
46| kākalakaṃ galamaṇiḥ, ghaṇṭiketi loke, tatraikaḥ; nāsāyāṃ caikaḥ| dvau
vartmamaṇḍalayostaruṇāsthisandhī| gaṇḍau ca karṇau ca śaṅkhau ceti vigrahe ṣaṭ
sandhayaḥ| śaṅkhayoścetyatrāpyupariṣṭād dvāviti sambandhanīyam| taduktaṃ-
“grīvāsvaṣṭau trayaḥ kaṇṭhe kaṇṭhanāḍyāṃ navadvayam|
vartmamaṇḍalagaṇḍāhvakarṇaśaṅkhahanudvaye|| bhrūśaṅkhadvitayasyordhvaṃ
saptasveṣu
47
dvayaṃ dvayam| kapāle pañca mūrdhnyeko nāsākākalayordvayam|| dvātriṃśatā
tryaśītiḥ syādevaṃ dantāśritaiḥ saha”- iti||26||
ta ete sandhayo'ṣṭavidhāḥ-
korolūkhalasāmudgaprataratunnasevanīvāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṅkhāvartāḥ
48| teṣāmaṅgulimaṇibandhagulphajānukūrpareṣu korāḥ sandhayaḥ,
kakṣāvaṅkṣaṇadaśaneṣūlūkhalāḥ, aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu
49
sāmudgāḥ, grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ, śiraḥkaṭīkapāleṣu tunnasevanyaḥ,
hanvorubhayatastu
50
vāyasatuṇḍāḥ, kaṇṭhahṛdayanetraklomanāḍīṣu maṇḍalāḥ, śrotraśṛṅgāṭakeṣu
śaṅkhāvartāḥ | teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ
||27||
ta ete sandhaya ityādi| yadyapyeṣāṃ nāmabhirevākṛtayo vyākhyātāstathā'pi
keṣāñcit sandhīnāṃ sukhāvabodhanārthamākṛtirlikhyate| koro nāma
gartastadākṛtayaḥ korāḥ, koraḥ kalikā tadākṛtaya ityanye|
ulūkhalastaṇḍulakaṇḍanopayogī, tadākṛtayaḥ sandhayo'pyulūkhalāḥ| samudgaḥ
sampuṭaḥ, tadākṛtau bhavāḥ sāmudgāḥ| prataratyaneneti prataro bhelakaḥ,
tadākṛtayaḥ pratarāḥ| maṇḍalo maṇḍalākṛtiḥ| śeṣāṇāṃ ca nāmabhirevākṛtayo
jñeyāḥ||27||
asthnāṃ tu sandhayo hyete kevalāḥ parikīrtitāḥ | peśīsnāyusirāṇāṃ tu
sandhisaṅkhyā na vidyate ||28||
asthimātrāśritāḥ sandhayo'bhihitāḥ, nānyāśritāḥ sandhaya iti darśayannāha-
asthnāṃ tvityādi||28||
nava snāyuśatāni | tāsāṃ
51
śākhāsu ṣaṭśatāni, dve śate triṃśacca koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatiḥ |
ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ ṣaṇnicitāstāstriṃśat
52, tāvatya eva talakūrcagulpheṣu, tāvatya eva jaṅghāyāṃ, daśa jānuni,
catvāriṃśadūrau, daśa vaṅkṣaṇe, śatamadhyardhamevamekasmin sakthni bhavanti;
etenetarasakthi bahū ca vyākhyātau; ṣaṣṭiḥ kaṭyāṃ, pṛṣṭhe'śītiḥ, pārśvayoḥ
ṣaṣṭiḥ, urasi triṃśat; ṣaṭtriṃśadgrīvāyāṃ, mūrdhni catustriṃśat; evaṃ nava
snāyuśatāni vyākhyātāni bhavanti
53||29||
yathā śākhāsu snāyūnāṃ ṣaṭśatāni pūryante tathā''ha- ekaikasyāṃ tvityādi|
ṣaṇnicitā iti ṣaṭsnāyavo nibaddhā ityarthaḥ| koṣṭhasthāḥ kathyante- ṣaṣṭiḥ
kaṭyāmityādi| grīvāṃ pratyūrdhvasthāḥ kathyante- ṣaṭtriṃśadityādi|
mahāsnāyostu ‘kaṇḍarā’ iti sañjñā||29||
bhavanti cātra- snāyūścaturvidhā vidyāttāstu sarvā nibodha me | pratānavatyo
vṛttāśca pṛthvyaśca śuṣirāstathā
||30|| pratānavatyaḥ śākhāsu sarvasandhiṣu
cāpyatha | vṛttāstu kaṇḍarāḥ sarvā vijñeyāḥ kuśalairiha
||31|| āmapakvāśayānteṣu bastau ca śuṣirāḥ
khalu | pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthulāśca śirasyatha
||32|| nauryathā phalakāstīrṇā
bandhanairbahubhiryutā | bhārakṣamā
54
bhavedapsu nṛyuktā susamāhitā ||33|| evameva
śarīre'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ | snāyubhirbahubhirbaddhāstena bhārasahā
narāḥ ||34|| na hyasthīni na vā peśyo na
sirā na ca sandhayaḥ | vyāpāditāstathā hanyuryathā snāyuḥ śarīriṇam
||35|| yaḥ snāyūḥ pravijānāti
bāhyāścābhyantarāstathā | sa gūḍhaṃ śalyamāhartuṃ dehācchaknoti dehinām
||36||
bhavanti cātretyādi| vṛttā vartulāḥ| tāsāṃ ca sarvaśarīrāvayavanibandhanaṃ
darśayannāha- naurityādi| nṛyuktā prāṇisahitā, susamāhitā sughaṭitā| yathā
snāyurvyāpāditā satī śarīriṇaṃ puruṣaṃ hanti na tathā'sthyādīni hanyuḥ||30-36||
pañca peśīśatāni bhavanti | tāsāṃ catvāri śatāni śākhāsu, koṣṭhe ṣaṭṣaṣṭiḥ,
grīvāṃ pratyūrdhvaṃ catustriṃśat
55| ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa, daśa
56
prapade, pādopari kūrcasanniviṣṭāstāvatya eva, daśa gulphatalayoḥ,
gulphajānvantare viṃśatiḥ, pañca jānuni, viṃśatirūrau
57, daśa vaṅkṣaṇe, śatamevamekasmin sakthni bhavati; etenetarasakthi bāhū ca
vyākhyātau; tisraḥ pāyau, ekā meḍhre, sevanyāṃ cāparā, dve vṛṣaṇayoḥ
58, sphicoḥ pañca pañca, dve bastiśirasi, pañcodare
59, nābhyāmekā, pṛṣṭhordhvasanniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ, ṣaṭ
60
pārśvayoḥ, daśa vakṣasi, akṣakāṃsau prati samantāt sapta, dve hṛdayāmāśayayoḥ,
ṣaṭ yakṛtplīhoṇḍu(ndu)keṣu; grīvāyāṃ catasraḥ, aṣṭau hanvoḥ
61, ekaikā kākalakagalayoḥ, dve tāluni, ekā jihvāyāṃ
62, dve oṣṭhayoḥ, dve nāsāyāṃ
63, dve netrayoḥ, gaṇḍayoścatasraḥ, karṇayordve, catasro lalāṭe, ekā śirasīti
64; evametāni pañca peśīśatāni ||37|| bhavati
cātra- sirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaśca śarīriṇām | peśībhiḥ saṃvṛtānyatra
balavanti bhavantyataḥ ||38||
pañca peśīśatānītyādi| māṃsāvayavasaṅghātaḥ parasparaṃ vibhaktaḥ ‘peśī’
ityucyate| gayī tu “koṣṭhe ṣaṣṭiḥ, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ catvāriṃśat” iti
paṭhati| ekaikasyāṃ tvityādi| prapadaṃ pādāgram| koṣṭhagatā āha- tisraḥ
pāyāvityādi| gayī tu “ekā meḍhre sevanyāṃ ca, dve apare vṛṣaṇayoḥ,
sphicordvayordaśa, tisro valisañjñakā gude, dve bastiśirasi, saptodaraphalake
yakṛdādibhiḥ saha, nābhyāmekā, pṛṣṭhasandhiniviṣṭāḥ pañca, pārśvayoḥ pañca
dīrghāḥ, daśa vakṣasi, akṣakāṃśau prati sarvataḥ sapta, dve hṛdi, ekā āmāśaye,
dve abhyantarataḥ
65
koṣṭhe” iti koṣṭhe ṣaṣṭiṃ paṭhati| vṛddhavāgbhaṭo'pi koṣṭhe ṣaṣṭimevāha|
grīvāṃ pratyūrdhvagā āha- grīvāyāmityādi| gayī tu “grīvāyāṃ catasraḥ, ekā
kaṇṭhe, tathā kākalake'pyekā, tāluni dve, rasanāyāṃ ṣaṭ, adharayordve,
ghoṇāyāṃ ca dve, dve karṇayoḥ, pratyekaṃ hanvoścatasraḥ, akṣṇordve, alike
catasraḥ, mūrdhani ṣaṭ-” ityūrdhvakāye catvāriṃśat paṭhati||37-38||
strīṇāṃ tu viṃśatiradhikā | daśa tāsāṃ stanayorekaikasmin pañca pañceti,
yauvane tāsāṃ parivṛddhiḥ; apatyapathe
66
catasraḥ- tāsāṃ prasṛte abhyantarato dve, mukhāśrite bāhye ca vṛtte dve,
garbhacchidrasaṃśritāstisraḥ, śukrārtavapraveśinyastisra
67
eva | pittapakvāśayayormadhye
68
garbhaśayyā, yatra garbhastiṣṭhati ||39||
strīṇāmityādi| adhikāyā viṃśatervivaraṇamāha- daśa tāsāmityādi| apatyapathe
yonau catasraḥ| catasṛṇāmeva vivaraṇamāha- tāsāmityādi| mukhāśrite
yonimukhāśrite| abhyantarataḥ prasṛte iti yonerabhyantarataḥ prasāraṃ prāpte
mūtrasrotaḥsvarūpe ityarthaḥ| bāhye nirgate, vṛtte vartule,
yonikarṇikāsrotaḥpārśvadvayagatatvena dve māṃsapeśyau| garbhacchidrasaṃśritā
iti garbhamārgamāśritāstisra āvartatrayarūpeṇa, tṛtīye cāvarte matsyamukhākārā
garbhaśayyā (yatra garbhastiṣṭhati
69
), tāsāṃ śukrārtavapraveśinyaśca tisraḥ peśyaḥ| kā garbhaśayyetyāha-
pittapakvāśayayorityādi||39||
tāsāṃ bahalapelavasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśabhāvāḥ
sandhyasthisirāsnāyupracchādakā yathāpradeśaṃ svabhāvata eva bhavanti
||40||
idānīṃ tāsāṃ peśīnāṃ sthānavaśānnānāsvarūpatvamāha- tāsāmityādi| tāsāṃ
peśīnām| bahalā bahutarāḥ, pelavā alpāḥ, aṇavaḥ sūkṣmāḥ, tadviparītāḥ sthūlāḥ,
pṛthavo vistīrṇāḥ, vṛttā vartulāḥ, hrasvā adīrghāḥ, dīrghā āyatāḥ, sthirāḥ
kaṭhināḥ, mṛdavaḥ komalāḥ, ślakṣṇāḥ sparśasukhāḥ, tadviparītāḥ karkaśāḥ||40||
bhavati cātra- puṃsāṃ peśyaḥ purastādyāḥ proktā lakṣaṇamuṣkajāḥ
70| strīṇāmāvṛtya tiṣṭhanti phalamantargataṃ hi tāḥ
||41||
kecittantrakārāḥ strīṇāṃ meḍhramuṣkābhāvāttadāśritānāṃ peśīnāmanyatrāvasthānaṃ
paṭhanti; tanmatamāha- bhavati cātretyādi| lakṣaṇamuṣkajā iti lakṣyate jñāyate
pumānaneneti lakṣaṇaṃ liṅgaṃ śiśnamiti yāvat| phalaṃ garbhāśayaḥ| tā iti
peśyaḥ| gayī tu, amuṃ tantrāntarīyaślokaṃ na paṭhati; kintu ‘evametāni pañca
peśīśatāni’ ityatra puṃsāmiti padaṃ paṭhitvā puṃsāmeva pañcapeśīśatāni,
strīṇāṃ tu tisṛbhirūnāni pañcaśatānīti vyākhyāti| atrārthe ca bhojavākyaṃ
dṛṣṭāntīkaroti| tathāca bhojavākyaṃ- “pañcapeśīśatānyeva strīvarjaṃ viddhi
bhūmipa| ataśca tisro hīyante strīṇāṃ śephasi muṣkayoḥ”- iti||41||
marmasirādhamanīsrotasāmanyatra pravibhāgaḥ
||42||
pariśiṣṭamarmasirādivyākaraṇaṃ cāstīti manyamāna
71
āha- marmetyādi| anyatreti pratyekamarmanirdeśe sirāvarṇavibhaktau
dhamanīvyākaraṇe ca||42||
śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvartā sā prakīrtitā | tasyāstṛtīye tvāvarte
garbhaśayyā pratiṣṭhitā ||43|| yathā
rohitamatsyasya mukhaṃ bhavati rūpataḥ | tatsaṃsthānāṃ tathārūpāṃ garbhaśayyāṃ
vidurbudhāḥ ||44||
garbhaśayyāmanantaramāvartaṃ
72
pratipādayitumāha- śaṅkhanābhyākṛtirityādi| tatsaṃsthānāmiti
alpamukhāmantarmahāsuṣirāmityarthaḥ||43-44||
ābhugno'bhimukhaḥ śete garbho garbhāśaye striyāḥ | sa yoniṃ śirasā yāti
svabhāvāt prasavaṃ prati ||45||
mūḍhagarbhoddharaṇārthaṃ tatra garbhasthitisvarūpamāha- ābhugna ityādi|
ābhugnaḥ saṅkucitāṅgaḥ| svabhāvāt pūrvakarmāpekṣāt
73||45||
tvakparyantasya dehasya yo'yamaṅgaviniścayaḥ | śalyajñānādṛte naiṣa
74
varṇyate'ṅgeṣu keṣucit ||46||
idānīṃ śalyatantrasyotkarṣaṃ darśayannāha- tvakparyantasyetyādi||46||
tasmānniḥsaṃśayaṃ jñānaṃ
75
hartrā śalyasya vāñchatā | śodhayitvā mṛtaṃ samyagdraṣṭavyo'ṅgaviniścayaḥ
76||47|| pratyakṣato hi yaddṛṣṭaṃ
śāstradṛṣṭaṃ ca yadbhavet | samāsatastadubhayaṃ
77
bhūyo jñānavivardhanam ||48||
sarvāvayavaparimāṇaṃ pratyakṣalakṣyaṃ saṃśayacchedanāya bhavati,
tasmāttadupāyaṃ darśayannāha- tasmānniḥsaṃśayamityādi||47-48||
tasmāt samastagātramaviṣopahatamadīrghavyādhipīḍitamavarṣaśatikaṃ
niḥsṛṣṭāntrapurīṣaṃ puruṣamāvahantyāmāpagāyāṃ nibaddhaṃ pañjarasthaṃ
muñjavalkalakuśaśaṇādīnāmanyatamenāveṣṭitāṅgamaprakāśe deśe kothayet,
samyakprakuthitaṃ coddhṛtya, tato dehaṃ
saptarātrāduśīrabālaveṇubalvajakūrcānāmanyatamena śanaiḥ
śanairavagharṣayaṃstvagādīn sarvāneva bāhyābhyantarānaṅgapratyaṅgaviśeṣān
yathoktān lakṣayeccakṣuṣā ||49||
kathaṃ punaḥ śāstradṛṣṭaṃ pratyakṣato dṛśyate? ityāha- tasmādityādi|
samastagātramiti aṅgahīne āgamoktāvayavasaṅkhyādyapratyayāt| viṣopahate
viṣajvālāviśīrṇatvagādiḥ syāt| dīrghavyādhipīḍite hi tvagādimānāsambhavaḥ|
muñjādyaveṣṭane matsyādibhakṣitatvādasampūrṇāvayavatā| apañjarasthe jalarayeṇa
bhraśyati| prakāśe gṛdhrādibhakṣaṇabhayam||49||
na śakyaścakṣuṣā draṣṭuṃ dehe sūkṣmatamo vibhuḥ | dṛśyate
jñānacakṣurbhistapaścakṣurbhireva ca ||50||
tvakparyanto dehaścakṣurindriyagrāhyo na kṣetrajña ityāha- na śakya ityādi|
vibhurātmā, sa cakṣuṣā draṣṭuṃ na śakyaḥ, yataḥ sūkṣmatamaḥ| dṛśyate
jñānacakṣurbhiriti sadgurūpadeśajajñānānyeva cakṣūṃṣi tairdṛśyate; tapāṃsi
cāndrāyaṇādīni tāni cakṣūṃṣi dṛṣṭayastairapi ca||50||
śarīre caiva śāstre ca dṛṣṭārthaḥ syādviśāradaḥ | dṛṣṭaśrutābhyāṃ
sandehamavāpohyācaret kriyāḥ ||51||
śāstrataḥ pratyakṣataśca darśanaṃ sandehāpohakāraṇaṃ, tadāha- śarīre
caivetyādi| avāpohya nirākṛtyetyarthaḥ||51||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne śarīrasaṅkhyāvyākaraṇaśārīraṃ nāma
pañcamo'dhyāyaḥ ||5||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
śārīrasthāne pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘hastapādajihāghrāṇakarṇādibhiḥ’ iti pā.| ‘...ghrāṇavadanakarṇādibhirupetaḥ’ iti tā. ↩
- 2 ‘vakṣyante’ iti pā. ↩
- 3 ‘... kukundarādīnāmavarodhaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘saṅkhyeyāni’ iti pā. ↩
- 5 ‘undakaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘yogavāhīni’ iti pā. ↩
- 7 ‘prāṇodakānnavāhīni’ iti pā. ↩
- 8 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate| hārāṇacandrapaṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitaḥ ↩
- 9 dvikānyantrāṇīti sūkṣmasthūlabhedena ↩
- 10 ‘undakaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘āśayāstu vātapittaśleṣmāmapakvāgnimūtrāṇāṃ sapta’ iti tā. ↩
- 12 ‘raktasyādhaḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘...raparamadhastādraktavāhi’ iti pā. ↩
- 14 ‘...sambandhanīnā...’ iti pā. ↩
- 15 ‘adhomukhānāṃ meḍhraṃ’ iti tā. ↩
- 16 ‘nitambaḥ’ iti pā.| hārāṇacandrastu ‘bimbaḥ’ iti paṭhitvā ‘bimbaḥ sacchidraṃ trikāsthi ucyate’ iti vyākhyānayati ↩
- 17 ‘akṣapiṇḍādīnāṃ iti pā. ↩
- 18 ‘ūruvakṣo'kṣapiṇḍādigatānāṃ ca mūrdhā’ iti hārāṇacandraḥ paṭhati| ‘mūrdhoruvakṣo'kṣapiṇḍādīnāṃ ca’ iti pā. ↩
- 19 ‘akṣapiṇḍādīnāṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘tena mastakasya, tathaivorvoḥ, tathā vakṣasaḥ, tathā'kṣapiṇḍayośca yadbimbaṃ maṇḍalaṃ, ādiśabdāt stanapiṇḍayorapi maṇḍalaṃ, tāsāṃ ṣoḍaśānāṃ yathāsamīpaṃ prarohaḥ’ iti pā. ↩
- 21 ‘akṣapiṇḍaḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘akṣapiṇḍayośca’ iti pā. ↩
- 23 ‘jālakaprabhavasantativiracitāḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘sīvanyaḥ’ iti pā. ↩
- 25 ‘catasraḥpṛṣṭhavaṃśamubhayata iti pratipādayati’ iti pā. ↩
- 26 vṛddhavāgbhaṭastu ‘‘gulphajānuvaṅkṣaṇamaṇibandhakūrparakakṣāsu ekaikaḥ, trike ekaḥ, pañca śirasi” ityaṣṭādaśa sīmantānāha| saṅghātāṃstu caturdaśaiva ↩
- 27 ‘sīmantāstu khalvaṣṭādaśaikeṣām’ iti pā. ↩
- 28 ‘sañcitāḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘ṣaṣṭayadhikāni’ iti pā.| ‘saṣṭīniśatānyasthnāmiti’ iti tā. ↩
- 30 ‘bhagagudanitambeṣu’ iti pā. ↩
- 31 pratipārśvaṃ dvādaśa parśukāḥ, dvādaśa sthālakāni, dvādaśa sthālakārbudānīti militvā ṣaṭtriṃśadasthīni jñeyāni ↩
- 32 aṣṭāvurasīti uraḥphalake ṣaṭ, akṣakasañjñe dve| iti militvā'ṣṭāvurasyasthīni jñeyāni ↩
- 33 ‘dveakṣakasañjñe’ iti pā. ↩
- 34 atra ‘kaṇṭhanāḍyāṃ trīṇi, ekaṃ hanau, dantā dvātriṃśat, nāsāyāṃ nava, tāluni dve, gaṇḍayordve, śaṅkhayordve, karṇayoḥ ṣaṭ, ṣaṭ śirasi’ iti pāṭho rasayogasāgarasyopoddhāte vai. paṃ. hariprapannaśarmaṇā saṃśodhitaḥ ↩
- 35 ‘hanusañjñe’ iti tā. ↩
- 36 ‘pratibandhanaṃ’ iti pā. ↩
- 37 ‘rucakāḥ’ iti pā. ↩
- 38 ‘ghrāṇakaṇṭhakarṇākṣikūṭeṣu’ iti tā. ↩
- 39 ‘pāṇipādapārśvapṛṣṭhodaroraḥsu valayāni’ iti pāṭhastu na samīcīnaḥ, ṭīkāyāmuktena bhojavacanena saha virodhāt pratyakṣavirodhācca| ‘pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu’ valayāni iti tā. ↩
- 40 ‘...kūrcagalakādiṣu’ iti pā. ↩
- 41 ‘bhaṅgaviśeṣajñāpanārtham’ iti pā. ↩
- 42 ‘yathā hi sāro vṛkṣasya tiṣṭhatyabhyantarāśritaḥ| evamasthīni jantūnāṃ, śarīraṃ dhriyate tu taiḥ’ iti tā. ↩
- 43 ‘ceṣṭāvantaḥ sandhayo dvividhāḥ- bahuceṣṭā alpaceṣṭāścetikṛtvā| tatra śākhāsu adhohanukoṭyośca bahuceṣṭāḥ, pṛṣṭhavaṃśādiṣvalpaceṣṭāḥ, anyatra punaraceṣṭāḥ| athātra ceṣṭāvatsu sandhiṣvasthidvayamasthitrayaṃ vā sambadhyate sāndramasṛṇaśaṇagucchasamākārābhiḥ pratānavatībhiḥ snāyurajjubhiḥ snāyukoṣaiśca| sandheyabhāgāśca tasthnāṃ taruṇāsthisamāvṛtāḥ susaṃśliṣṭāśca śleṣmadharakalāpuṭavyavadhānena samyagvartanāya| aceṣṭāḥ punaḥ sandhayaḥ pratanusnāyujālasaṃhatā danturadhārādibhirnirantarasaṃśliṣṭāśca, teṣu hi prayojanābhāvāt śleṣmadharakalāyā abhāvaḥ|’ pratyakṣaśārīra, bhā.pra.pṛ.115-116. ↩
- 44 kecittvatra ‘nāḍīṣu phupphusaklomanibaddhāsu’ iti paṭhanti| ‘trayaḥ kaṇṭhe, trayaḥ kaṇṭhanāḍyāṃ, hṛdayaklomanibaddhāsu nāḍīṣvaṣṭādaśa’ iti pā.| ‘trayaḥ kaṇṭhanāḍyāṃ, hṛdayaklomaphupphusanāḍīṣvaṣṭādaśa’ iti tā. ↩
- 45 ‘nāsāyāṃ pañca, dvai dvāveva dvayornetrayorbhavataḥ, dvau vartmamaṇḍalajau netrāśrayau’ iti pā. ↩
- 46 ‘nalakāsthisañjñāsu’ iti pā. ↩
- 47 ‘saptasvatra’ iti, ‘sandhisaptadvayaṃ tathā’ iti ca pā. ↩
- 48 ‘tatra korā nāma sandhayo bahuceṣṭāḥ, uttānakoragarbheṣvasthiprānteṣu utsedhavatāmasthibhāgānāṃ sandhānarūpāḥ| udūkhalā nāma sandhayo'pi bahuceṣṭāḥ, udūkhalavadgabhīraprāyeṣvasthibhāgeṣu itarāsthimuṇḍasandhānarūpāḥ| teṣu hi svodūkhalānāśritya abhito vivartante tāni tānyasthīni, yathā-kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu| daśanodūkhalāstu sthirāḥ sandhayaḥ pathageva mantavyāḥ| sāmudgā nāma samudganirmāpakā iva sandhayo'lpaceṣṭaḥ| te ca śroṇicakrāṃsacakrādiṣu dṛśyāḥ| pratarā nāma prataraṇaśīlairiva īṣaccalaiḥ samatalāṃśābhyāṃ parasparasaṃhitairasthikhaṇḍairnirmitāḥ sandhayaḥ| tunnasevanyo nāma-parasparāpīḍanairdanturadhārādibhirnirmitāḥ kapālāntarālāḥ sandhayaḥ| te śiraḥkapāleṣu dṛśyāḥ, kaṭikapāleṣu ca prāgyaivanāt| vāyasatuṇḍākhyastu sandhiḥ adhohanumuṇḍayoḥ śaṅkhāsthigatābhyāṃ hanusandhisthālakābhyāṃ sandhānānmukhavyādānādisampādakaḥ, sa tu korasandhereva khallakorākhyo bhedo yugmarūpaḥ, tasya koragrahaṇenaiva grahaṇamiti sūkṣmadṛśaḥ| maṇḍalaśaṅkhāvartāḥ punaḥ kramāt śvāsapathakarṇaśaṣkulīgatāstaruṇāsthisandhayaḥ’ (pratyakṣaśārīra pra.bhā.pṛ. 114-117) ↩
- 49 ‘aṃsapīṭhagudapādanitambeṣu’ iti pā. ↩
- 50 ‘hanoḥ’ iti pā. ↩
- 51 tāḍapatrapustake snāyuśabdo napuṃsakaliṅgaḥ paṭhitaḥ, tadanusāreṇa ca sarvo'pi pāṭhaḥ ↩
- 52 ‘ṣaṭ ṣaṭ’ iti pā. ↩
- 53 asyāgre ‘mahāsnāyuṣu kaṇḍareti sañjñā’ ityadhikaṃ paṭhyate tā-pustake ↩
- 54 ‘bhavedbhārakṣamā hyapsu dṛḍhasandhisamāśritā’ iti tā. ↩
- 55 cattvāriṃśat’ iti tā. ↩
- 56 ‘‘pañcadaśa’ iti tā. ↩
- 57 ‘ūrvordaśa’ iti tā. ↩
- 58 asyāgre ‘gude tisraḥ’ ityadhikaṃ tā. pustake ↩
- 59 ‘saptodare’ iti tā. ↩
- 60 ‘pārśvayordaśa, dve vakṣasi’ iti tā. ↩
- 61 ‘hanusamākhye’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 62 ‘jihvāyāṃ dve’ iti pā. ↩
- 63 ‘catasro netrayoḥ’ iti tā. ↩
- 64 ‘ṣaṭśirasi’ iti tā. ↩
- 65 ‘ekā'bhyantarataḥ koṣṭhe’ iti tā. ↩
- 66 ‘bhagāpatyapathe’ iti pā. ↩
- 67 ‘śukrārtavapraveśinyo garbhāśaye tisra eva’ iti pā. ↩
- 68 ‘atra’bastipakvāśayamadhye garbhāśayaḥ’ iti pāṭho bhavitumarhati, śarīre tathaiva darśanādanyathā pratyakṣavirodhācca’ iti pratyakṣaśārīropoddhāte (pṛ.72) gaṇanāthasenaḥ ↩
- 69 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 70 ‘lakṣaṇamuṣkayoḥ| snīṇāmāśritya’ iti pā. ↩
- 71 ‘manyamānamāha’ iti pā. ↩
- 72 ‘garbhaśayyānantaramakīrtitāṃ iti pā. ↩
- 73 ‘pūrvakarmākṣepāt’ iti pā. ↩
- 74 ‘naiva’ iti pā. ↩
- 75 ‘jñānamicchatā śalyajīvinā’ iti pā. ↩
- 76 ‘tāvat’ iti pā. ↩
- 77 ‘samāgataṃ dvayaṃ tattu’ iti pā. ↩