6. pratyekamarmanirdeśaśārīram

athātaḥ pratyekamarmanirdeśaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

śarīrasaṅkhyāvyākaraṇe hi māṃsasirādivyākaraṇamabhihitaṃ, marmāṇi ca māṃsasirādisaṃśritāni, atastadanantaraṃ marmaṇāṃ nirdeśo yujyata ityāha- athāta ityādi| pratyekaśabdādagre māṃsādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena pratyekaṃ māṃsādimarmaṇāṃ nirdeśo vivaraṇaṃ yasmin taṃ tathā||1-2||

saptottaraṃ marmaśatam | tāni marmāṇi pañcātmakāni bhavanti; tadyathā- māṃsamarmāṇi, sirāmarmāṇi, snāyumarmāṇi, asthimarmāṇi, sandhimarmāṇi ceti | na khalu māṃsasirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmāṇi bhavanti, yasmānnopalabhyante ||3||

teṣāṃ saṅkhyāmāha- saptottaramityādi| pañcātmakāni pañcaprakārāṇi| tānyeva pañcaprakārāṇyāha- tadyathetyādi| nanu, kathaṃ māṃsādīni pañcaiva marmāṇi nādhikānīti darśayannāha- na khalvityādi| nanu, srotaḥprabhṛtīnāmapi māraṇātmakatvānmarmatvamastyeva, tat kathaṃ māṃsādivyatirekeṇānyāni marmāṇi nopalabhyanta ityuktam? ucyate- mārayantīti marmāṇyucyante, srotasi ca kṣate'pi nāvaśyatayā maraṇaṃ; yato vakṣyati- “srotoviddhaṃ tu pratyākhyāyopacaret” (śā.9) iti| yadyevaṃ tarhi rukkaravaikalyakaraṇāmamāraṇātmakatvānmarmatvaṃ na syāditi cet? tanna, rukkaravaikalyakareṣvapyagnīṣomādiprāṇānāṃ madhye kasyacit prāṇasya hāneḥ; athavā srotaḥprabhṛtīni māṃsādīnyavyatiricya vartante, yato māṃsādiṣveva srotaḥprabhṛtīni santi, tasmānmāṃsādīni pañcaiva marmāṇīti||3||

tatraikādaśa māṃsamarmāṇi, ekacatvāriṃśat sirāmarmāṇi, saptaviṃśatiḥ snāyumarmāṇi, aṣṭāvasthimarmāṇi, viṃśatiḥ sandhimarmāṇi ceti | tadetat saptottaraṃ marmaśatam ||4||

idānīṃ māṃsādibhedena marmasaṅkhyāṃ nirdiśannāha- tatretyādi| ekādaśeti catvāri talahṛdayāni, tāvantyevendrabastīni, gudamekaṃ, dve stanarohite, evamekādaśa māṃsamarmāṇi| ekacatvāriṃśaditi catasro dhamanyaḥ, aṣṭau mātṛkāḥ, catvāri śṛṅgāṭakāni, dve apāṅge, ekā sthapanī, dve phaṇe ¹, dve stanamūle, dvāvapastambhau ², dvāvapalāpau, ekaṃ hṛdayaṃ, ekā nābhiḥ, dvau pārśvasandhī, dve bṛhatyau, catvāri lohitākṣāṇi, catasra urvyaḥ, evamekacatvāriṃśat sirāmarmāṇi| saptaviṃśatiriti catasra āṇyaḥ ³, dvau viṭapau, dvau kakṣadharau, catvāraḥ kūrcāḥ, catvāri kūrcaśirāṃsi, eko bastiḥ, catvāri kṣiprāṇi, dvāvaṃsau, dve vidhure, dvāvutkṣepau, evaṃ saptaviṃśatiḥ snāyumarmāṇi| aṣṭāviti dve kaṭīkataruṇe, dvau nitambau, dve aṃsaphalake, dvau śaṅkhau, evamaṣṭāvasthimarmāṇi| viṃśatiriti dve jānunī, dvau kūrparau, pañca sīmantāḥ, eko'dhipatiḥ, dvau gulphau, dvau maṇibandhau, dve kukundare, dvāvāvartau, dve kṛkāṭike, evaṃ viṃśatiḥ sandhimarmāṇi| punaḥ saptottaraṃ marmaśatamiti vacanamupasaṃhāre prayuktamato na paunaruktyam||4||

teṣāmekādaśaikasmin sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau, udarorasordvādaśa, caturdaśa pṛṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatriṃśat ||5||

māṃsādimarmaṇāṃ saptottaraśatasaṅkhyākānāṃ pradeśaviśeṣajñāpanārthaṃ saṅkhyayā vibhajya śākhādyāśrayaṃ nirdiśannāha- teṣāmityādi||5||

tatra sakthimarmāṇi kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśirogulphendrabastijānvāṇyurvilohitākṣāṇi viṭapaṃ ceti, etenetaratsakthi vyākhyātam | udarorasostu gudabastinābhihṛdayastanamūlastanarohitāpalāpānyapastambhau ⁴⁵ ceti | pṛṣṭhamarmāṇi tu kaṭīkataruṇakukundaranitambapārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakānyaṃsau ceti | bāhumarmāṇi tu śipratalahṛdayakūrcakūrcaśiromaṇibandhendrabastikūrparāṇyurvīlohitākṣāṇi kakṣadharaṃ ceti; etenetaro bāhurvyākhyātaḥ | jatruṇa ūrdhvaṃ catasro dhamanyo'ṣṭau mātṛkā dve kṛkāṭike dve vidhure dve phaṇe ⁶ dvāvapāṅgau dvāvāvartau dvāvutkṣepau dvau śaṅkhāvekā sthapanī pañca sīmantāścatvāri śṛṅgāṭakānyeko'dhipatiriti ||6||

śākhādiṣu saṅkhyayā vibhaktānāṃ marmaṇāṃ nāmānyāha- tatretyādi| atra kṣiprādyekaikaṃ gaṇayitavyam, evamekādaśa| kṣiprādīnāṃ lakṣaṇamācāryaḥ svayamevāgre kariṣyati, ato'tremāni na vyākhyātāni| udaretyādi gudādihṛdayāntamekaikaṃ gaṇayitavyaṃ, stanamūlādīni dve dve, evaṃ dvādaśa| pṛṣṭhetyādi kaṭīkataruṇādīni dve dve, evaṃ caturdaśa| bāhvityādi atrāpi kṣiprādikamekaikaṃ gaṇayitavyam||6||

tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni māṃsamarmāṇi, nīladhamanīmātṛkāśṛṅgāṭakāpāṅgasthapanīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣorvyaḥ sirāmarmāṇi, āṇī(ṇi)viṭapakakṣadharakūrcakūrcaśirobastikṣiprāṃsavidhurotkṣepāḥ ⁷ snāyumarmāṇi, kaṭīkataruṇanitambāṃsaphalakaśaṅkhāstvasthimarmāṇi, jānukūrparasīmantādhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartakṛkāṭikāśceti sandhimarmāṇi ||7||

tatraikādaśa māṃsamarmāṇītyādivākyaiḥ prāguddiṣṭānāṃ māṃsādimarmaṇāṃ nāmānyāha- tatretyādi| eteṣāṃ māṃsādimarmaṇāṃ saṅkhyā prāgatraivādhyāye vyākhyātā, tenātra na vyākhyāyate||7||

tānyetāni pañcavikalpāni ⁸ bhavanti; tadyathā- sadyaḥprāṇaharāṇi, kālāntaraprāṇaharāṇi, viśalyaghnāni, vaikalyakarāṇi, rujākarāṇi ceti | tatra sadyaḥprāṇaharāṇyekonaviṃśatiḥ, kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat, trīṇi viśalyaghnāni, catuścatvāriṃśadvaikalyakarāṇi, aṣṭau rujākarāṇīti ||8|| bhavanti cātra- śṛṅgāṭakānyadhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhasirā gudam | hṛdayaṃ bastinābhyau(bhī) ca ghnanti sadyo ⁹ hatāni tu ||9|| vakṣomarmāṇi sīmantatalakṣiprendrabastayaḥ | kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajau ¹⁰ bṛhatī ca yā ||10|| nitambāviti caitāni kālāntaraharāṇi tu | utkṣepau sthapanī caiva viśalyaghnāni nirdiśet ||11|| lohitākṣāṇi jānūrvīkūrcaviṭapakūrparāḥ | kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike ||12|| aṃsāṃsaphalakāpāṅgā nīle manye phaṇau tathā | vaikalyakaraṇānyāhurāvartau dvau tathaiva ca ||13|| gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kūrcaśirāṃsi ca | rujākarāṇi jānīyādaṣṭāvetāni buddhimān | kṣiprāṇi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntareṇa ca ||14||

tānyeva sukhapāṭhārthaṃ ślokairdarśayannāha,- bhavantītyādi| catvāri śṛṅgāṭakāni, eko'dhipatiḥ; śaṅkhau dvau, kaṇṭhasirā aṣṭau mātṛkāḥ, gudaṃ hṛdayaṃ bastirnābhī cetyekaikam, evamekonaviṃśatiḥ sadyoghnāni| vakṣomarmāṇīti stanamūle dve, stanarohite dve, apalāpau dvau, apastambhau ¹¹ dvau, evamaṣṭau vakṣomarmāṇi; sīmantāḥ pañca, talāni catvāri, kṣiprāṇi catvāri, indrabastayaścatvāraḥ, dve kaṭīkataruṇe, dvau pārśvasandhī, dve bṛhatyau, dvau nitambau, evaṃ trayastriṃśat kālāntaraprāṇaharāṇi| utkṣepāviti utkṣepau dvau, ekā sthapanī, evaṃ trīṇi viśalyaghnāni| lohitetyādi catvāri lohitākṣanāmadheyāni, āṇayaścatasraḥ, jānunī dve, catasra urvyaḥ, catvāraḥ kūrcāḥ, viṭapādīnāmāvartāntānāṃ trayodaśānāṃ pratyekaṃ dvau dvau, iti catuścatvāriṃśadvaikalyakaraṇāni| gulphāvityādi dvau gulphau, dvau maṇibandhau; dve dve kūrcaśirāṃsi ceti dve kūrcaśirasī hastayoḥ, dve kūrcaśirasī pādayoḥ, evaṃ catvāri kūrcaśirāṃsi, ityaṣṭau rujākarāṇi| bhedena yat pañcaprakāratvamuktaṃ tadyadyapi vakṣyamāṇena ‘marmāṇi śalyaviṣayārdhamudāharanti’ ityādiślokapratipāditena prāṇaharavaikalyakareti dvitvena bādhyate, tathā'pi na doṣo bhiṣajāmādarakhyāpanārthatvāddvitvasyeti||8-14||

marmāṇi māṃsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ; teṣu svabhāvata eva viśeṣeṇa prāṇāstiṣṭhanti; tasmānmarmasvabhihatāstāṃstān bhāvānāpadyante ||15||

idānīṃ prāṇaharādikaṃ karma marmaṇāṃ sayuktikaṃ darśayannāha- marmāṇītyādi| sannipātaḥ saṃśleṣo'tyantamiśrībhāva iti yāvat| sarveṣāṃ sarvatra marmaṇi saṃśleṣe'pi māṃsamarma sirāmarmādivyavahāra ādhikyamāśritya, pārthivādivyavahāravat| svabhāvata iti hetvantaranirapekṣatayā| prāṇā agnyādayaḥ| tāṃstāniti ‘indriyārtheṣvasamprāptirmanobuddhiviparyaya’ ityādikānatraivoktān| anye tu “bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoha” (sū.25) ityādikān sūtrasthānoktānāhuḥ||15||

tatra sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu kṣapayanti; kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu krameṇa ca somaguṇeṣu kālāntareṇa kṣapayanti; viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni, śalyamukhāvaruddho yāvadantarvāyustiṣṭhati tāvajjīvati, uddhṛtamātre tu śalye marmasthānāśrito vāyurniṣkrāmati, tasmāt saśalyo jīvatyuddhṛtaśalyo mriyate (pākātpatitaśalyo ¹² vā jīvati); vaikalyakarāṇi saumyāni, somo hi sthiratvācchaityācca prāṇāvalambanaṃ karoti; rujākarāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni, viśeṣataśca ¹³ tau rujākarau; pāñcabhautikīṃ ca rujāmāhureke ||16||

kasmāt punaratra samāne'pi prāṇopaghāte sadyaḥprāṇaharakālāntaraprāṇaharādiviśeṣa ityāha- tatretyādi| āgneyānīti yadyapi “somamārutatejāṃsi rajaḥsattvatamāṃsi ca| marmasu prāyaśaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cāvatiṣṭhate” ityuktaṃ, tathā'pyāgneyeṣu marmasvadhikaṃ tejaḥ, saumyeṣu soma ityādi jñeyam| agniguṇeṣvāśukṣīṇeṣviti agnerāśukāritvādityarthaḥ| tāviti agnivāyū viśeṣeṇa rujākarau; sāmānyena punaḥ somo'pi, kaphavraṇe vedanāsambhavāt| rujāyāmeva dvitīyamekīyamataṃ darśayannāha- pāñcabhautikīmityādi||16||

kecidāhurmāṃsādīnāṃ pañcānāmapi samastānāṃ vivṛddhānāṃ ¹⁴ samavāyāt sadyaḥprāṇaharāṇi, ekahīnānāmalpānāṃ vā ¹⁵ kālāntaraprāṇaharāṇi, dvihīnānāṃ viśalyaprāṇaharāṇi ¹⁶, trihīnānāṃ vaikalyakarāṇi, ekasminneva rujākarāṇīti | naivaṃ, yato'sthimarmasvapyabhihateṣu ¹⁷ śoṇitāgamanaṃ bhavati ||17||

sadyaḥprāṇaharādiviśeṣasya dvitīyadarśane vyavasthāṃ darśayannāha- kecidityādi| yadyapi gudabastinābhihṛdayeṣu sadyaḥprāṇaharamarmasvasthīni na vyaktāni tathā'pyavyaktānāmasthnāṃ śaktirūpeṇāvasthānāt pañcānāṃ samavāya utpadyata eva ¹⁸| ekahīnānāmityatra hīnaśabdo'tyantābhāve vartate, na tu nyūnatve| ekahīnāni punaḥ stanamūlāpalāpāpastambhasrīmantakaṭīkataruṇapārśvasandhibṛhatīnitambāni māṃsahīnāni, stanarohitatalahṛdayakṣiprendrabastayo'sthihīnāḥ; dvihīnāni punarutkṣepau māṃsasandhihīnau; trihīnāni punarlohitākṣāṇi snāyusandhyasthihīnāni, sthapanī māṃsasirāsnāyuhīnā, jānunī māṃsasirāsnāyuhīne, urvyo'sthimāṃsasnāyuhīnāḥ, viṭape māṃsasirāsthihīne, kūrparau māṃsasirāsnāyuhīnau, kukundare māṃsasnāyusirāhīne ¹⁹, kakṣadhare sirāsthisandhihīne, vidhure māṃsasirāsandhihīne, kṛkāṭike māṃsasirāsnāyuhīne, aṃsau māṃsasirāsandhihīnau, aṃsaphalake māṃsasnāyusandhihīne, nīle manye phaṇe ca māṃsasandhyasthihīne, āvartau māṃsasirāsnāyuhīnau, apāṅgau māṃsasnāyusandhihīnau| ekasminniti māṃsādisandhyantādekasminnavaśiṣṭe ²⁰ rujākarāṇi bhavanti, gulphamaṇibandhāstathā kūrcaśirāṃsi māṃsasirāsnāyvasthihīnāni| naivamiti svadarśane sarvamarmaṇāṃ māṃsasirāsnāyvasthisandhisannipātatvādeva dvitryādihīnamasamyagityarthaḥ| kutaḥ svadarśane sarvāṇi sarvatra santītyāha- yata ityādi| yataścāsthividdheṣvapi ²¹ śoṇitadarśanaṃ bhavatyataḥ pratyakṣāt pramāṇāt sarvāṇi māṃsādīni sarvatra marmaṇi bhavantīti jñātavyam||17||

caturvidhā yāstu sirāḥ śarīre prāyeṇa tā marmasu sanniviṣṭāḥ | snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhīn santarpya dehaṃ pratiyāpayanti ²²||18||

etadeva darśayannāha- caturityādi| caturvidhā iti vātapittaśleṣmaraktavahāḥ| marmasvityādi| etena sirāṇāṃ snāyvasthimāṃsasandhigatatvaṃ bodhitam, ata evāsthividdhe'pi śoṇitāgamanamityarthaḥ||18||

tataḥ kṣate marmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyurabhistṛṇoti | vivardhamānastu sa mātariśvā rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye ||19|| rujābhibhūtaṃ tu tataḥ ²³ śarīraṃ pralīyate naśyati cāsya sañjñā | ato hi śalyaṃ vinihartumicchanmarmāṇi yatnena parīkṣya karṣet ||20||

idānīṃ yathaikadeśaje'pi prahāre marmaviddhasya krameṇa sakalaśarīre vātādidoṣavyāptyā rujāvegena cetanādhātorviyogastathā darśayannāha- tata ityādi| tāḥ sirāḥ, pravṛddho vāyuḥ, samantataḥ sarvataḥ, abhistṛṇoti sañchādayati| śarīraṃ pralīyate pralayaṃ gacchati śarīrayantraṃ vighaṭṭayatītyarthaḥ| tasmin pāñcabhautike śarīre pralīne sañjñāṣaṣṭhaścetanādhāturapi naśyati| ‘tāḥ pravṛddha’ ityatra ‘tāsu vṛddha’ iti kecit paṭhanti vyākhyānayanti ca- tāsu sirāsu vṛddho vāyuḥ samantataḥ sakalaṃ śarīramabhistṛṇoti sañchādayatītyarthaḥ||19-20||

etena śeṣaṃ vyākhyātam ||21||

eteneti rugādirūpeṇa vāyorlakṣaṇena, śeṣamiti dāhādi srotonirodhādi ca pittaśleṣmaṇorlakṣaṇaṃ vyākhyātamevetyarthaḥ||21||

tatra sadyaḥprāṇaharamante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati, kālāntaraprāṇaharamante viddhaṃ vaikalyamāpādayati, viśalyaghnaṃ vaikalyakaraṃ ca bhavati, vaikalyakaraṃ kālāntareṇa kleśayati ²⁴ rujāṃ ca karoti, rujākaramatīvravedanaṃ bhavati ||22||

teṣāṃ sadyaḥprāṇaharādīnāṃ svakarma yanniyataṃ tatkāraṇavikalpād ²⁵ vyabhicārayannāha- tatretyādi| ante viddhaṃ samīpe viddhaṃ, madhye viddhaṃ tu sadya evetyarthaḥ; etena pūrvaṃ pūrvaṃ marma kāraṇavaikalyāt parasya parasya kāryaṃ karoti, evaṃ paraṃ paramapi marmātividdhādikāraṇavaśāt pūrvasya pūrvasya karma karoti| ata eva teṣvityādinā kṣiprāṇi kadācidāśu mārayantītyagre vakṣyati||22||

tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarānmārayanti, kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣānmāsādvā, teṣvapi tu kṣiprāṇi kadācidāśu mārayanti, viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācidatyabhihatāni mārayanti ||23||

idānīṃ sadyaḥprāṇaharādimarmaṇāṃ māraṇe kālāvadhiṃ darśayannāha- tatra sadya ityādi| yadyapi sadyaḥśabdastatkṣaṇavācī tathā'pi sadyaḥprāṇaharāṇītyatra sadyaḥśabdaḥ saptāhābhyantaraparo jñātavyaḥ, saptarātrānmārayantītyuktatvāt| teṣvapīti kālāntaraprāṇahareṣvapītyarthaḥ| kadācidāśu mārayanti ‘atihatāni’ iti śeṣaḥ, anatihatāni tu kālāntareṇaiva mārayanti; etaccopalakṣaṇaṃ, tena rujākarāṇyevaṃ vaikalyaṃ janayanti; evaṃ vaikalyādiṣvapi svaniyatakarmavyabhicāraḥ||23||

ata ūrdhvaṃ sakthimarmāṇi ²⁶ vyākhyāsyāmaḥ- tatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyormadhye kṣipraṃ ²⁷ nāma marma, tatra viddhasyākṣepakeṇa maraṇaṃ; madhyamāṅgulīmanupūrveṇa madhye pādatalasya talahṛdayaṃ nāma ²⁸, tatra rujābhirmaraṇaṃ; kṣiprasyopariṣṭādubhayataḥ kūrco nāma, tatra pādasya bhramaṇavepane bhavataḥ; gulphasandheradha ubhayataḥ kūrcaśiraḥ, tatra rujāśophau; pādajaṅghayoḥ ²⁹ sandhāne gulphaḥ, tatra rujaḥ stabdhapādatā khañjatā vā; pārṣṇiṃ prati jaṅghāmadhye indrabastiḥ, tatra śoṇitakṣayeṇa maraṇaṃ; jaṅghorvoḥ sandhāne jānu, tatra khañjatā; jānuna ³⁰ ūrdhvamubhayatastryaṅgulamāṇī ³¹, tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca; ūrumadhye urvī, tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ; urvyā ūrdhvamadho vaṅkṣaṇasandherūrumūle ³² lohitākṣaṃ, tatra lohitakṣayeṇa maraṇaṃ pakṣāghāto vā; vaṅkṣaṇavṛṣaṇayorantare viṭapaṃ, tatra ṣāṇḍhyamalpaśukratā vā bhavati; evametānyekādaśa sakthimarmāṇi vyākhyātāni | etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśeṣatastu yāni sakthni gulphajānuviṭapāni, tāni bāhau maṇibandhakūrparakakṣadharāṇi ³³; yathā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayorantare viṭapamevaṃ ³⁴ vakṣaḥkakṣayormadhye kakṣadharaṃ, tasmin viddhe ta evopadravāḥ; viśeṣatastu maṇibandhe kuṇṭhatā, kūrparākhye kuṇiḥ, kakṣadhare pakṣāghātaḥ | evametāni catuścatvāriṃśacchākhāsu marmāṇi vyākhyātāni ||24||

ata ūrdhvamityādi| tatra pādāṅguṣṭhetyādi snāyumarmedamardhāṅgulaṃ kālāntaraprāṇaharaṃ ca| madhyamāṅgulīmityādi madhyamāṅgulimanulakṣīkṛtya krameṇa pādatalasya madhye talahṛdayaṃ, māṃsamarmedamardhāṅgulaṃ kālāntaraprāṇaharaṃ ca| upariṣṭādityatra ‘dvyaṅgule’ iti śeṣaḥ, ubhayata iti ūrdhvamadhaśca, tatra kūrce, ‘viddhe’ iti śeṣaḥ; snāyumarmedaṃ caturaṅgulaṃ vaikalyakaraṃ ca| gulphetyādi idamapi snāyumarma ekāṅgulaṃ vaikalyakaraṃ ca| pādetyādi| sandhimarmedaṃ dvyaṅgulapramāṇaṃ vaikalyakaraṃ ca| pārṣṇimityādi| māṃsamarmedamardhāṅgulaṃ pārṣṇiṃ prati trayodaśāṅgule sthitaṃ kālāntaraprāṇaharaṃ ca; bhojastu dvyaṅgulapramāṇamāha, bhojadarśanādgayadāso'pi marmamānasūtre “dvyaṅgulamindrabastimarma” iti paṭhitvā vyākhyāyati| jaṅghetyādi sandhimarmedaṃ tryaṅgulapramāṇaṃ vaikalyakaraṃ ca| jānuna ityādi jānuna ūrdhvaṃ tryaṅgule ubhayata ūrdhvamadhaśca, snāyumarmedamardhāṅgulaṃ vaikalyakaraṃ ca, gayī tu tryaṅgulamānametadāha- ūrumadhye ityādi| sirāmarmedamekāṅgulaṃ vaikalyakaraṃ ca| vaṅkṣaṇetyādi snāyumarmedamekāṅgulaṃ vaikalyakaraṃ ca| evamityādi| etenaikādaśamarmanirdeśena| viśeṣata ityādi| maṇibandhaḥ pāṇimūlaṃ, karpūraḥ kaphoṇiḥ ‘kuhuṇī’ iti loke| tasminnityādi| tasminniti maṇibandhādau| ta eveti gulphādivadhajātāḥ| viśeṣatastvityādi| kuṇṭhatā karasyākarmaṇyatvam| kuṇiḥ saṅkucitabāhumadhyaḥ| etenetaro bāhurvyākhyātaḥ| upasaṃhāramāha- evamityādi||24||

ata ūrdhvamudarorasormarmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ ³⁵ - tatra vātavarconirasanaṃ sthūlāntrapratibaddhaṃ gudaṃ nāma marma, tatra sadyomaraṇaṃ; alpamāṃsaśoṇito'bhyantarataḥ kaṭyāṃ mūtrāśayo bastiḥ, tatrāpi sadyomaraṇamaśmarīvraṇādṛte, tatrāpyubhayato bhinne na jīvati, ekato bhinne mūtrasrāvī vraṇo bhavati, sa tu yatnenopakrānto rohati; pakvāmāśayayormadhye sirāprabhavā nābhiḥ, tatrāpi sadyo maraṇaṃ; stanayormadhyamadhiṣṭhāyorasyāmāśayadvāraṃ sattvarajastamasāmadhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ, tatrāpi sadya eva maraṇaṃ; stanayoradhastād ³⁶ dvyaṅgulamubhayataḥ stanamūle, tatra kaphapūrṇakoṣṭhatayā (kāsaśvāsābhyāṃ ³⁷ ) mriyate; stanacūcukayorūrdhvaṃ dvyaṅgulamubhayataḥ ³⁸ stanarohitau ³⁹, tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca mriyate; aṃsakūṭayoradhastāt pārśvoparibhāgayorapalāpau nāma, tatra raktena pūyabhāvaṃ gatena maraṇaṃ; ubhayatroraso nāḍyau vātavahe apastambhau nāma, tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca maraṇam; evametānyudarorasordvādaśa marmāṇi vyākhyātāni ||25||

ata ityādi| nirasanaṃ prerakaṃ, māṃsamarmedaṃ caturaṅgulaṃ sadyoghāti ca| alpetyādi kaṭyāmityupalakṣaṇaṃ, tena nābhipṛṣṭhamuṣkagudavaṅkṣaṇaśephāṃsi gṛhyante; taduktaṃ- “nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṅkṣaṇaśephasām| ekadvārastanutvakko madhye bastiradhomukhaḥ” (ni.3) iti| sadyomaraṇamaśmarīvraṇādṛte bhavatīti sambandhaḥ| tatrāpīti aśmarīnimitte ityarthaḥ| ubhayato bhinne ‘bastau’ iti śeṣaḥ| snāyumarmedaṃ caturaṅgulaṃ sadyoghāti ca| pakvetyādi sirāmarmedaṃ caturaṅgulaṃ ca| stanayorityādi sirāmarmedaṃ kamalamukulākāramadhomukhaṃ caturaṅgulaṃ ca| stanayoradhastādityādi ubhayataḥ stanayoradhastād dvyaṅgulapradeśe stanamūle marmaṇī, ubhayatograhaṇāt pṛthak pṛthak stanasyādhaḥ stanamūlaṃ marmeti gamyate, anyathā stanayoradhastādityukte militayoreva stanayoradhastāditīdṛśe'rthe stanayugamadhyasyādhastāt stanamūlākhyaṃ marmadvayamityaniṣṭaṃ syāt, ime sirāmarmaṇī dvyaṅgule kālāntaraprāṇahare ca| stanacūcukayorityādi stanayoścūcuke stanacūcuke; pūrvavākyāt ‘dvyaṅgule’ ityanuvartate, tena stanacūcukayorūrdhvaṃ dvyaṅgule stanarohite dve marmaṇī; taduktaṃ- “stanacūcukayorūrdhvaṃ dvyaṅgulāt ⁴⁰ stanarohite| ardhāṅgulamite māṃsamarmaṇī parikīrtite|| raktapūritakoṣṭhasya kālānmaraṇakāriṇī” iti; vṛddhavāgbhaṭena “stanacūcukayorūrdhvaṃ dvyaṅgulamubhayataḥ ⁴¹ stanarohite” (a.saṃ.śā.7) ityuktaṃ; māṃsamarmaṇī sadyoghātinī| aṃsetyādi sirāmarmaṇī ardhāṅgule kālāntaraprāṇahare ca| ubhayatrorasa iti uraso dvayoḥ pārśvayorityarthaḥ, sirāmarmaṇī ardhāṅgulapramāṇe kālāntaraprāṇahare ca||25||

ata ūrdhvaṃ pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ ⁴² - tatra pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ pratiśroṇikāṇḍamasthinī kaṭīkataruṇe, tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇo hīnarūpaśca ⁴³ mriyate; pārśvayorjaghanabahirbhāge pṛṣṭhavaṃśamubhayato kukundare, tatra sparśājñānamadhaḥkāye ceṣṭopaghātaśca; śroṇīkāṇḍayoruparyāśayācchādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau, tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbalyācca maraṇaṃ; adhaḥpārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhyayostiryagūrdhvaṃ ca jaghanāt pārśvasandhī, tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā mriyate; stanamūlādṛjūbhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī, tatra śoṇitātipravṛttinimittairupadravairmriyate; pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśamubhayatastrikasambaddhe aṃsaphalake, tatra bāhvoḥ svāpaśoṣau ⁴⁴; bāhumūrdhagrīvāmadhyeṃ'sapīṭhaskandhabandhanāvaṃsau, tatra stabdhabāhutā; evametāni caturdaśa pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni ||26||

ata ūrdhvamityādi| tatra pṛṣṭhetyādi| pratiśroṇikāṇḍamityatra ‘pratiśroṇikarṇau’ iti kecit paṭhanti, tatra śroṇikarṇau lakṣīkṛtya trikasannidhāne śroṇyāmupari; asthimarmaṇī ardhāṅgule kālāntaraprāṇahare ca| pārśvetyādi| pārśvayorvāmadakṣiṇasañjñakayoḥ, jaghanabahirbhāga iti kaṭyāḥ paścādbhāge, gayī tu ‘pārśvajaghanabhāge’ iti paṭhitvā pārśvayorjaghanabhāge'dhobhāge nitambe nimne ⁴⁵ kukundare iti vyākhyāti, sandhimarmaṇī ardhāṅgule īṣannimnākāre vaikalyakare ca| śroṇītyādi| pūrvoktayoḥ śroṇikāṇḍayorupari, āśayācchādanau āmāśayapidhāyakau ⁴⁶, pārśvāntarapratibaddhau pārśvamadhye pratibaddhau nitambau; asthimarmaṇī ardhāṅgule kālāntaraprāṇahare ca| adha ityādi adhaḥpārśvāntarapratibaddhāviti adhobhāge yat pārśvayorantaraṃ madhyaṃ tatra pratibaddhau, jaghanapārśvamadhyayoriti paścādbhāgapārśvabhāgayoryau madhyau vāmadakṣiṇau tayoḥ; kathaṃ sthitāvityāha- tiryagūrdhvaṃ ceti, uparyupari parśukānāṃ ⁴⁷ kramavṛddheḥ sandherapi tiryagūrdhvatvaṃ ⁴⁸; jaghanāditi lyapi lupte pañcamīyaṃ, tena jaghanapaścādbhāgamāśritya sthitau pārśvasandhī, sirāmarmaṇi ardhāṅgule kālāntaramṛtyuprade ca| stanamūlādityādi sirāmarmaṇī ardhāṅgule kālāntaraprāṇahare ca| pṛṣṭhoparītyādi pṛṣṭhavaṃśasyāyatatvāt pradeśaniyamārthaṃ pṛṣṭhoparītyuktaṃ, trikasambaddhe iti grīvāyā aṃsadvayasya ca yaḥ saṃyogaḥ sa trikaḥ, tatra sambaddhe aṃsaphalake; asthimarmaṇī ardhāṅgule vaikalyakāriṇī ca| bāhvityādi| bāhumūrdhā bāhuśiraḥ, grīvā tu kandharā, tayormadhye aṃsaphalakabhujaśikharayorbandhanau aṃsau, snāyumarmaṇī ardhāṅgule vaikalyakāriṇī ca||26||

ata ūrdhvamūrdhvajatrugatāni vyākhyāsyāmaḥ- tatra kaṇṭhanāḍīmubhayataścatasro dhamanyo dve nīle dve ca manye vyatyāsena ⁴⁹, tatra mūkatā svaravaikṛtamarasagrāhitā ca; grīvāyāmubhayataścatasraḥ ⁵⁰ sirā mātṛkāḥ, tatra sadyomaraṇaṃ; śirogrīvayoḥ sandhāne kṛkāṭike, tatra calamūrdhatā; karṇapṛṣṭhato'dhaḥsaṃśrite vidhure, tatra bādhiryaṃ; ghrāṇamārgamubhayataḥ srotomārgapratibaddhe abhyantarataḥ phaṇe, tatra gandhājñānaṃ; bhrūpucchāntayoradho'kṣṇorbāhyato'pāṅgau, tatrāndhyaṃ dṛṣṭayupaghāto vā; bhruvorupari nimnayorāvartau nāma, tatrāpyāndhyaṃ dṛṣṭayupaghāto vā; bhruvorantayorupari ⁵¹ karṇalalāṭayormadhye śaṅkhau, tatra sadyomaraṇaṃ; śaṅkhayorupari keśānta utkṣepau, tatra saśalyo jīvet pākāt patitaśalyo vā noddhṛtaśalyaḥ; bhruvormadhye sthapanī, tatrotkṣepavat; pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma, tatronmādabhayacittanāśairmaraṇaṃ; ghrāṇaśrotrākṣijihvāsantarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye sirāsannipātaḥ śṛṅgāṭakāni ⁵², tāni catvāri marmāṇi, tatrāpi sadyomaraṇaṃ ⁵³; mastakābhyantaropariṣṭhāt sirāsandhisannipāto romāvarto'dhipatiḥ, tatrāpi sadya eva ⁵⁴| evametāni saptatriṃśadūrdhvajatrugatāni marmāṇi vyākhyātāni ||27||

ata ūrdhvamityādi| vyatyāsena vaiparītyena, ekā nīlā ekā manyā caikasmin pārśve, anyā nīlā anyā manyā cāparasmin pārśve; sirāmarmaṇī caturaṅgule vaikalyakāriṇī ca| grīvāyāmityādi ubhayataścatasra iti ekasmin ekasmin pārśve catasraścatasra ityarthaḥ; sirāmarmāṇi caturaṅgulapramāṇāni mātṛkāḥ| śira ityādi sandhimarmaṇī ardhāṅgule vaikalyakāriṇī ca| karṇetyādi snāyumarmaṇī kiñcinnimnākāre vaikalyakāriṇī ca| ghrāṇetyādi ghrāṇamārgasya dvayoḥ pārśvayorabhyantaravivarasambaddhe ⁵⁵ phaṇe, sirāmarmaṇī ardhāṅgule vaikalyakāriṇī ca| bhrūpucchetyādi sirāmarmaṇī ardhāṅgule vaikalyakāriṇī ca| bhruvoruparītyādi bhruvorupari nimnayoriti pradeśakathanaṃ, sandhimarmaṇī ardhāṅgule vaikalyakāriṇī ca| bhruvorityādi asthimarmaṇī ardhāṅgule| śaṅkhayorityādi keśānte keśaparyante, snāyumarmaṇī ardhāṅgule viśalyaprāṇahare ca| bhruvormadhye ityādi tatrotkṣepavaditi saśalyaḥ svayaṃ patitaśalyo vā jīvatyuddhṛtaśalyo mriyata ityarthaḥ, sirāmarma ardhāṅgulaṃ viśalyaghnaṃ ca| pañcetyādi pañca sandhayo ye śirasi vibhaktāḥ śarīrasaṅkhyāvyākaraṇe te sīmantā ityarthaḥ, imāni sandhimarmāṇī caturaṅgulapramāṇāni kālāntaraprāṇaharāṇi ca| ghrāṇaśrotretyādi ghrāṇādīndriyacatuṣkatarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ sirāmukhānāṃ sannipātaḥ saṃyogasthānaṃ śṛṅgāṭakāni, tāni catvāri ghrāṇāditarpaṇasirāṇāṃ caturbhedāt; imāni sirāmarmāṇi caturaṅgulapramāṇāni| mastaketyādi mastakābhyantaropariṣṭhāditi mastakasyābhyantarordhvamityarthaḥ, sirāsandhyoḥ sannipāto romāvartaḥ, bahirasya lakṣaṇamupariṣṭhādromāvartaḥ; etat sandhimarma ardhāṅgulapramāṇaṃ ca||27||

bhavanti cātra ślokāḥ- urvyaḥ śirāṃsi viṭape ca sakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitaṃ stanapūrvamūlam | viddhyaṅguladvayamitaṃ maṇibandhagulphaṃ trīṇyeva jānu saparaṃ saha kūrparābhyām ||28|| hṛdbastikūrcagudanābhi vadanti mūrdhni catvāri pañca ca gale daśa yāni ca dve | tāni svapāṇitalakuñcitasammitāni śeṣāṇyavehi parivistarato'ṅgulārdham ||29||

idānīṃ sarveṣāmeva marmaṇāṃ sūtreṇa mānamāha- bhavanti cātretyādinā| śirāṃsi kūrcaśirāṃsi| kakṣapārśve kakṣadhare ityarthaḥ| ekaikamaṅgulamitamiti ekaikaṃ yathā bhavati tathorvyādayo marmaviśeṣā aṅgulamitā jñeyāḥ| stanapūrvamūlamityādi maṇibandhagulphaṃ stanamūlaṃ cāṅguladvayamitaṃ viddhi jānīhīti sambandhaḥ| trīṇyeva jānu saparamiti saparaṃ dvitīyajānusahitaṃ jānu trīṇi tryaṅgulāni viddhītyarthaḥ| mūrdhni catvāri pañca ceti yāni mūrdhni catvāri marmāṇi śṛṅgāṭakasañjñakāni, tathā tatraiva pañca sīmantasañjñakāni, gale daśa yāni ca dve iti gale kaṇṭhe yāni daśa dve ca kathitāni tatrāṣṭau mātṛkāḥ dve nīle dve ca manye, etāni marmāṇi svapāṇitalakuñcitasammitāni caturaṅgulapramāṇānītyarthaḥ| śeṣāṇi ṣaṭpañcāśanmarmāṇi| avehi jānīhi| anye tu, imāni ṣaṭpañcāśanmarmāṇi talapramāṇānyāhuḥ| gayī tu, anyādṛśaṃ sūtraṃ paṭhitvā stanamūle dve gulphe ca, indrabastayaścatvāro, dvau maṇibandhāviti daśa marmāṇi dvyaṅgulāni bhojadarśanādvyākhyāti, tathā jānu saparamityatra saha pareṇa parapradeśāvasthitenāṇimarmaṇā vartate yat tat saparaṃ; tena jānuni dve, āṇayaścatasraḥ, kūrpare dve, ityaṣṭau tryaṅgulāni vyākhyāti| śeṣaṃ samam||28-29||

etatpramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ śastreṇa karmakaraṇaṃ parihṛtya kāryam | pārśvābhighātitamapīha nihanti marma tasmāddhi marmasadanaṃ parivarjanīyam ||30||

mānakathanaprayojanamāha- etadityādinā| marmasadanamiti marmasthānam||30||

chinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā ⁵⁶ narāṇāṃ saṅkocamīyurasṛgalpamato nireti | prāpyāmitavyasanamugramato manuṣyāḥ sañcchinnaśākhataruvannidhanaṃ na yānti ||31|| kṣipreṣu tatra sataleṣu hateṣu raktaṃ gacchatyatīva pavanaśca rujaṃ karoti | evaṃ vināśamupayānti hi tatra viddhā vṛkṣā ivāyudhanipātanikṛttamūlāḥ ||32|| tasmāttayorabhihatasya tu pāṇipādaṃ chettavyamāśu maṇibandhanagulphadeśe |33|

karacaraṇacchede jīvanti tadavayavabhūtamarmacchede tu na jīvantīti viśeṣaṃ darśayannāha- chinneṣvityādi| saṅkocamīyuḥ saṅkocaṃ jagmurato'lpaṃ rudhiraṃ pravartate| kṣipreṣvityādi tatra pāṇyoścaraṇayorvā| gayī tu, vṛkṣā ivāyudhanipātetyādisthāne ‘kiñjalkapatramathanādiva paṅkajāni’ iti paṭhati||31-32||-

marmāṇi śalyaviṣayārdhamudāharanti yasmācca marmasu hatā na bhavanti sadyaḥ ||33|| jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena kecitte prāpnuvanti vikalatvamasaṃśayaṃ hi |34|

marmamānakathanaprayojanaṃ pūrvataravākye pratipādya marmasthānaviṣayaṃ nirdiśannāha- marmāṇītyādi| śalyasya manaḥśarīrābādhakarasya viṣayaḥ śalyaviṣayaḥ; sa ca śastrādipraṇidhānānmaraṇāmaraṇakārakatvena dvividhaḥ; tatra maraṇakārakaḥ śalyaviṣayo marmākhyaḥ śarīradeśaḥ, yasmāttatra hatāḥ sadya eva na bhavanti saptāhābhyantara eva mriyanta ityarthaḥ, tasmānmaraṇakārakatvena marmāṇi śalyaviṣayārdhamudāharanti, ‘pūrvācāryāḥ’ iti śeṣaḥ| nanu, kecinmarmahatā api jīvanto dṛśyante tat kathaṃ maraṇakārakatvena marmāṇi śalyaviṣayārdhamityāśaṅkyāha- jīvantītyādi||33||-

sambhinnajarjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastranihataiśca śarīradeśaiḥ ||34|| chinnaiśca sakthibhujapādakarairaśeṣairyeṣāṃ ⁵⁷ na marmasu ⁵⁸ kṛtā vividhāḥ prahārāḥ |35|

prasaṅgato'paraṃ śalyaviṣayārdhaṃ pratipādayitukāmo'marmahatāstu vividhairapi chedabhedādibhirna mriyanta iti darśayannāha- sambhinnetyādi||34||

somamārutatejāṃsi rajaḥsattvatamāṃsi ca | marmasu prāyaśaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cāvatiṣṭhate ||35|| marmasvabhihatāstasmānna jīvanti śarīriṇaḥ |36|

idānīṃ marmaṇāṃ śarīramanodoṣanivāsabhūtānāṃ śarīramanodoṣaireva marmaviddhakupitairmanaḥ śarīraṃ ca naśyati, tayorādhārabhūtayornāśādādheyabhūto bhūtātmā'pi naśyatīti darśayitumāha- sometyādi||35||-

indriyārtheṣvasamprāptirmanobuddhiviparyayaḥ ⁵⁹||36|| rujaśca vividhāstīvrā bhavantyāśuhare hate | hate kālāntaraghne tu dhruvaṃ dhātukṣayo nṛṇām ||37|| tato dhātukṣayājjanturvedanābhiśca naśyati | hate vaikalyajanane kevalaṃ vaidyanaipuṇāt ||38|| śarīraṃ kriyayā yuktaṃ vikalatvamavāpnuyāt | viśalyaghne tu vijñeyaṃ pūrvoktaṃ yacca kāraṇam ||39|| rujākarāṇi marmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ | kurvantyante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi ||40||

sadyaḥprāṇaharādimarmapañcakasya lakṣaṇaṃ nirdiśannāha- indriyārtheṣvityādi| āśuhare sadyaḥprāṇahare| pūrvoktamiti ‘śalyamukhāvaruddho yāvadantarvāyustiṣṭhati tāvajjīvati’ ityādyuktameva kāraṇaṃ jñeyaṃ lakṣaṇatvenetyarthaḥ||36-40||

chedabhedābhighātebhyo dahanāddāraṇādapi | upaghātaṃ vijānīyānmarmaṇāṃ tulyalakṣaṇam ||41||

idānīṃ marmaghātatulyaṃ marmasamīpasyāpi deśasya ghātaṃ mahānarthakaraṃ darśayannāha- chedetyādi| upaghātaṃ samīpaghātam||41||

marmābhighātastu na kaścidasti yo'lpātyayo vā'pi niratyayo vā | prāyeṇa marmasvabhitāḍitāstu vaikalyamṛcchantyathavā mriyante ||42||

marmābhighāte vaidyasya yatnaparatāṃ darśayannāha- marmābhighāta ityādi| alpātyaya iti alpavyāpat| niratyaya iti nirgatavyāpat| gayī tvetadvākyaṃ na paṭhati||42||

marmāṇyadhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā narāṇām | prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnairapi sādhyamānāḥ ||43||

śarīradoṣeṇāpi marmaṇāṃ marmasamīpadeśasyāpi niyataṃ mahānarthaṃ darśayannāha- marmāṇyadhiṣṭhāyetyādi| mūrcchanti samucchrāyaṃ gacchanti| yasmādevaṃvidho marmābhighātastasmādvaidyena yatnaḥ kārya iti sūcitam||43||

iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne pratyekamarmanirdeśaśārīraṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||6||

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ śārīrasthāne ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘dvau phaṇau’ iti pā. ↩
2 ‘dvāvapastambau’ iti pā. ↩
3 ‘āṇayaḥ’ iti pā. ↩
4 ‘...stanarohitāpastambhāvapalāpau ceti’ iti pā. ↩
5 ‘... nyapastambau’ iti pā. ↩
6 ‘dvau phaṇau’ iti pā. ↩
7 ‘ime sirāmarmaṇī, ‘grīvāyāṃ ṣoḍaśāvyadhyāḥ’ ityatra ḍalhaṇenaiva vidhurayoḥ ṣoḍaśasaṅkhyāyāmeva parigaṇanaṃ kṛtaṃ, snāyumarmasu gaṇanaṃ tu pratisaṃskartṛdoṣadūṣitaṃ pratibhāti’ (rasayogasāgara, upoddhāta, pṛ.156) ↩
8 ‘pañcavidhāni’ iti tā. ↩
9 ‘sadyoharāṇi’ iti pā. ↩
10 ‘pārśvagau’ iti, ‘pārśvayoḥ’ iti ca pā. ↩
11 ‘apastambau’ iti pā. ↩
12 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustakeṣu nopalabhyate ↩
13 ‘viśeṣeṇa’ iti pā. ↩
14 ‘samavṛddhānāṃ’ iti pā. ↩
15 ‘ca’ iti pā. ↩
16 ‘viśalyaghnāni’ iti pā. ↩
17 ‘yataścaivamato’ iti pā. ↩
18 ‘utpadyata evaṃ sthāpanā’ iti pā. ↩
19 ‘māṃsasandhisirāhīne’ iti pā. ↩
20 ‘māṃsādisaṅghātāt’ iti pā. ↩
21 ‘yataścaiva...’ iti pā. ↩
22 ‘pratipālayanti’ iti pā. ↩
23 ‘punaḥ’ iti pā. ↩
24 ‘viśalyaprāṇaharamante viddhaṃ kleśayati kālāntareṇa ca rujāṃ karoti’ iti pā. ↩
25 ‘kāraṇavaikalyāt’ iti pā. ↩
26 ‘pratyekaśo marmasthānāni’ iti pā. ↩
27 ‘kṣipramiti marma’ iti pā. ↩
28 atra ‘nāma’ iti hastalikhitapustake nopalabhyate, evamagre'pi ↩
29 ‘jaṅghāpādayoḥ’ iti pā. ↩
30 ‘jānusandherubhayatastrayaṅgule’ iti pā. ↩
31 ‘āṇiḥ’ iti pā. ↩
32 ‘ūrumadhye lohitākhyaṃ’ iti pā. ↩
33 asyāgre ‘yathā pādajaṅghayormadhye gulpho nāma marma, evaṃ hastatalaprakoṣṭhayoḥ sandhau maṇibandho nāma marma| yathā jaṅghorvoḥ sandhāne jānurnāma marma, evaṃ hastabāhvoḥ sandhāne kūrparo nāma’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate tā. pustake ↩
34 ‘viṭapa evaṃ’ iti pā. ↩
35 marmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ’ iti pā. ↩
36 stanamūlalakṣaṇe ‘stanayorūrdhvaṃ, iti, stanarohitalakṣaṇe ca ‘stanacūcukayoradhastāt’ iti ca rasayogasāgarasyopoddhāte (pṛ.158) saṃśodhitaḥ pāṭhaḥ| viśeṣavivaraṇaṃ tu tatraiva draṣṭavyam ↩
37 ‘kāsaśvāsābhyāṃ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
38 ‘dvayaṅgulamubhayataḥ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
39 ‘stanacūcukayormadhye stanarohitau’ iti pā. ↩
40 ‘dvyaṅgule’ iti pā. ↩
41 dvyaṅgule ubhayataḥ’ iti pā. ↩
42 ‘anuvyākhyāsyāmaḥ’ iti pā. ↩
43 ‘hīnadehaśca’ iti pā. ↩
44 ‘svāpaḥ śoṣo vā’ iti pā. ↩
45 ‘nimnau kukundarau’ iti pā. ↩
46 ‘pakvāśayapidhāyakau’ iti pāṭhaścet sādhu ↩
47 ‘pārśvakānāṃ’ iti pā. ↩
48 ‘kramavṛddhatvaṃ’ iti pā. ↩
49 ‘nāma vyatyayena’ iti pā. ↩
50 ‘catasraścatasraḥ’ iti pā. ↩
51 bhruvorantopari’ iti pā. ↩
52 ‘śṛṅgāṭakasañjñaścaturdhā, tatrāpi’ iti pā. ↩
53 ‘sadya eva’ iti pā. ↩
54 ‘sadyo maraṇaṃ’ iti pā. ↩
55 ‘...vivaradvārasambaddhe’ iti pā. ↩
56 ‘sirāmukhāṇāmākuñcanāt khalu nṛṇāmasṛgalpameti| chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavantyatastu nāleṣu vṛttamathiteṣu yathotpaleṣu’ iti tā. ↩
57 ‘...raśeṣaṃ’ iti pā. ↩
58 ‘marmapatitā’ iti pā. ↩
59 ‘asaṃvittiḥ’ iti tā. ↩