“marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan” (sū.5) ityādau marmānantaraṃ
sirāṇāṃ nirdeśāt pratyekamarmanirdeśaśārīrānantaraṃ
sirāvarṇavibhāgaśārīrārambho yujyata ityāha- athetyādi| vibhaktirvibhāgaḥ
samudāyāt pṛthakkaraṇamityarthaḥ| sirāṇāṃ vātādivahānāṃ tadvarṇānāṃ
cāruṇanīlaśuklalohitānāṃ vibhaktiryasmin śārīre tattathāvidham||1-2||
sapta sirāśatāni bhavanti; yābhiridaṃ śarīramārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra
iva ca kulyābhirupasnihyate'nugṛhyate cākuñcanaprasāraṇādibhirviśeṣaiḥ;
drumapatrasevanīnāmiva tāsāṃ pratānāḥ; tāsāṃ nābhirmūlaṃ, tataśca
prasarantyūrdhvamadhastiryak ca ||3||
tāsāmaṇuśo'parisaṅkhyātānāmapi bhūyastvāśrayāṃ samudāyasaṅkhyāṃ nirdiśannāha-
saptetyādi| tāsāṃ sarvāsāmapi sāmānyaṃ karma nirdiśannāha- yābhirityādi|
yābhiḥ sirābhiḥ| ārāmo nānāvṛkṣasamudāyaviśeṣaḥ| jalahāriṇībhiḥ praṇālībhiḥ,
kulyābhiḥ kṛtrimālpasaridbhiḥ; etaddṛṣṭāntadvayaṃ
sthūlasūkṣmasirāprāpaṇārtham| upasnihyate puṣṭiṃ nīyate taruṇānāṃ śarīraṃ,
vṛddhānāṃ śarīrapariṇāmāttenopasnehena śarīraṃ yāpyate; uktaṃ ca- “sa
evānnaraso vṛddhānāṃ jarāparipakvaśarīratvādaprīṇano bhavati” (sū.14) iti|
anugṛhyate paripālyate| ākuñcanādibhirityatrādiśabdādbhāṣaṇasvapnāvabodhādayo
gṛhyante| sirāṇāṃ sūkṣmaviśeṣapradarśanāya dṛṣṭāntamāha- drumetyādi| pratānā
vistārāḥ| tata iti nābhita ityarthaḥ||3||
bhavataścātra ślokau- yāvatyastu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇām | nābhyāṃ
sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti
2
samantataḥ ||4||
pratanvanti ūrdhvamadhastiryak ca kāye iti sambadhyate||4||
nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇānnābhirvyupāśritā | sirābhirāvṛtā
nābhiścakranābhirivārakaiḥ ||5||
idānīṃ sirāṇāṃ prāṇānāṃ cādhārādheyatvaṃ pratipādayannāha- nābhisthā ityādi|
nābhisthā ityanena nābhyāvarakāsu
3
sirāsvavasthitāḥ| prāṇā iti sirāṇāṃ prāṇādhāratvaṃ pratipāditam||5||
tāsāṃ mūlasirāścatvāriṃśat; tāsāṃ vātavāhinyo daśa, pittavāhinyo daśa,
kaphavāhinyo daśa, daśa raktavāhinyaḥ | tāsāṃ tu vātavāhinīnāṃ
vātasthānagatānāṃ pañcasaptatiśataṃ bhavati, tāvatya eva pittavāhinyaḥ
pittasthāne, kaphavāhinyaśca kaphasthāne, raktavāhinyaśca yakṛtplīhnoḥ;
evametāni sapta sirāśatāni ||6||
idānīṃ sirāpiṇḍamabhidhāya vibhajannāha- tāsāmityādi||6||
tatra vātavāhinyaḥ sirā ekasmin sakthni pañcaviṃśatiḥ; etenetarasakthi bāhū ca
vyākhyātau | viśeṣatastu koṣṭhe catustriṃśat; tāsāṃ gudameḍhrāśritāḥ
śroṇyāmaṣṭau, dve dve pārśvayoḥ, ṣaṭ pṛṣṭhe, tāvatya evodare, daśa vakṣasi |
ekacatvāriṃśajjatruṇa ūrdhvaṃ; tāsāṃ caturdaśa grīvāyāṃ, karṇayoścatasraḥ,
nava
4
jihvāyāṃ, ṣaṇ nāsikāyāṃ, aṣṭau netrayoḥ, evametat pañcasaptatiśataṃ
vātavāhinīnāṃ
5
sirāṇāṃ vyākhyātaṃ bhavati | eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇāmapi | viśeṣatastu
pittavāhinyo netrayordaśa, karṇayordve; evaṃ raktavahāḥ kaphavahāśca |
evametāni sapta sirāśatāni savibhāgāni vyākhyātāni
||7||
vātādivahāḥ sirāḥ sāmānyataḥ saṅkhyayā'bhidhāya pratyaṅgavibhāgena tā eva
pratipādayitumāha- tatra vātavāhinya ityādi| koṣṭhe catustriṃśaditi yāḥ
pratipāditāstāsāṃ vivaraṇamāha- tāsāmityādi| ekacatvāriṃśajjatruṇa
ūrdhvamityuddiṣṭānāṃ vivaraṇamāha- tāsāṃ caturdaśetyādi| pañcasaptatiśatamiti
pañcasaptatyadhikaṃ śatamityarthaḥ| eṣa ityādi| eṣa eva vibhāgaḥ pūrvokto
vātavāhisirāvibhāga ityarthaḥ| śeṣāṇāmiti pittaśleṣmaraktavahānāmityarthaḥ|
etena pittādivāhinīnāmapi sirāṇāṃ pratyekaṃ pañcasaptatyadhikaṃ śataṃ
bhavatītyuktam| upasaṃhāramāha- evamityādi||7||
bhavanti cātra- kriyāṇāmapratīghātamamohaṃ buddhikarmaṇām | karotyanyān
guṇāṃścāpi svāḥ sirāḥ pavanaścaran
||8|| yadā
6
tu kupito vāyuḥ svāḥ sirāḥ pratipadyate | tadā'sya vividhā rogā jāyante
vātasambhavāḥ
||9||
bhrājiṣṇutāmannarucimagnidīptimarogatām | saṃsarpat svāḥ sirāḥ pittaṃ
kuryāccānyān guṇānapi ||10|| yadā
7
prakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ | tadā'sya vividhā rogā jāyante
pittasambhavāḥ ||11|| snehamaṅgeṣu sandhīnāṃ
sthairyaṃ balamudīrṇatām | karotyanyān guṇāṃścāpi balāsaḥ svāḥ sirāścaran
||12|| yadā
8
tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ pratipadyate | tadā'sya vividhā rogā jāyante
śleṣmasambhavāḥ ||13|| dhātūnāṃ
9
pūraṇaṃ varṇaṃ sparśajñānamasaṃśayam | svāḥ sirāḥ sañcaradraktaṃ kuryāccānyān
guṇānapi ||14|| yadā tu kupitaṃ raktaṃ
sevate svavahāḥ sirāḥ | tadā'sya vividhā rogā jāyante raktasambhavāḥ
||15||
idānīṃ vātādivahasirāsu vātādīnāṃ prakṛtibhūtānāṃ prākṛtaṃ karma
vikṛtibhūtānāṃ vaikṛtaṃ ca karma nirdiśannāha- kriyāṇāmityādi| kriyāṇāṃ
kāyakriyāṇāṃ prasāraṇākuñcanādīnāṃ, vākkriyāṇāṃ bhāṣitādīnām| apratīghātam
apratihananam| buddhikarmaṇāmiti pañcānāṃ buddhīndriyāṇāṃ, manaso buddheśca
sve sve viṣaye prākṛtāyāṃ pravṛttau mohasyābhāvaṃ karoti| anyān guṇān “tatra
praspandanodvahanapūraṇa” (sū.15) ityādikān| bhrājiṣṇutāṃ dīptimattvam|
saṃsarpat gacchat| anyān guṇān “rāgapaktyoja” (sū.15) ityādikān| yadetyādi|
anyān guṇān sandhiśleṣaṇādikān| yadā tvityādi| anyān guṇān “raktaṃ
varṇaprasādaṃ” (sū.15) ityādyuktān||8-15||
na hi vātaṃ sirāḥ kāścinna pittaṃ kevalaṃ tathā | śleṣmāṇaṃ vā vahantyetā ataḥ
sarvavahāḥ smṛtāḥ ||16||
prākṛtavātādivahānāmapi sirāṇāṃ sarvatra sarvakāryopalambhāt sarvavahatvaṃ
darśayannāha- na hi vātamityādi||16||
praduṣṭānāṃ hi doṣāṇāṃ
10
mūrcchitānāṃ pradhāvatām | dhruvamunmārgagamanamataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ
||17||
idānīṃ prakupitavātādivahānāmapi sirāṇāṃ sarvavahatvaṃ darśayannāha-
praduṣṭānāmityādi| mūrcchitānāmiti parasparaṃ miśritānāmityarthaḥ||17||
tatrāruṇā
11
vātavahāḥ pūryante vāyunā sirāḥ | pittāduṣṇāśca nīlāśca, śītā gauryaḥ sthirāḥ
kaphāt asṛgvahāstu rohiṇyaḥ sirā nātyuṣṇaśītalāḥ
||18||
sirāvibhaktiṃ pratipādya tadvarṇavibhaktiṃ pratipādayannāha- tatretyādi||18||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi na vidhyedyāḥ
12
sirā bhiṣak | vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi
13
vyadhāttāsāṃ dhruvaṃ bhavet
||19|| sirāśatāni catvāri vidyācchākhāsu
buddhimān | ṣaṭtriṃśacca śataṃ koṣṭhe catuḥṣaṣṭaṃ ca mūrdhani
||20|| śākhāsu ṣoḍaśa sirāḥ koṣṭhe
dvātriṃśadeva tu | pañcāśajjatruṇaścordhvamavyadhyāḥ
14
parikīrtitāḥ ||21||
tatra vyadhyāvyadhyavibhāgajñānāya pūrvoktāni saptasirāśatāni ṣaḍaṅgeṣvanūdya
pratijñātā avyadhyāḥ sirāḥ prāha- sirāśatānītyādi| sirāśatāni catvārīti
ekaikaśākhāgatavātādivahānāṃ sirāṇāṃ pañcaviṃśatyā catvāri śatāni bhavanti|
catuḥṣaṣṭaṃ ceti śatamityatrāpi yojanīyaṃ, tena catuḥṣaṣṭyadhikaṃ śataṃ
mūrdhani jñātavyam||19-21||
tatra sirāśatamekasmin sakthni bhavati; tāsāṃ jāladharā tvekā,
tisraścābhyantarāḥ- tatrorvīsañjñe dve, lohitākṣasañjñā
15
caikā, tāstvavyadhyāḥ; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; evamaśastrakṛtyāḥ
ṣoḍaśa śākhāsu | dvātriṃśacchroṇyāṃ, tāsāmaṣṭāvaśastrakṛtyāḥ- dve dve
viṭapayoḥ
16, kaṭīkataruṇayośca; aṣṭāvaṣṭāvekaikasmin pārśve, tāsāmekaikāmūrdhvagāṃ
pariharet, pārśvasandhigate ca dve; catasro viṃśatiśca pṛṣṭhe
17
pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ, tāsāmūrdhvagāminyau dve dve pariharedbṛhatīsire;
tāvatya evodare, tāsāṃ meḍhropari romarājīmubhayato dve dve pariharet;
catvāriṃśadvakṣasi, tāsāṃ caturdaśāśastrakṛtyāḥ- hṛdaye dve, dve dve
stanamūle, stanarohitāpalāpastambheṣūbhayato'ṣṭau; evaṃ
dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti | catuḥṣaṣṭaṃ sirāśataṃ
jatruṇa ūrdhvaṃ bhavati; tatra ṣaṭpañcāśacchirodharāyāṃ
18, tāsāmaṣṭau catasraśca marmasañjñāḥ pariharet, dve kṛkāṭikayoḥ, dve
vidhurayoḥ, evaṃ grīvāyāṃ ṣoḍaśāvyadhyāḥ; hanvorubhayato'ṣṭāvaṣṭau, tāsāṃ tu
sandhidhamanyau dve dve pariharet; ṣaṭtriṃśajjihvāyāṃ, tāsāmadhaḥ
ṣoḍaśāśastrakṛtyāḥ, rasavahe dve, vāgvahe ca dve; dvirdvādaśa nāsāyāṃ,
tāsāmaupanāsikyaścatasraḥ pariharet, tāsāmeva ca tālunyekāṃ mṛdāvuddeśe;
aṣṭatriṃśadubhayornetrayoḥ
19, tāsāmekaikāmapāṅgayoḥ pariharet; karṇayordaśa, tāsāṃ śabdavāhinīmekaikāṃ
pariharet; nāsānetragatāstu lalāṭe ṣaṣṭiḥ, tāsāṃ keśāntānugatāścatasra,
āvartayorekaikā, sthapanyāṃ caikā parihartavyā; śaṅkhayordaśa, tāsāṃ
śaṅkhasandhigatāmekaikāṃ pariharet; dvādaśa mūrdhni, tāsāmutkṣepayordve
pariharet, sīmanteṣvekaikām, ekāmadhipatāviti; evamaśastrakṛtyāḥ
pañcāśajjatruṇa ūrdhvamiti ||22||
kāstā
20
avyadhyāḥ? ityāha- tatra sirāśatamityādi| jāladharā iti jālānīva jālāni
māṃsasirāsnāyvasthisandhijāni kūrcaśirovyāpīni
21
tāni dhārayanti
22
yāstā jāladharā ityarthaḥ| kāstāstisro'bhyantarā ityāha- tatrorvīsañjñe dve
ityādi| dve api te urvīsañjñe atisānnidhyāt prāṅmarmavibhāgīye śārīre
urvīsañjñaikamarmatayā nirdiṣṭe| kaṭīkataruṇayośceti atrāpi dve dve iti
sambandhaḥ| pārśvasandhigate dve iti jaghanapārśvamadhyayorye
pārśvasandhisañjñake marmaṇī tatsañjñāṃ prāpte dve| catasra ityādi|
pṛṣṭhagatacaturviṃśatisirāsu madhye dve dve bṛhatīsire pariharedityarthaḥ|
tāvatya iti caturviṃśatirityarthaḥ| catvāriṃśadityādi| ubhayato'ṣṭāviti
ubhayatretyarthe ubhayata iti stanamūlādiṣu yojanīyaṃ, tenobhayatra stanamūle
vāmadakṣiṇāśrite dve dve iti catasraḥ| tathobhayatra
stanarohitāpalāpastambheṣvaṣṭau; tatra stanarohitayordve dve,
apalāpayorekaikā, apastambhayorapyekaikā, evamaṣṭāvityarthaḥ| upasaṃhāramāha-
evamityādi| pṛṣṭhodaroraḥsvityatra pṛṣṭhaśabdena śroṇipārśvānāmapi grahaṇaṃ;
tena śroṇigatā aṣṭau, pārśvagatā ekaikā, catasraḥ pṛṣṭhe, catasra udare,
caturdaśa vakṣasi, evaṃ dvātriṃśadavyadhyāḥ| catuḥṣaṣṭamityādi| catuḥṣaṣṭaṃ
sirāśatamiti catuḥṣaṣṭyadhikaṃ sirāśatamityarthaḥ| tatreti
catuḥṣaṣṭyadhikasirāśatamadhye| aṣṭau catasraśca marmasañjñā iti tatrāṣṭau
mātṛkāḥ, dve nīle, dve ca manye, etā dvādaśa marmasañjñā ityarthaḥ; tathā dve
kṛkāṭikayoḥ, dve vidhurayoḥ, evaṃ grīvāyāṃ ṣoḍaśāvyadhyāḥ| gayī tu
vātādivahānāṃ caturbhiraṣṭakaidvātriṃśadgrīvāyāṃ, tatra ṣoḍaśāvyadhyā iti
pratipādayati| sandhidhamanyāviti hanusandhidhamanyāvityarthaḥ| hanvoḥ ṣoḍaśa
sirā grīvāsirāsvevāntarbhavantītyato na pṛthaggaṇanīyāḥ| gayī tu “hanugatāḥ
pṛthageva ṣoḍaśa, tatra dve sandhibandhanakarmaṇī pariharet” ityāha|
ṣaṭtriṃśadityādi| tāsāmadhaḥ ṣoḍaśeti tāsāṃ jihvāgataṣaṭtriṃśatsirāṇāṃ
madhye'dhojihvāyāḥ ṣoḍaśasirā bhavanti, śeṣā viṃśatiśca jihvāyā ūrdhvaṃ
bhavanti| aśastrakṛtyā rasavahe vāgvahe ceti rasavahe dve, vāgvahe ca dve|
gayī tu “aṣṭāviṃśatirjihvāyāṃ, tāsu rasavāhinyaḥ ṣaḍaśastrakṛtyāḥ” iti brūte|
dvirdvādaśeti caturviṃśatirityarthaḥ| aupanāsikyaḥ nāsāsamīpavartinyaḥ|
mṛdāvuddeśe iti ghaṇṭāsamīpe
23
ityarthaḥ| gayī tu “ṣoḍaśa nāsāyāṃ, tāsu pañcāvyadhyā” ityāha| aṣṭatriṃśaditi
gayī tu “caturviṃśatirubhayornetrayoḥ; tāsāmekaikāmapāṅgayoḥ pariharet”
ityācaṣṭe| karṇayorityādi gayī tu “karṇayoḥ ṣoḍaśa, tāsāmekaikāṃ śabdavahāṃ
pariharet” iti brūte| nāsānetretyādi yāścaturviṃśatirnāsāgatā yāśca
ṣaṭtriṃśannetragatāstā eva ṣaṣṭirlalāṭe jñātavyāḥ, ato na pṛthaggaṇanīyāḥ
24| keśāntānugatā iti āvartamarmasamīpakeśāntānugatā ityarthaḥ| gayī tu
“lalāṭasthitābhiḥ sirābhiḥ saha nāsānetragatāḥ sirā lalāṭe ṣaṣṭiḥ, tāsu
saptāvyadhyāḥ” iti brūte| śaṅkhayorityādi| śaṅkhayordaśeti etā api
nāsānetragatā boddhavyāḥ, ato na pṛthaggaṇanīyāḥ| gayī tu śaṅkhayoraṣṭau
pṛthageva paṭhati; tāsu dve śaṅkhasandhigate avyadhye, iti pratipādayati|
dvādaśa mūrdhnītyādi| sīmanteṣu pañcasvekaikāṃ pariharet, tathā'dhipatāvekāṃ
pariharet, etāsāmapi nāsānetragatatvāt pṛthaggaṇanā na kartavyā| gayī tu
mūrdhni pṛthageva dvādaśa paṭhitvā tāsvaṣṭāvavyadhyā ityāha||22||
bhavati cātra- vyāpnuvantyabhito dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ | pratānāḥ
padminīkandādbisādīnāṃ yathā jalam
25||23||
idānīṃ sarvatra sirāsambhavatvena vyākhyātasaṅkhyāvyabhicāro'stīti
26
darśayannāha- vyāpnuvantītyādi| yathā bisādīnāṃ pratānā vistārā padminīkandāt
prasṛtā jalaṃ vyāpnuvanti, tathā nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ sarvataḥ śarīraṃ
vyāpnuvanti||23||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ nāma
saptamo'dhyāyaḥ ||7||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
śārīrasthāne saptamo'dhyāyaḥ||7||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘sirāvarṇavibhakti nāma śārīraṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘pravartante’ iti pā. ↩
- 3 ‘nābhyādhārakāsu’ iti pā. ↩
- 4 ‘tāsāmaṣṭau jihvāyāṃ, nava nāsāyāṃ, dve grīvāyāṃ, hanvoścatasraḥ, netrayoḥ ṣaṭ, lalāṭe tisraḥ, karṇayoścatasraḥ, dve śaṅkhayoḥ, tisraḥ śirasi’ iti tā. ↩
- 5 ‘vātavahānāṃ iti pā. ↩
- 6 ‘yadā vāyuraduṣṭastu sevate svavahāḥ sirāḥ| tadā tu balavarṇaujaḥ prasīdecca manastathā’ iti tā. ↩
- 7 ‘yadā tvakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ| avyāpannastadā'gnistu samyak pacati bhojanam| karotyanyān guṇāṃścāpi pittamātmasirāścaran’ iti tā. ↩
- 8 ‘yadā tvakupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ samprapadhyate| āśayāḥ sandhayaścaiva vartante'sya nirāmayāḥ||’ iti tā. ↩
- 9 ‘yadā tvakupittaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ| tadā samyak prajānāti sparśanānāṃ śubhāśubham| varṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭimeva ca| karotyanyān guṇāṃścāpi raktamātmasirāścaran’ iti tā. ↩
- 10 ‘doṣāṇāmucchritānāṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘tatrāruṇā vātavahā nīlāḥ pittavahāḥsirāḥ| asrugvahāstu rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ’ iti tā. ↩
- 12 ‘vyadhedyāḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘cāśu’ iti pā. ↩
- 14 ‘jatrorūrdhvaṃ tu pañcāśadavyadhyāḥ parikīrtitāḥ| vaikalyaṃ maraṇaṃ vā''śu vyadhāttāsāṃ dhruvaṃ bhavet’ iti tā. ↩
- 15 ‘lohitākṣasañjñākā’ iti pā. ↩
- 16 ‘vaṅkṣaṇaviṭapayoḥ’ iti tā. ↩
- 17 ‘pṛṣṭhe’ iti na paṭhyate keṣucitpustakeṣu ↩
- 18 ‘tatrāṣṭapañcāśat’ iti pā. ↩
- 19 ‘ṣaṭtriṃśadubhayornetrayoḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘kāstāḥ ṣoḍaśāvyadhyāḥ’ iti pā. ↩
- 21 ‘kūrcakūrcaśirovyāpīni’ iti pā. ↩
- 22 ‘dhārayantītyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 23 ‘ghoṇāsamīpe’ iti pā. ↩
- 24 ‘nanu netragatā aṣṭatriṃśat, tatkarthatriṃśannetragatā iti vykhyāya ṣaṣṭiṃ pūrayati? satyaṃ, yadyapyaṣṭatriṃśannetrayoḥ sirā uktāstathā'pi tanmadhye dvayorapāṅgāśritatvāttatrābhāvaḥ, uto netragatā aṣṭatriṃśadapi lalāṭe punaḥ, ṣaṭtriṃśadeveti’ iti pā. ↩
- 25 asyāgre tāḍapatrapustake ‘sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śarīriṇām| aśastrakṛtyā navatistathā'ṣṭau ca vinidiṃśet|| spandinyo jaladhāriṇyo yāśca marmasamāśritāḥ| avyadhyāstā vijānīyāt snāysandhigatāśca yāḥ|| vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi vyadhādāsāṃ ghruvaṃ bhavet’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate ↩
- 26 ‘niyatavyākhyātasaṅkhyāvyamicāro'stīti’ iti pā. ↩