9. dhamanīvyākaraṇaśārīram

athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

sirāvyadhavidhiśārīrānantaraṃ sirādhamanīsrotasāṃ sadṛśatvāddhamanīvyākaraṇārambho yujyata ityāha- athetyādi| dhmānādanilapūraṇāddhamanyaḥ, tāsāṃ vyākaraṇaṃ vivaraṇaṃ yasmin śārīra iti vigrahaḥ||1-2||

caturviṃśatirdhamanyo nābhiprabhavā abhihitāḥ | tatra kecidāhuḥ- sirādhamanīsrotasāmavibhāgaḥ, sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ srotāṃsi ceti | tattu na samyak, anyā eva hi dhamanyaḥ srotāṃsi ca sirābhyaḥ; kasmāt? vyañjanānyatvān, mūlasanniyamāt, karmavaiśeṣyāt, āgamācca; kevalaṃ tu parasparasannikarṣāt sadṛśāgamakarmatvāt saukṣmyācca vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva karmasu bhavati ||3||

tāsvatītāvekṣaṇaṃ nirdiśannāha- caturviṃśatirityādi| abhihitā uktāḥ, ‘śoṇitavarṇanīye’ (sū.14) iti śeṣaḥ tatra dhamanīsirāsrotaḥsvekīyamataṃ svamatena hetumatā nirākartumāha- tatretyādi| avibhāgo'pṛthaktvaṃ, saraṇāt sirāḥ, tā eva dhmānāddhamanyaḥ, sravaṇāt srotāṃsīti ¹| apṛthaktve svayameva hetumāha- sirāvikārā ityādi| sirāvikārā iti sirāṇāmevākārāntareṇa pariṇāmāḥ, piṣṭavikārakṣīravikāravat| punarapi tairuktaṃ- “ākāśīyāvakāśānāṃ dehe nāmāni dehinām| sirāḥ srotāṃsi mārgāḥ khaṃ dhamanyo nāḍya āśayāḥ”- ityādi| paramatocchedamāha- tattu na samyagityādi| vyañjanānyatvāt lakṣaṇānyatvāt; tatra sirāṇāṃ vātādivahānāmaruṇanīlaśuklalohitavarṇatvaṃ lakṣaṇaṃ, śabdādivahadhamanīnāṃ tu varṇānukteḥ svadhātusamavarṇatvam, evaṃ srotasāmapi| taduktaṃ carake- “svadhātumasavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca| srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā” (ca.vi.5) ityādikam| mūlasanniyamo dvitīyo bhedo yathā- “tāsāṃ mūlasirāścatvāriṃśat” ityārabhya yāvat “evametāni saptasirāśatāni” (śā.7); dhamanīnāṃ tu “caturviṃśatirdhamanyaḥ”; srotasāṃ punardvāviṃśatiḥ srotāṃsi| karmavaiśeṣyaṃ viśiṣṭakarmakaratvaṃ, tacca tṛtīyabhedakāraṇaṃ; tadyathā- “karmaṇāmapratīghātaṃ” (śā.7) ityādinoktaṃ sirāṇāṃ karmavaiśeṣyaṃ, śabdarūparasagandhavahatvādikaṃ dhamanīnāṃ, prāṇānnavārirasaśoṇitamāṃsamedovāhitvaṃ srotasām| āgamo'trāyurvedaḥ, sa caturtho bhedahetuḥ; tadyathā- “sirā dhamanyo yogavahāni srotāṃsi” (śā.5) iti, tathā “marmasirāsnāyudhamanīḥ pariharan” (sū.5) ityādiṣu sirādīnāṃ yadi vibhaktatvaṃ nābhaviṣyattadā ² pṛthagvivaraṇaṃ nākariṣyaditi| idānīmeteṣāṃ sirādhamanīsrotasāṃ parasparabhinnānāmapi karmasvavibhāga iva bhavatīti darśayannāha- kevalamityādi| sannikarṣo naikaṭyam| atisannikarṣādihetucatuṣṭayena karmasvapṛthaktvamiva bhavati| kathaṃ? yathā'tisannikarṣayuktīkṛtānāṃ tṛṇānāṃ pratyekaṃ bhinnajvalanakriyāṇāmabhinnamiva jvalanaṃ pratīyate| sadṛśāgamatvāditi āptānāṃ vacanamāgamaḥ, tasya sadṛśatvāt| tathā hi- “ākāśīyāvakāśānāṃ dehe nāmāni dehinām| sirāḥ srotāṃsi mārgāḥ khaṃ dhamanya” ityāptopadiṣṭena sirādisādṛśyena na nirdhārya jñāyate sirādiṣu kasyedaṃ toyādivahanaṃ karma| sadṛśakarmatvācca yathā- saha gāyatāṃ gāyakānāṃ bhinnagītakriyāṇāmapyabhinnagītakriyātvapratītiḥ ³| saukṣmyādyathā- ghaṭasthitamṛtparamāṇūnāṃ pratyekamudakāharaṇaṃ kurvatāmekakriyākāritvapratītiḥ||3||

tāsāṃ tu khalu nābhiprabhavāṇāṃ dhamanīnāmūrdhvagā daśa, daśa cādhogāminyaḥ, catasrastiryaggāḥ ||4||

tāsāmityādi||4||

ūrdhvagāḥ śabdasparśarūparasagandhapraśvāsocchvāsajṛmbhitakṣuddhasitakathitaruditādīn viśeṣānabhivahantyaḥ śarīraṃ dhārayanti | tāstu hṛdayamabhiprapannāstridhā jāyante, tāstriṃśat | tāsāṃ tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatastā daśa, śabdarūparasagandhānaṣṭābhirgṛhṇīte, dvābhyāṃ bhāṣate, dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti, dvābhyāṃ svapiti, dvābhyāṃ pratibudhyate, dve cāśruvāhinyau, dve stanyaṃ striyā vahataḥ stanasaṃśrite, te eva śukraṃ narasya stanābhyāmabhivahataḥ, tāstvetāstriṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhirūrdhvaṃ nābherudarapārśvapṛṣṭhoraḥskandhagrīvābāhavo dhāryante yāpyante ca ||5|| bhavati cātra- ūrdhvaṅgamāstu kurvanti karmāṇyetāni sarvaśaḥ |6|

praśvāso'ntaḥpraviśadvāyuḥ, ucchvāsa ūrdhvamuttiṣṭhadvāyuḥ, jṛmbhitakṣuddhasitakathitāni ghoṣabhāṣayorviśeṣāḥ, ruditamaśruvāhinyoḥ karma, ādiśabdādrūpādivāhinīsambandhināṃ prekṣitādikarmaviśeṣāṇāmavarodhaḥ| tāstvityādi| śabdādīṃścaturaḥ pratyekaṃ dvābhyāṃ dvābhyāmityaṣṭābhī rajaḥpravartitātmaprayatnaprabodhamano'nugatābhirdhamanībhirgṛhṇīte| manasaścāṇutvādekatvācca tāsāṃ yugapatpravṛttirnāstīti tāsāṃ yā dhamanī manasā'nuyujyate tayaiva rūpādiṣvanyatamamātmā gṛhṇīte, na punaryugapadeva rūpādikaṃ sarvaṃ sarvābhiriti ⁴| sparśagrahaṇaṃ punaratraivādhyāye tiryaggāṇāṃ karma vakṣyati| bhāṣata iti tālvādisthānavyāpāraniṣpāditākārādivarṇavyaktiyuktaṃ śabdaṃ karoti, ghoṣaśca tadviparīto'vyaktaḥ śabdaḥ| dvābhyāṃ svapiti tamoviṣayābhyāṃ, sattvaviṣayābhyāṃ tu budhyate| etābhirūrdhvaṃ nābherudarādayo dhāryante, aṅgādibhiḥ sahaitābhirudarādīnāṃ bandhanena dṛḍhīkṛtatvāt; vātādivahanena caitābhireva yāpyante||5||-

adhogamāstu vakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham ⁵||6|| adhogamāstu vātamūtrapurīṣaśukrārtavādīnyadho vahanti | tāstu pittāśayamabhiprapannāstatrasthamevānnapānarasaṃ vipakvamauṣṇyādvivecayantyo'bhivahantyaḥ śarīraṃ tarpayanti, arpayanti cordhvagānāṃ tiryaggāṇāṃ ⁶ ca, rasasthānaṃ cābhipūrayanti, mūtrapurīṣasvedāṃśca vivecayanti; āmapakvāśayāntare ca tridhā ⁷ jāyante, tāstriṃśat; tāsāṃ tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatastā daśa, dve annavāhinyāvantrāśrite, toyavahe dve, mūtrabastimabhiprapanne mūtravahe dve, śukravahe dve śukraprādurbhāvāya, dve visargāya, te ⁸ eva raktamabhivahato visṛjataśca nārīṇāmārtavasañjñaṃ, dve varconirasanyau sthūlāntrapratibaddhe, aṣṭāvanyāstiryaggāminīnāṃ dhamanīnāṃ svedamarpayanti; tāstvetāstriṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhiradhonābheḥ pakvāśayakaṭīmūtrapurīṣagudabastimeḍhrasakthīni dhāryante yāpyante ca ||7|| bhavati cātra- adhogamāstu kurvanti karmāṇyetāni sarvaśaḥ |8|

vātādyabhivahanamāsāṃ sāmānyaṃ karma| ārtavādīnītyādiśabdādannatoyādīnāṃ svīkāraḥ| sthānāntaragatānāṃ tāsāmeva karmāha- tāstvityādi| abhiprapannā abhimukhaṃ prāptāḥ| vipakvamauṣṇyāditi ‘agneḥ’ iti śeṣaḥ| vivecayantya iti yathā yathā vipakvamaśanarasaṃ tathā tathā pṛthak kurvantya ityarthaḥ| abhivahantya iti abhitaḥ sarvato vahantyaḥ| tarpayanti prīṇayanti| kathaṃ punaḥ sakalameva śarīraṃ tāstarpayantītyāśaṅkyāha- arpayantītyādi| kathamarpayantītyatra yuktimāha- rasasthānaṃ cābhipūrayantīti| ayamabhiprāyaḥ- āmapakvāśaye adhonābhirevaivamannaraso vartulīkṛto yathā rasasthānasya pūraṇaṃ tataścordhvagābhistiryaggābhiśca tatra tatropanīyata iti sakalaśarīratarpaṇamadhogatānāmeva karma; rasasthānaṃ ca hṛdayaṃ, tatpūraṇaṃ ca tanniṣpāditarasaparamparayā na punaḥ sākṣādeva, adhogamatvenāsāmūrdhvagamanābhāvāddhṛdayagamanameva nāstīti| tatra mūtrapurīṣasvedāṃśca vivecayanti pṛthak kurvanti, pakvānnarasāditi sambandhaḥ| pittāśaye karma tāsāṃ nirdiśyāmapakvāśayāntare nirdiśannāha- āmapakvāśayāntara ityādi| pacanaṃ pakvaṃ bhāve ktaḥ, tasyāśayaḥ pakvāśayaḥ, etenāmasya pacyamānasya yadantaraṃ tatretyarthaḥ| dve annavāhinyāvantrāśrite nahi pittāśaye rasamūtrapurīṣabhāvena vivicyamānasyāhārasyānnabhāvo'sti ⁹, nāpi toyasya toyabhāvanā; tena toyamatra bhaviṣyato mūtrasya kāraṇabhūtaṃ pakvāhāravivekajaṃ dravamayamudakamivodakaṃ ¹⁰, tadapi dve eva vahataḥ; tadevodakaṃ bastivivaraprāptaṃ mūtramityucyate, tadvahe dve mūtrabastisambaddhe| evamannamatra bhaviṣyataḥ kiṭṭasya kāraṇabhūtaṃ pakvāhāravivekajaṃ ghanamannamivānnaṃ, tadapi dve eva vahataḥ; tadevoṇḍu(ndu)kaprāptaṃ purīṣamityucyate||6-7||-

tiryaggāḥ sampravakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham ||8|| tiryaggāṇāṃ tu catasṛṇāṃ dhamanīnāmekaikā śatadhā sahasradhā cottarottaraṃ vibhajyante, tāstvasaṅkhyeyāḥ, tābhiridaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vibaddhamātataṃ ca, tāsāṃ mukhāni romakūpapratibaddhāni, yaiḥ svedamabhivahanti rasaṃ cābhitarpayantyantarbahiśca ¹¹, taireva cābhyaṅgapariṣekāvagāhālepanavīryāṇyantaḥśarīramabhipratipadyante tvaci vipakvāni, taireva ca sparśaṃ sukhamasukhaṃ vā gṛhṇīte, tāstvetāścatasro dhamanyaḥ sarvāṅgagatāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||9||

vibhajyante svayameva vibhaktā bhavanti| gavākṣitaṃ jālakairiva vyāptam| rasaṃ cetyādi| rasaṃ rasadhātum| antaḥ abhyantare| yairmukhaiḥ samyakpariṇatāhārarasavāhibhiḥ ¹²| santarpayanti sarvatastarpayanti| bahiśca santarpayanti ‘tvacam’ iti śeṣaḥ| taireva cābhyaṅgādīnāṃ vīryāṇi tvaci bhrājakenāgninā vipakvāni śarīrāntaḥ praviśanti| taireva manonugataiḥ sukhāsukharūpaṃ sparśaṃ karmātmā gṛhṇīte| tāḥ sarvāṅgagatāḥ sparśagrahaṇāyādhikṛtatvāt, tadgataṃ mano'pi sarvāṅgasrotogatameva| tenordhvagānāṃ cāniyata ¹³ eva deśo bhavati||8-9||

yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu biseṣu ca | dhamanīnāṃ tathā khāni raso yairupacīyate ||10||

yathetyādi| khāni srotāṃsi| raso yairupacīyata iti rasaḥ pradhānabhūtaḥ, tenānyadabhyaṅgapariṣekādivīryam||10||

pañcābhibhūtāstvatha pañcakṛtvaḥ pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayanti | pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitvā pañcatvamāyānti vināśakāle ||11||

idānīṃ śabdādigrāhiṇīnāṃ sargasthitipralayeṣu prakṛtibhūtānāmaprakṛtibhūtānāṃ ca kriyopadeśamāha- pañcābhibhūtā ityādi| asyārthaḥ- bhāvayanti yojayanti, kāḥ? pañcābhibhūtāḥ pañcabhyo bhūtebhyo'bhi samantādbhūtāḥ, śabdasparśarūparasagandhairvā pañcabhirabhibhūtā vyāptāḥ, ākāśapavanadahanatoyabhūmibhirvā pañcabhirabhibhūtā vyāptā dhamanyaḥ; kaṃ? pañcendriyaṃ karmapuruṣaṃ; keṣu? pañcasu śrotrādiṣvindriyādhiṣṭhāneṣu; kathaṃ? pañcakṛtvaḥ pañcavārān, bhāvayanti yojayanti; atha āyānti āgacchanti; kāḥ? dhamanyaḥ; kiṃ pañcatvaṃ; kiṃ kṛtvā? bhāvayitvā saṃyojya; kiṃ tat? pañcendriyam indriyapañcakaṃ sūkṣmarūpaṃ; keṣu? pañcasvākāśādiṣu mahābhūteṣu; etenaitaduktaṃ bhavati- ākāśādipañcabhūtasamutpannā dhamanyaḥ karmapuruṣamindriyādhiṣṭhāneṣu pañcavārān bhāvayanti, tataścendriyapañcakamākāśādiṣu bhūteṣu saṃyojya vināśakāle dhamanyo vināśaṃ yānti| anye tu ‘pañcādibhūtānyatha pañcakṛtvā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ādibhūtānyākāśādīni pañcamahābhūtāni, pañcendriyaṃ karmapuruṣaṃ, pañcasu cakṣurādiṣvindriyādhiṣṭhāneṣu yojayanti; tataśca pañcendriyaṃ karmapuruṣaṃ pañcasu cakṣurādiṣvindriyādhiṣṭhāneṣu, bhāvayitvā saṃyojya, tāni pañca ādibhūtāni, vināśakāle pañcatvamāyānti| apare tu ‘pañcābhibhūtāstvatha pañcadhā vā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- bhāvayanti yojayanti, kāḥ? pañcābhibhūtā dhamanyaḥ; āyānti kiṃ? pañcatvaṃ vināśaṃ; kva? vināśakāle; kiṃ kṛtvā? bhāvayitvā saṃyojya; kiṃ tat? pañcendriyaṃ buddhīndriyapañcakaṃ karmendriyapañcakaṃ ca; keṣu? pañcasu śabdādiṣu vacanādiṣu cātmīyeṣvartheṣu ¹⁴; kathaṃ? pañcadhā pañcabhiḥ prakāraiḥ, tadanantā eva dhamanyaḥ; kiṃ? pañcatvaṃ vināśaṃ; kva? vināśakāle; kiṃ kṛtvā? bhāvayitvā saṃyojya; kaṃ pañcendriyaṃ buddhīndriyapañcakaṃ karmendriyapañcakaṃ ca; kva? śabdādiṣu svakīyeṣvartheṣu| athavā pañcānāmākāśapavanadahanatoyabhūmīnāṃ pṛthagābhimukhyena bhūtāḥ sattārūpeṇa vyavasthitā dhamanyaḥ, pañcendriyaṃ karmapuruṣaṃ, yathāsvaṃ pañcasu cakṣurādiṣvindriyādhiṣṭhāneṣu, bhāvayanti yojayanti| gayī tvanyathā''pātanikāṃ vidhāya vyākhyāti; yathā- atra rūpādigrāhiṇīnāṃ dhamanīnāṃ pañcatvāt pañcabhirdhamanībhiḥ pañcānāmapi rūpādīnāṃ yugapadgrahaṇena bhavitavyamityāśaṅkyāha- pañcābhibhūtā ityādi| asyāyamarthaḥ- pañcasu rūpādiṣu, pañcendriyaṃ cakṣurādikaṃ, pañca dhamanyo bhāvayanti vedayanti; svayaṃ tāvat pañcendriyāṇi rūpādikaṃ vidanti, tāni ca pañca dhamanyasteṣu vedayanti| kathaṃ? pañcakṛtvaḥ pañcavārān| na caikavārameva pañcāpi dhamanyaḥ pañcāpīndriyāṇi pañcasvapi rūpādiṣu vedayanti, tat kutaḥ punariti hetugarbhaṃ viśeṣaṇamāha- abhibhūtā abhimukhaṃ prāptāḥ| kena? ‘manasā’ iti śeṣaḥ| kasmāt? kartṛmanaḥpuraḥsarendriyārthagrahaṇāt; mantā hi śarīre eka eva, mano'pyekameva, tena manasā yaiva śabdādivahāsu dhamanīṣvabhiprapannā saiva svadharmaṃ grāhayati mantāraṃ nānyeti; yato manaḥpuraḥsaraivendriyapravṛttiḥ| idānīṃ svasthasyaiva rūpādigrāhiṇītvamāsāṃ na punaratidoṣābhipannasya maraṇe'pītyāha- pañcatvamityādi| viśiṣṭanāśakāle pañcatvaṃ yānti; dhamanyaḥ pāñcabhautikā vināśakāle pṛthakpṛthagbhūtabhāvenāvasthānāt pañcatāṃ gatā ucyante| pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitveti punarapyanuvādasteṣāṃ niyatasvaviṣayagrāhitvadarśanārthaḥ| granthāntare “rasavahanaṃ ¹⁵ kurvanti dhamanyaḥ satataṃ tathā| śabdādigrahaṇocchvāsaniḥśvāsavacanāni ca|| bhāvayanti pṛthak paścāt pratyayāḥ khalu pañcasu| tatsaṅkhyākaraṇaṃ yānti nāśakāle tu pañcatām|| śarīraṃ hi gate tasmiñ śūnyāgāramacetanam| pañcatattvāvaśeṣatvāt pañcatāṃ gatamucyate”- iti||11||

ata ūrdhvaṃ srotasāṃ mūlaviddhalakṣaṇamupadekṣyāmaḥ | tāni tu prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārtavavahāni, yeṣvadhikāraḥ; ekeṣāṃ bahūni; eteṣāṃ viśeṣā bahavaḥ | tatra prāṇavahe dve, tayormūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaśca ¹⁶ dhamanyaḥ, tatra viddhasyākrośanavinamanamohanabhramaṇavepanāni maraṇaṃ vā bhavati; annavahe dve, tayormūlamāmāśayo'nnavāhinyaśca dhamanyaḥ, tatra viddhasyādhmānaṃ śūlo'nnadveṣaśchardiḥ pipāsā''ndhyaṃ ¹⁷ maraṇaṃ ca; udakavahe dve, tayormūlaṃ tālu kloma ca, tatra viddhasya pipāsā ¹⁸ sadyomaraṇaṃ ca; rasavahe dve, tayormūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaśca dhamanyaḥ, tatra viddhasya śoṣaḥprāṇavahaviddhavacca maraṇaṃ talliṅgāni ca; raktavahe dve, tayormūlaṃ yakṛtplīhānau raktavāhinyaśca dhamanyaḥ ¹⁹, tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaro dāhaḥ pāṇḍutā śoṇitāgamanaṃ ²⁰ raktanetratā ca; māṃsavahe dve, tayormūlaṃ snāyutvacaṃ raktavahāśca ²¹ dhamanyaḥ, tatra viddhasya śvayathurmāṃsaśoṣaḥ sirāgranthayo maraṇaṃ ca; medovahe dve, tayormūlaṃ kaṭī vṛkkau ca, tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgatā tāluśoṣaḥ sthūlaśophatā pipāsā ca; mūtravahe dve, tayormūlaṃ bastirmeḍhraṃ ca, tatra viddhasyānaddhabastitā mūtranirodhaḥ stabdhameḍhratā ca; purīṣavahe dve, tayormūlaṃ pakvāśayo gudaṃ ca, tatra viddhasyānāho durgandhatā grathitāntratā ca; śukravahe dve, tayormūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca, tatra viddhasya klībatā cirāt praseko raktaśukratā ca ²²; ārtavahe dve, tayormūlaṃ garbhāśaya ārtavavāhinyaśca dhamanyaḥ, tatra viddhāyā vandhyātvaṃ maithunāsahiṣṇutvamārtavanāśaśca; sevanīcchedādrujāprādurbhāvaḥ; bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktamiti | srotoviddhaṃ tu pratyākhyāyopacaret, uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopacaret ||12||

ata ūrdhvamityādi| mūlasya sthūlatvena tadviddhalakṣaṇasyaiva sādhyāsādhyaparicchedakatvāttadviddhalakṣaṇavyākhyānameva pratijñātam| svarūpaṃ tu “svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca| srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā pratānasadṛśāni ca” (ca.vi.5) iti tantrāntarājjñeyam| tānyeva vivṛṇvannāha- tāni tvityādi| prāṇādīnāmārtavāntānāmekādaśānāṃ pratyekaṃ ²³ vahane dve dve srotasī| asthimajjasvedavāhiṣu srotaḥsu satsvapyanadhikāraḥ; kathaṃ? tatrāsthivahānāṃ sakalānāmeva medo mūlaṃ, majjavahānāṃ ca teṣāṃ sakalānyevāsthīni sakalaśarīragatāni, na ca sakalaśarīragataviddhalakṣaṇaṃ sādhyādijñānaniścāyakam, evaṃ svedavahānāmapi kevalaṃ medo mūlamiti ²⁴ pūrveṇaiva samānam, ataḥ śalyatantre teṣāṃ ²⁵ mūlaviddhalakṣaṇānadhikāraḥ| amumevārthaṃ cetasi kṛtvā''ha- yeṣvadhikāra iti| ‘śalyatantre’ iti śeṣaḥ, kāyacikitsāyāṃ tu srotoduṣṭilakṣaṇaṃ vācyaṃ, tena sakalāṅgagatānāmapi srotasāṃ kāyacikitsāyāmadhikāraḥ| śalyatantrādhikāriṣu niyatadeśasthiteṣu viddheṣu vedanāviśeṣasya sādhyādijñānaniścāyakatvamiti kāyacikitsādhikāriṇāṃ srotasāṃ kṛtsnaśarīragatatvena sūkṣmāṇāmāśritasya vedanāviśeṣasyātisūkṣmatvānna sādhyādijñānaniścāyakatvamiti teṣāmanadhikāraḥ| paramatamāha- ekeṣāṃ bahūnīti|- ekeṣāmācāryāṇāṃ mate bahūni srotāṃsi, ‘tānyatrānadhikṛtāni’ iti śeṣaḥ| eteṣāṃ viśeṣā bahava iti eteṣāṃ pūrvoktānāṃ prāṇādivahānāṃ svatantre dvāviṃśatisaṅkhyopetānāṃ srotasāṃ, viśeṣā bhedāḥ| tatra prāṇavahe ityādi| ākrośanamārtasvarai rodanaṃ, vinamanaṃ viśeṣeṇa namanam| tvakśabdena raso'tra, tātsthyāt| śukravahasrotaḥsannihitasevanīcchedanalakṣaṇamaśmarīcikitsite bastiprasaṅgenoktamatrāsūtritamapi| mūtrapurīṣasrotomūlabastigudaviddhalakṣaṇamatideśena sukhapratipattaye nirdiśannāha- bastītyādi| bastividdhalakṣaṇaṃ ‘tatra viddhasyānaddhabastitā’ ityādi; gudaviddhalakṣaṇaṃ ca ‘tatra viddhasyānāha’ ityādi| idānīṃ cikitsāsūtraṃ nirdiśannāha- srotoviddhamityādi| upacarediti ‘śalyoddharaṇaprakāreṇa’ iti śeṣaḥ| uddhṛtaśalyamiti atrāpi pratyākhyāyeti yojanīyam||12||

bhavati cātra- mūlāt khādantaraṃ dehe prasṛtaṃ tvabhivāhi yat | strotastaditi vijñeyaṃ sirādhamanivarjitam ||13||

mūlādityādi|- mūlāt khāditi hṛdayādicchidrāt, prasṛtam ²⁶ abhivahanaśīlaṃ, yadantaram avakāśaḥ, tat sroto vijñeyam||13||

iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne dhamanīvyākaraṇaśārīraṃ nāma navamo'dhyāyaḥ ||9||

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ śārīrasthāne navamo'dhyāyaḥ||9||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘dhmānāddhamanyaḥ sravaṇāt srotāṃsi saraṇāt sirāḥ’ (ca.sū.30) ↩
2 ‘nāvadiṣyat’ iti pā. ↩
3 ‘abhinnagītatayā pratītiḥ’ iti pā. ↩
4 ‘sarvābhirdhamanībhirgṛhṇīte’ iti pā. ↩
5 ‘yathātatham’ iti pā. ↩
6 ‘cordhvagatānāṃ tiryaggatānāṃ’ iti pā. ↩
7 ‘trividhā’ iti pā. ↩
8 ‘tā eva raktamabhivahanti’ iti pā. ↩
9 rasabhāvo'sti’ iti pā. ↩
10 dravamacchamudakamivodakaṃ,’ iti pā. ↩
11 ‘cāpi santaparyanti’ iti pā. ↩
12 ‘samyakpariṇatāhārarasavāhibhistribhiḥ’ iti pā. ↩
13 ‘ca niyataḥ’ iti pā. ↩
14 svakīyeṣvartheṣu’ iti pā. ↩
15 ‘rasavahaṃ na’ iti pā. ↩
16 ‘prāṇavāhinyaśca’ iti pā. ↩
17 ‘mūrchā’ iti tā. ↩
18 ‘pipāsā'sādhyā śyāvāṅgatā’ iti pā. ↩
19 ‘raktavāhinyaśca dhamanyaḥ’ iti tā. pustake na paṭhyate ↩
20 ‘śoṇitātigamanaṃ’ iti pā. ↩
21 ‘raktavāhinyaśca’ iti pā. ↩
22 ‘vā'prasekaśca’ iti pā. ↩
23 ‘pratyekavaca(ha)ne’ iti pā. ↩
24 svedo mūlamiti’ iti pā. ↩
25 naiṣāṃ mūlaviddhalakṣaṇādhikāraḥ iti pā. ↩
26 ‘yat antaraṃ chidraṃ, prasṛtamabhivahanaśīlaṃ tat’ iti pā. ↩