athātaḥ sirāvyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
sirāvarṇavibhaktyanantaraṃ jñātavyadhyāvyadhyasirasya sirāvyadhavidhiryujyata
ityāha- athāta ityādi||1-2||
bālasthavirarūkṣakṣatakṣīṇabhīrupariśrāntamadyapādhvastrīkarśitavamitaviriktāsthāpitānuvāsitajāgaritaklībakṛśagarbhiṇīnāṃ
kāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarākṣepakapakṣāghātopavāsapipāsāmūrcchāprapīḍitānāṃ ca
sirāṃ na vidhyet
1, yāścāvyadhyāḥ, vyadhyāścādṛṣṭāḥ, dṛṣṭāścāyantritāḥ, yantritāścānutthitā iti
||3||
bāletyādi|- bālasthavirayorasampūrṇakṣīṇadhātutvāt sirāṃ na vidhyet|
rūkṣakṣatakṣīṇānāṃ vātaprakopabhayāt sirāṃ na vidhyet; kṣata iti
uraḥkṣatayuktaḥ khaḍgādyabhihato vā, kṣīṇaḥ kṣīṇadhātuḥ; gayī tu “kṣatena
kṣīṇaḥ kṣatakṣīṇastasyānilavyādhibhayānna vidhyet” iti vyākhyāti| bhīrośca
tamobahulatvāllohitadarśanena mūrcchābhayānna vidhyet| pariśrāntasya
śramakupito vātaḥ śoṇitāvasecanenātiprābalyaṃ prāpya śarīravyāpādakaḥ syāt|
madyapasya madavikṣiptacittasyātimūrcchākaratvāt| adhvastrīkarśitasya
vātaprakopabhayānna vidhyet|
vāntaviriktayorakṛtasaṃsarjanayorapītasnehayorvamanavirekānantarameva
vātaprakopabhayāt sirāṃ na vidhyet| āsthāpitajāgaritayormarutprakopabhayānna
vidhyet, anuvāsitasya mande'gnau bhūyo'gnimāndyabhayāt, klībasya
pradhānadhātukṣayeṇālpasattvatvena ca niścitavināśāt, kṛśasya garbhiṇīnāṃ
copakṣīṇadhātutvāddehasandehabhayāt, kāsaśvāsaśoṣiṇāmapyapacīyamānadhātutvena
dehasandehabhayānna vidhyet| pravṛddhajvarasyāsṛksrāveṇa pralāpādibhayāt sirāṃ
na vidhyet| yāścāvyadhyā iti aśeṣāvyadhyaprasaṅgenoktamiti na punaruktam||3||
śoṇitāvasekasādhyāśca ye vikārāḥ prāgabhihitāsteṣu cāpakveṣvanyeṣu cānukteṣu
yathābhyāsaṃ
2
yathānyāyaṃ ca sirāṃ vidhyet ||4||
śoṇitāvasekasādhyā iti “tvagdoṣā granthayaḥ śophā” (sū.14) ityādinā
śoṇitavarṇanīye uktāḥ| teṣu cāpakveṣviti yadyapi raktābhāvāt pakvānāṃ
raktasrutirna kriyata ityarthādevāpakvagrahaṇaṃ labhyate, tathā'pi
bāhyopakrameṣu madhye śoṇitāvasekasya prādhānyakhyāpanāyāpakvagrahaṇaṃ kṛtam|
anyeṣu cānukteṣviti ye vipākābhimukhāḥ
śoṇitāvasekasādhyeṣvanabhihitāsteṣvityarthaḥ| yathābhyāsamiti
yathāsamīpamityarthaḥ| yathānyāyamiti nyāyasya snehasvedādikasyānatikrameṇeti
yathānyāyam||4||
pratiṣiddhānāmapi ca viṣopasarge ātyayike ca sirāvyadhanamapratiṣiddham
||5||
idānīṃ kāraṇavaśānniṣiddhānāmapi śoṇitāvasekaṃ darśayannāha-
pratiṣiddhānāmityādi| pratiṣiddhānāmapīti bālasthavirādīnām| ātyayike iti
atyayo vināśo bhavatyasmādityātyayiko vidradhyādirananyasādhyaḥ||5||
tatra snigdhasvinnamāturaṃ yathādoṣapratyanīkaṃ dravaprāyamannaṃ bhuktavantaṃ
yavāgūṃ pītavantaṃ
3
vā yathākālamupasthāpyāsīnaṃ sthitaṃ vā prāṇānabādhamāno
vastrapaṭṭacarmāntarvalkalalatānāmanyatamena yantrayitvā nātigāḍhaṃ
nātiśithilaṃ śarīrapradeśamāsādya prāptaṃ śastramādāya
4
sirāṃ vidhyet ||6||
tatra sirāvyadhasya pūrvakarmavidhiṃ pradarśya pradhānakarmavidhiṃ
darśayannāha- tatretyādi| tatreti vākyopakrame| āturamiti atrāturagrahaṇaṃ
svasthasya raktaṃ na srāvayediti bodhanārtham| dravaprāyamiti
raktotkleśanārthaṃ dravādhikamannaṃ bhuktavantam| yavāgūṃ pītavantaṃ veti
sātmyāpekṣayā| yathākālamiti varṣādiṣu vyabhrādikālānatikrameṇa| upasthāpya
sannidhāne sthāpayitvā| āsīnam upaviṣṭaṃ, sthitam ūrdhvībhūtam| nātigāḍhaṃ
nātiśithilamiti nātigāḍhamuttamāṅge, nātiśithilaṃ śākhāsu|
śarīrapradeśamāsādyeti marmarahitaṃ śarīrapradeśaṃ gṛhītvetyarthaḥ| prāptaṃ
śastramiti upayuktaṃ śastramityarthaḥ||6||
naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na cābhrite | sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryamaroge vā
kadācana ||7||
naivetyādi| abhrita iti abhrāṇi sañjātāni yatra dine tadabhritaṃ dinaṃ,
tasminnityarthaḥ||7||
tatra vyadhyasiraṃ puruṣaṃ pratyādityamukhamaratnimātrocchrite upaveśyāsane
sakthnorākuñcitayorniveśya
5
kūrpare sandhidvayasyopari hastāvantargūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī manyayoḥ
sthāpayitvā yantraṇaśāṭakaṃ grīvāmuṣṭyorupari parikṣipyānyena puruṣeṇa
paścātsthitena vāmahastenottānena śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā tato brūyāt-
dakṣiṇahastena sirotthāpanārthaṃ nātyāyataśithilaṃ yantramāveṣṭayeti,
asṛksrāvaṇārthaṃ ca yantraṃ
6
pṛṣṭhamadhye pīḍayeti, karmapuruṣaṃ ca vāyupūrṇamukhaṃ sthāpayet
7; eṣa uttamāṅgagatānāmantarmukhavarjānāṃ sirāṇāṃ vyadhane yantraṇavidhiḥ |
pādavyadhyasirasya pādaṃ same sthāne susthitaṃ sthāpayitvā'nyaṃ
pādamīṣatsaṅkucitamuccaiḥ kṛtvā vyadhyasiraṃ pādaṃ jānusandheradhaḥ
śāṭakenāveṣṭya hastābhyāṃ
8
prapīḍya gulphaṃ vyadhyapradeśasyopari caturaṅgule plotādīnāmanyatamena
baddhvā vā pādasirāṃ vidhyet | athopariṣṭhāddhastau gūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī
samyagāsane sthāpayitvā sukhopaviṣṭasya pūrvavadyantraṃ baddhvā hastasirāṃ
vidhyet | gṛdhrasīviśvācyoḥ saṅkucitajānukūrparasya |
śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnāmitapṛṣṭhasyāvākśiraskasyopaviṣṭasya |
visphūrjitapṛṣṭhasya vidhyet | udarorasoḥ prasāritoraskasyonnāmitaśiraskasya
visphūrjitadehasya | bāhubhyāmavalambamānadehasya pārśvayoḥ | anāmitameḍhrasya
meḍhre | unnamitavidaṣṭajihvāgrasyādhojihvāyām
9| ativyāttānanasya tāluni dantamūleṣu ca | evaṃ yantropāyānanyāṃśca
10
sirotthāpanahetūn buddhyā'vekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyāt
||8||
idānīmuttamāṅgasakthipāṇidvayapṛṣṭhodaravakṣomeḍhrajihvādiṣu sirāṇāṃ yena
prakāreṇotthāpanaṃ taṃ darśayannāha- tatretyādi| aratnimātrocchrite iti
kaniṣṭhāṅgulipramitahastamātrocchrita ityarthaḥ| sandhidvayasyoparīti
jānusandhidvayasyopari kūrpare niveśyetyarthaḥ| karmapuruṣamiti yasya
sirāvyadhanaṃ karma kriyate sa karmapuruṣaḥ| antarmukhavarjānāmiti
mukhāntargatavarjitānāmityarthaḥ| tatra pādavyadhyetyādi| plotādīnāmiti plotaṃ
vastram, ādiśabdādvalkalādīnāṃ grahaṇam| athopariṣṭhādityādi| pūrvavaditi
vyadhyapradeśasyopari caturaṅgula ityarthaḥ| gṛdhrasītyādi gṛdhrasyāṃ
saṅkucitajānoḥ, viśvācyāṃ saṅkucitakūrparasya, sirāṃ vidhyediti pūrvavākyāt
sambadhyate| śroṇīpṛṣṭhaskandheṣviti sirāmiti pūrvataravākyāt sambadhyate|
kīdṛśasya puruṣasyetyāśaṅkya viśeṣaṇatrayamāha
11
- unnāmitapṛṣṭhasyetyādi| visphūrjitamāyāmitaṃ pṛṣṭhaṃ yena saḥ, tathā|
udarorasoḥ prasāritoraskasyonnamitaśiraskasya visphūrjitadehasya ‘sirāṃ
vidhyet’ iti śeṣaḥ| visphūrjitadehasyeti āyāmitamadhyaśarīrasyetyarthaḥ|
avanāmitameḍhrasyeti stabdhamevāvanāmitaṃ meḍhraṃ yasya sa tathā, tasya meḍhre
‘sirāṃ vidhyet’ iti śeṣaḥ| anuktānāmapi yantraṇaprakārāṇāṃ buddhyā vīkṣaṇena
karaṇīyatāṃ darśayannāha- evamityādi||8||
māṃsaleṣvavakāśeṣu yavamātraṃ śastraṃ nidadhyāt, ato'nyathā'rdhayavamātraṃ
vrīhimātraṃ vā vrīhimukhena, asthnāmupari kuṭhārikayā vidhyedardhayavamātram
||9||
idānīṃ pradeśaviśeṣeṇa śastrapraṇidhānapramāṇaṃ śastraviśeṣaṃ ca darśayannāha-
māṃsaleṣvityādi| māṃsaleṣu jaṭharasphigādiṣu, yavamātraṃ yavapramāṇam|
vrīhiratra pradhānakalpanayā śūkadhānyaṃ, tatrāpi raktaśālireva||9||
vyabhre varṣāsu vidhyettu grīṣmakāle tu śītale | hemantakāle madhyāhne
śastrakālāstrayaḥ smṛtāḥ ||10||
nityagasya kālasya śītoṣṇavarṣābhedena trividhatvāntriṣvapi kāleṣu viśeṣamāha-
vyabhre ityādi| vigatāni abhrāṇi yasmin dine tad vyabhraṃ dinaṃ tasmin vyabhre
dine, varṣāsu varṣākāle, sirāṃ vidhyedityarthaḥ| grīṣmakāle tu śītale iti
tṛtīyapraharānantaramityarthaḥ| hemantakāla iti hemantagrahaṇaṃ
śītakālopalakṣaṇam| etaccātyantikavyādhivaśena, na punaḥ svasthasya; tasya hi
śaradādisādhāraṇa evaikaḥ kāla iti||10||
samyakśastranipātena dhārayā yā sravedasṛk | muhūrtaṃ ruddhā tiṣṭhecca
suviddhāṃ tāṃ vinirdiśet ||11||
suviddhasirālakṣaṇamāha- samyagityādi| muhūrtamiti muhūrtaśabdaḥ
sravedasṛgityatra ca sambadhyate||11||
yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvaṃ sravati pītikā | tathā sirāsu viddhāsu
duṣṭamagre pravartate ||12||
idānīṃ sirāyāṃ viddhāyāṃ satyāṃ pūrvaṃ duṣṭameva raktaṃ pravartata iti
darśayannāha- yathetyādi||12||
mūrcchitasyātibhītasya śrāntasya tṛṣitasya ca | na vahanti sirā
viddhāstathā'nutthitayantritāḥ ||13||
sirāṇāṃ samyagviddhānāmapyasravaṇe kāraṇaṃ darśayannāha- mūrcchitasyetyādi|
atibhītādiṣvatibhayādijanitavātena sirāmukhanirodhāt, anutthitayantritānāṃ
śoṇitasya pravṛttāvabhimukhībhāvābhāvānna vahantīti| yadyapi
“madamūrcchāśramārtānāṃ” (sū.14) ityādinā| sūtrasthānoditenāyamartha
uktastathā'pi prakaraṇāntaratvānna paunaruktyam||13||
kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayā'bhihatasya
12
ca | bhūyo'parāhṇe visrāvyā sā'paredyustryahe'pi
13
vā ||14||
kṣīṇasyāvaśyasrāvaṇīye śoṇite kramasrāvaṇaṃ darśayannāha- kṣīṇasyetyādi|
mūrcchayā'bhihitasyeti akṣīṇasyāpītyarthaḥ||14||
raktaṃ saśeṣadoṣaṃ tu kuryādapi vicakṣaṇaḥ | na cātiniḥsrutaṃ kuryāccheṣaṃ
saṃśamanairjayet ||15||
kṣīṇe'tisrāvaṇasya bahudoṣakaratvānniṣedhaṃ kurvannāha- raktamityādi||15||
balino bahudoṣasya vayaḥsthasya śarīriṇaḥ | paraṃ pramāṇamicchanti prasthaṃ
śoṇitamokṣaṇe ||16||
prasthaṃ sārdhatrayodaśapalāni| tathā coktaṃ- “vamane ca vireke ca tathā
śoṇitamokṣaṇe| sārdhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ”- iti||16||
tatra
pādadāhapādaharṣacippavisarpavātaśoṇitavātakaṇṭakavicarcikāpādadārīprabhṛtiṣu
14
kṣipramarmaṇa upariṣṭhād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vidhyet, ślīpade
taccikitsite yathā vakṣyate, kroṣṭukaśiraḥ- khañjapaṅgulavātavedanāsu
jaṅghāyāṃ gulphasyopari caturaṅgule, apacyāmindrabasteradhastād dvyaṅgule,
jānusandheruparyadho vā caturaṅgule gṛdhrasyāṃ, ūrumūlasaṃśritāṃ galagaṇḍe,
etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; viśeṣatastu vāmabāhau
kūrparasandherabhyantarato bāhumadhye plīhni kaniṣṭhikānāmikayormadhye vā,
evaṃ dakṣiṇabāhau yakṛddālye (kaphodare
15
ca,) etāmeva ca kāsaśvāsayorapyādiśanti, gṛdhrasyāmiva viśvācyāṃ, śroṇiṃ prati
samantād dvyaṅgule pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ,
parivartikopadaṃśaśūkadoṣaśukravyāpatsu meḍhramadhye, (vṛṣaṇayoḥ pārśve
mūtravṛddhyāṃ, nābheradhaścaturaṅgule sevanyā vāmapārśve dakodare
16,) vāmapārśve kakṣāstanayorantare'ntarvidradhau pārśvaśūle ca,
bāhuśoṣāvabāhukayorapyeke vadantyaṃsayorantare, trikasandhimadhyagatāṃ
tṛtīyake, adhaḥskandhasandhigatāmanyatarapārśvasaṃsthitāṃ
17
caturthake, hanusandhimadhyagatāmapasmāre,
śaṅkhakeśāntasandhigatāmuro'pāṅgalalāṭeṣu conmāde, jihvārogeṣvadhojihvāyāṃ
dantavyādhiṣu ca, tāluni tālavyeṣu, karṇayorupari samantāt karṇaśūle tadrogeṣu
ca, gandhāgrahaṇe nāsārogeṣu ca nāsāgre,
timirākṣipākaprabhṛtiṣvakṣyāmayeṣūpanāsike lālāṭyāmapāṅgyāṃ vā, etā eva
śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu rogeṣviti ||17||
idānīṃ niyatadehadeśagatarogaviśeṣeṇa vyadhyānāṃ sirāṇāṃ dehadeśaviśeṣaṃ
niyamayannāha- tatretyādi| prabhṛtigrahaṇādanye'pi pādarogā
raktānubandhidoṣajātā gṛhyante| taccikitsite yathā vakṣyata iti
ślīpadacikitsite yena prakāreṇa vakṣyate, tathā ślīpade sirāṃ
vidhyedityarthaḥ| kroṣṭukaśira ityādi| kroṣṭukaśīrṣādiṣu vātavedanāsu
jaṅghāyāṃ sirāṃ vidhyet| tatrāpi pradeśaviśeṣajñānāyāha- gulphasyoparītyādi|
apacyāmiti utpannamātrāyāmityarthaḥ, na tu rūḍhāyāṃ, tasyāṃ “pārṣṇiṃ prati dve
daśa cāṅgulāni” (ci.18) ityādinā cikitsitasyoktatvāt| etenetyādi|
yasmāddhastayorapi dāhādayo rogā bhavantyato bāhugrahaṇaṃ kṛtam| kiṃ
sarvatraiva sakthibāhvoḥ samānaḥ sirāvyadha āhosvit kutracidbhinna iti
darśayannāha- viśeṣata ityādi| kūrparasandherityatra sandhiśabdena
sandhisamīpa ucyate, sandhau śastrapraṇidhānasya niṣiddhatvāt| yakṛddālye iti
yakṛddālyudarasya sarvāvasthāyāmityarthaḥ| etāmeva
dakṣiṇabāhumadhyāśritāmityarthaḥ| kāsaśvāsayoriti kaphotyayoḥ
kaphāvṛtamārutajanyayorvā| gayī tu “kāsaśvāsayoralpayormārgaviśuddhyarthaṃ,
natūdriktayoḥ, tatra sirāvyadhapratiṣedhasya prāgeva pratipāditatvāt” iti
vyākhyāti| gṛdhrasyāmiva- viśvācyāṃ yathā gṛdhrasyāṃ jānusandheruparyadho vā
caturaṅgule, evaṃ viśvācyāṃ kūrparasandheruparyadho vā caturaṅgula ityarthaḥ|
śroṇimityādi| śūlinyāmiti
kālenānubandhabhūtaraktāvṛtavātakṛtaśūlayuktāyāmityarthaḥ| parivartikā
“mardanāt pīḍanādvāyuḥ” (ni.13) ityādiproktaliṅgā| vṛṣaṇayorityādi|
mūtravṛddhyāmiti paripakvāyāmityarthaḥ| sevanyā vāmapārśva iti
sevanīpradeśādvāmapārśve ityarthaḥ| vāmapārśve ityādi| vṛddhavāgbhaṭe tu
“vidradhau pārśvaśūle ca pārśvakakṣāstanāntarasthāṃ” (a.saṃ.sū.36) iti
sāmānyenaiva pārśvaśabdopādānaṃ kṛtaṃ, tasmādatrāpi vāmapārśvagrahaṇaṃ
dakṣiṇapārśvopalakṣaṇaṃ, tena dakṣiṇapārśve yadā śūlavidradhī bhavatastadā
dakṣiṇapārśve kakṣāstanāntarasthāṃ sirāṃ vidhyedityarthaḥ| asyāgre ‘etāmeva
kaphodare’ iti kecit paṭhanti, sa pāṭho na saṅgacchate, yato ‘dakṣiṇabāhau
yakṛddālye kaphodare ca’ iti prāgeva kaphodare sirāvyadhasya pratipāditatvāt|
bāhuśoṣetyādi| śoṇitāvṛtavātajanitayorbāhuśoṣāvabāhukayorapyaṃsayoḥ
sirāvyadhaḥ, natu kevalavātakṛtayorityeke vadanti, paramataṃ
cāpratiṣiddhamanumatameveti jejjaṭācāryaḥ| gayī tu “bāhumadhye
bāhuśoṣāvabāhukayorapyeke vadantyaṃsayorantare” iti paṭhitvā vyākhyāti-
bāhuśoṣā'vabāhukayorbāhumadhye kūrparāṃsayormadhye ityarthaḥ; matāntaramāha-
eke vadantyaṃsayorantara iti| nanu cānyatrāvabāhukāditi sirāvyadhapratiṣedhāt
kathamatra sirāvyadho vihitaḥ? naivam, anyatrāvabāhukādityanena
vātavyādhicikitsitāvekṣaṇasya pratiṣedho, na tu sirāvyadhasyati tatraiva
vātavyādhicikitsite varṇayiṣyāmaḥ| bāhuśoṣe ca kevalānilaje'pyavasthāvaśāt
sirāvyadhaḥ; tathā hyuṣṇāmbulavaṇādervātaharasyopayogāt kupitena śoṇitenāvṛto
vāto yadā vedanākārī tadā sirāvyadha iti| triketyādi| aṃsayorantara ityatrāpi
sambadhyate| tenāṃsayorantare yastrikasandhistatsamīpagatāṃ, na
punastrikasandhimadhyagatāṃ, trikasandhermarmatvāt| adha ityādi|
skandhasandheradhogatāṃ vāmadakṣiṇapārśvayorekatarapārśvasaṃśritāṃ sirāṃ
vidhyediti samudāyārthaḥ| hanvityādi| hanusandhimadhyagatāṃ
hanusamīpasandhimadhyagatāmityarthaḥ| śaṅkhetyādi| kecidatra ‘unmāde'pasmāre
ca’ iti paṭhanti, tatrāpasmārasya pāṭho na saṅgacchate, tathāca vāgbhaṭaḥ-
“uro'pāṅgalalāṭasthāmunmāde'pasmṛtau punaḥ| hanusandhau samudbhūtāṃ sirāṃ
bhrūmadhyagāminīm”- (vā.sū.27) iti| jihvetyādi| jihvārogeṣu kaṇṭakādiṣu,
dantavyādhiṣu kṛmidantādiṣu| tālu nītyādi| tālavyeṣviti tālubhaveṣu vikāreṣu|
karṇayorityādi atroparigrahaṇamadhonivṛttyarthaṃ,
vidhuramarmāśritatvādadhobhāgasya| karṇaśūla iti raktāvṛtānilaje ityarthaḥ|
karṇarogadvāreṇaiva karṇaśūle prāpte tadupādānaṃ viśeṣārtham| tadrogeṣu
karṇarogeṣu| gandhetyādi| nāsārogadvāreṇaiva gandhāgrahaṇe prāpte
viśeṣārthamupādānam| timiretyādi| pāko'kṣipākaḥ| upanāsike nāsāsamīpasthe
sire| apāṅgyā bhrūpucchāntasthā| śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu rogeṣviti
prabhṛtigrahaṇāt kṣudraroge paṭhitārūṃṣikāderapi grahaṇam| sarveṣu pūrvokteṣu
raktānubandhajeṣu raktajeṣu vā sirāvyadho nānyādṛśeṣu||17||
duṣṭavyadhā viṃśatiḥ- durviddhā'tividvā kuñcitā piccitā
kuṭṭitā'prasrutā'tyudīrṇā'nte viddhā pariśuṣkā kūṇitā vepitā'nutthitaviddhā
śastrahatā tiryagviddhāviddhā'vyadhyā
18
vidrutā dhenukā punaḥ punarviddhā sirāsnāyvasthisandhimarmasu ceti
||18||
duṣṭo vyadho yāsāṃ tā duṣṭavyadhāḥ| katisaṅkhyā ityāha- viṃśatiḥ| kathaṃ
viṃśatirityāha- durviddhetyādi||18||
tatra yā sūkṣmaśastraviddhā'vyaktamasṛk
19
sravati rujāśophavatī ca sā durviddhā, pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ praviśati
śoṇitaṃ śoṇitātipravṛttirvā
20
sā'tividdhā, kuñcitāyāmapyevaṃ, kuṇṭhaśastrapramathitā pṛthulībhāvamāpannā
piccitā, anāsāditā punaḥ punarantayośca bahuśaḥ śastrābhihatā kuṭṭitā,
śītabhayamūrcchābhirapravṛttaśoṇitā aprasrutā,
tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhā'tyudīrṇā, alparaktasrāviṇyanteviddhā,
kṣīṇaśoṇitasyānilapūrṇā pariśuṣkā, caturbhāgāsāditā kiñcitpravṛttaśoṇitā
kūṇitā, duḥsthānabandhanādvepamānāyāḥ śoṇitasammoho bhavati sā vepitā,
anutthitaviddhāyāmapyevaṃ, chinnā'tipravṛttaśoṇitā kriyāsaṅgakarī śastrahatā,
tiryakpraṇihitaśastrā kiñciccheṣā tiryagviddhā, bahuśaḥ kṣatā
hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā, aśastrakṛtyā avyadhyā, anavasthitaviddhā
vidrutā, pradeśasya bahuśo'vaghaṭṭanādārohadvyadhā muhurmuhuḥ śoṇitasrāvā
dhenukā, sūkṣmaśastravyadhanādbahuśo bhinnā
21
punaḥ punarviddhā, snāyvasthisirāsandhimarmasu viddhā rujāṃ śophaṃ vaikalyaṃ
maraṇaṃ cāpādayati ||19||
idānīṃ duṣṭavyadhānāṃ vivaraṇamāha- tatretyādi| avyaktamiti alpatayā aspaṣṭam|
antaḥ praviśatīti śarīrābhyantaraṃ praviśatītyarthaḥ| kuñcitāyāmiti
kuṭilībhūtāyāmityarthaḥ| pṛthulībhāvamāpanneti kuṇṭhaśastrābhipātena
cippaṭatayā prasaraṃ prāptā| anāsāditā aprāptā| caturbhāgāsāditeti
caturbhāgena prāptā| vepamānāyā iti kampamānāyāḥ| śoṇitasammohaḥ
śoṇitāpravṛttiḥ| chinneti dvidhābhūtā| kriyāsaṅgakarīti
gamanādikriyāvināśakarī| pradeśasyeti sirāvyadhanapradeśasya, bahuśo
ghaṭṭanāditi bahūn vārān tāḍanāt| ārohadvyadhā uparyuparyāropitaśastrapadā,
ata eva taiḥ śastrapadairdhenustaneriva sravaṇād dhenukā| bahuśo bhinneti
‘ekasthāne eva’ iti śeṣaḥ| āsu vyāpatsu prāgeva vyāpatkāraṇapratiṣedhaḥ,
jātāsu tatkāraṇaviparītaguṇācaraṇaṃ, tatkāraṇajeṣu vikāreṣu yathāsvaṃ śamanena
praśamanamiti||19||
bhavanti cātra- sirāsu śikṣito nāsti calā hyetāḥ svabhāvataḥ | matsyavat
parivartante tasmādyatnena tāḍayet ||20||
idānīṃ sirāvyadhane yatnaṃ darśayannāha- sirāsvityādi| śikṣito'bhyāsena
nipuṇaḥ sirāsu nāsti, matsyavaccalanāt; tasmāttadvyadhe yatno vidheya
ityarthaḥ||20||
ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite | bhavanti vyāpadaścaitā
bahavaścāpyupadravāḥ ||21||
idānīṃ śastrakarmānipuṇavaidyādvyāpatsambhavaṃ darśayannāha- ajānatā
ityādi||21||
snehādibhiḥ kriyāyogairna tathā lepanairapi | yāntyāśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā
samyak sirāvyadhāt ||22||
idānīṃ snehādikarmaṇaḥ sirāvyadhasya guṇotkarṣaṃ pratipādayannāha-
snehādibhirityādi||22||
sirāvyadhaścikitsārdhaṃ śalyatantre prakīrtitaḥ | yathā praṇihitaḥ
samyagbastiḥ kāyacikitsite ||23||
adhunā sirāvyadhasya cikitsārdhatvaṃ darśayannāha- siretyādi| cikitsārdhamiti
cikitsāmadhye pradhānamityarthaḥ; apare'rdhaśabdaṃ saṅkhyāvācakamāhuḥ|
(“māṃsamedo'sthimajjānaḥ śoṇitasyāvasecanāt| dhamanyaśca viśuddhyanti
duṣṭaraktāstvacaśca yāḥ|| rasasvedādiniṣyandādviśuddhyanti na puṣkalam
22
” - iti)||23||
tatra snigdhasvinnavāntaviriktāsthāpitānuvasitasirāviddhaiḥ parihartavyāni-
krodhāyāsamaithunadivāsvapnavāgvyāyāmayānādhyayanasthānāsanacaṅkramaṇaśītavātātapaviruddhāsātmyājīrṇānyābalalābhāt
23, māsameke manyante | eteṣāṃ vistaramupariṣṭhādvakṣyāmaḥ
||24||
idānīṃ snigdhādibhiḥ puruṣaiḥ krodhādīni sāmānyena parihartavyānīti
darśayannāha- tatretyādi| sthānam ūrdhvībhavanam, āsanam upaveśanam| eteṣāṃ
krodhāyāsādīnāṃ pañcadaśānām| upariṣṭhāt āturopadravacikitsite||24||
sirāviṣāṇatumbaistu jalaukābhiḥ padaistathā | avagāḍhaṃ yathāpūrvaṃ
nirharedduṣṭaśoṇitam ||25||
idānīṃ sirāviṣāṇādīnāṃ raktāvasecanopāyānāṃ yathāpūrvaṃ gurutāṃ darśayannāha-
sirāviṣāṇetyādi| padaiḥ pracchannaiḥ
24| avagāḍham abhyantarāśrayam| yathāpūrvaṃ pūrvānatikrameṇa; etenottānaṃ
padaiḥ, avagāḍhaṃ jalaukobhiḥ, avagāḍhataraṃ tumbaiḥ, avagāḍhatamaṃ viṣāṇena;
sārvāṅgikamavagāḍhatamaṃ ca sirābhiriti||25||
avagāḍhe jalaukā syāt pracchannaṃ piṇḍite hitam | sirā'ṅgavyāpake rakte
śṛṅgālābū tvaci sthite ||26||
tatra sirāviṣāṇatumbajalaukaḥpracchannānāṃ viṣayaṃ kaścidāha- avagāḍhe
ityādi||26||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvyadhavidhiśārīraṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ
||8||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
śārīrasthāne'ṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
pāṭhāntarāḥ
- 1 asyāgre tā. pustake ‘kiṃ kāraṇaṃ? eṣāṃ tu khalu vedhādindriyasammohaḥ śoṣo vā bhavati, raktapittino raktātyayādvātaprakopo mṛtyurvā sirāvedhena sambhavet’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate ↩
- 2 ‘yathābhyāsamanatyayaṃ ca’ iti tā. ↩
- 3 ‘pratipītaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘yathoktaṃ śastraṃ gṛhītvā’ iti pā.| ‘vidhivacchastramādāya yathoktāṃ sirāṃ’ iti tā. ↩
- 5 ‘sakthnorākuñcitayorupari kūrparasandhidvayaṃ niveśya’ iti pā. ↩
- 6 ‘yantraṃ pīḍayeti’ iti, ‘pṛṣṭhamadhye ca pīḍayet’ iti ca pā. ↩
- 7 ‘karmapuruṣasya mukhaṃ vāyunā pūrayet’ iti pā. ↩
- 8 ‘hastābhyāṃ vā prapīḍya gulphaṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘adhojihvāyāḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘bandhopāyān’ iti pā. ↩
- 11 ‘viśeṣayantraṇamāṃha’ iti pā. ↩
- 12 ‘vihatasya’ iti pā. ↩
- 13 ‘hyaparedyuḥ’ iti pā. ↩
- 14 atra ‘visarpa’ śabdo hastalikhitapustakeṣu na paṭhyate ↩
- 15 ‘atra ‘yakṛddālye kaphodare ca’ ityanākaraḥ pāṭhaḥ, kaphodare sirāvyadhasyānupayogāt’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 16 ‘aho guroraśrutasuśrutaḥ kaścinmūtravṛddhayāṃ dakodare ca doṣodakāvasecanārthaṃ vidhitsite vyadhana eva sirāvyadhaṃ manyamāno'tra ‘vṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛdhdyāṃ tathā ‘nābheścaturaṅgule sevanyā vāmapārśve dakodare’ ityaśrutapūrvamasamañjasamācakṣāṇaḥ svasyaivāśrutatvamadṛṣṭakarmatvamasthānavāditvena punarvyadhyasiratvaṃ cākhyāpayatīti’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 17 ‘... saṃsṛtāṃ’ iti, ‘... saṃśritāṃ’ iti ca pā. ↩
- 18 ‘...'paviddhā’ iti pā. ↩
- 19 ‘na vyaktamasṛk’ iti pā. ↩
- 20 ‘atipravṛttaśoṇitā’ iti pā. ↩
- 21 ‘vicchinnā’ iti pā. ↩
- 22 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 23 ‘...divāsvapnavyāyāma...’ iti pā. ↩
- 24 ‘pracchānairiti upariṣṭa dbaddhvā adhastādūrdhvaprasṛtena bahuśo'vacāritena śastreṇa tvaci kṛtaiḥ saralaviralaiśchedairiti yāvat’ iti hārāṇacandraḥ ↩