eTexts / e-Suśruta

The Suśrutasaṃhitā, in IAST

10. garbhiṇīvyākaraṇaśārīram

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
dhamanīvyākaraṇe śukrārtavasrotaḥsaṅkīrtanācchukrārtavamūlasya garbhasya vyākṛtasyāśrayabhūtā 1 gārbhiṇī vyākartuṃ yujyata ityāha- athāta ityādi||1-2||
garbhiṇī prathamadivasāt prabhṛti nityaṃ prahṛṣṭā śucyalaṅkṛtā śuklavasanā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇaguruparā ca bhavet, malinavikṛtahīnagātrāṇi na spṛśet, durgandhadurdarśanāni pariharet, udvejanīyāśca kathāḥ, śuṣkaṃ paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ cānnaṃ nopabhuñjīta, bahirniṣkramaṇaṃ śūnyāgāracaityaśmaśānavṛkṣāśrayān krodhamayaśaskarāṃśca 2 bhāvānuccairbhāṣyādikaṃ ca pariharedyāni ca garbhaṃ vyāpādayanti, na cābhīkṣṇaṃ tailābhyaṅgotsādanādīni seveta, na cāyāsayeccharīraṃ, pūrvoktāni ca pariharet, śayanāsanaṃ mṛdvāstaraṇaṃ nātyuccamapāśrayopetamasambādhaṃ ca vidadhyāt, hṛdyaṃ dravamadhuraprāyaṃ snigdhaṃ dīpanīyasaṃskṛtaṃ ca bhojanaṃ bhojayet, sāmānyametadāprasavāt ||3||
caityaṃ devatādhiṣṭhito vṛkṣaḥ, anye bauddhālayamāhuḥ| śmaśānaṃ mṛtamartyadāhasthānam| pūrvoktāni ṛtumatyāṃ niṣiddhāni divāsvapnādīni| apāśrayopetaṃ prativāhakasahitam, asambādhamasaṅkaṭaṃ, vidadhyāt kuryāt| hṛṣṭādisvarūpā nityaṃ bhavet| malinādi na spṛśediti niṣiddhasparśavarjanaṃ, durgandhadurdarśanādiparihāreṇa niṣiddhagandharūpavarjanam, udvejanīyāśca kathā ityanena niṣiddhaśrutivarjanaṃ, śuṣkaparyuṣitetyādinā niṣiddharasavarjanaṃ, bahirniṣkramaṇādiparihāreṇa kāyakriyāniyamaḥ, krodhādiparihāreṇa manaḥkriyāniyamaḥ, uccairbhāṣyādiparihāreṇa vāgviṣayaniyamaḥ| yāni ca garbhaṃ vyāpādayantīti garbhāvakrāntāvuktāni grāmyadharmayānavāhanādīni| vihāraṃ niyamyāhāraṃ niyamayannāha- hṛdyaṃ dravamityādi| hṛdyamojasyatvāt, dravaṃ jīvanīyatvāt, madhuraṃ sakalaśarīradhātūnāṃ sātmyatvāt, upayojanīyam| dravādīnāmagnimāndyahetutvāttatpratīkārāyāha- dīpanīyasaṃskṛtamiti||3||
viśeṣatastu garbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyamāseṣu madhuraśītadravaprāyamāhāramupaseveta; viśeṣatastu tṛtīye ṣaṣṭikaudanaṃ payasā bhojayet, caturthe dadhnā, pañcame payasā, ṣaṣṭhe sarpiṣetyeke; caturthe payonavanītasaṃsṛṣṭamāhārayejjāṅgalamāṃsasahitaṃ hṛdyamannaṃ ca bhojayet, pañcame kṣīrasarpiḥsaṃsṛṣṭaṃ 3, ṣaṣṭhe śvadaṃṣṭrāsiddhasya sarpiṣo mātrāṃ pāyayed yavāgūṃ vā, saptame sarpiḥ pṛthakparṇyādisiddham, evamāpyāyate garbhaḥ; aṣṭame badarodakena balātibalāśatapuṣpāpalalapayodadhimastutailalavaṇamadanaphalamadhughṛtamiśreṇāsthāpayet purāṇapurīṣaśuddhyarthamanulomanārthaṃ ca vāyoḥ, tataḥ payomadhurakaṣāyasiddhena 4 tailenānuvāsayet, anulome hi vāyau sukhaṃ prasūyate nirupadravā ca bhavati, ata ūrdhvaṃ snigdhābhiryavāgūbhirjāṅgalarasaiścopakramedāprasavakālāt; evamupakrāntā snigdhā balavatī sukhamanupadravā prasūyate ||4||
viśeṣata iti atiśayenetyarthaḥ| paramatamāha- viśeṣata ityādi| svamatamāha- caturthe ityādi| pṛthakparṇyādiḥ vidārigandhādiḥ||4||
navame māsi sūtikāgāramenāṃ praveśayet praśaste tithyādau | tatrāriṣṭaṃ 5 brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāṇāṃ śvetaraktapītakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu bilvanyagrodhatindukabhallātakanirmitasarvāgāraṃ 6 yathāsaṅkhyaṃ tanmayaparyaṅkaṃ samupaliptabhittiṃ suvibhaktaparicchadaṃ prāgdvāraṃ dakṣiṇadvāraṃ vā'ṣṭahastāyataṃ caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṅgalasampannaṃ vidheyam ||5||
tatra tasmin prasavāvasare| ariṣṭaṃ sūtikāgṛham, evambhūtaṃ vidheyamiti sambandhaḥ||5||
jāte hi śithile kukṣau mukte hṛdayabandhane | saśūle jaghane nārī jñeyā sā tu prajāyinī ||6|| tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ prati samantādvedanā bhavatyabhīkṣṇaṃ 7 purīṣapravṛttirmūtraṃ prasicyate yonimukhācchleṣmā ca ||7||
jāta ityādi| saśūle jaghane saśūlāyāṃ kaṭyām| prajāyinī prasavamānā| tatropasthitetyādi||6-7||
prajanayiṣyamāṇāṃ kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ kumāraparivṛtāṃ punnāmaphalahastāṃ svabhyaktāmuṣṇodakapariṣiktāmathaināṃ sambhṛtāṃ 8 yavāgūmākaṇṭhāt pāyayet, tataḥ kṛtopadhāne mṛduni 9 vistīrṇe śayane sthitāmābhugnasakthīmuttānāmaśaṅkanīyāścatasraḥ striyaḥ pariṇatavayasaḥ prajananakuśalāḥ kartitanakhāḥ 10 paricareyuriti ||8||
aśaṅkanīyā yāsāṃ lajjābhayādikaṃ na karoti garbhiṇī||8||
athāsyā viśikhāntaramanulomamanusukhamabhyajyānubrūyāccaitāmekā 11 - subhage pravāhasveti, nacāprāptāvī pravāhasva, tato vimukte garbhanāḍīprabandhe saśūleṣu śroṇivaṅkṣaṇabastiśiraḥsu ca pravāhethāḥ śanaiḥ śanaiḥ, tato garbhanirgame pragāḍhaṃ, tato garbhe yonimukhaṃ prapanne gāḍhataramāviśalyabhāvāt; akālapravāhaṇādbadhiraṃ mūkaṃ kubjaṃ vyastahanumūrdhvābhighātinaṃ 12 kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ vikaṭaṃ vā janayati ||9||
athāsyā ityādi| viśikhāntaram apatyamārgam| anulomaṃ lomānukūlam| anusukhaṃ 13 yathāsukham| etāṃ garbhiṇīm| ekā utkṛṣṭā, anye ‘tvekā catasṛṇāṃ strīṇāṃ madhye’ iti vyākhyānayanti| pravāhasveti nikunthanaṃ 14 kuruḥ, ‘vāha’ prayatne, ityasya dhātorātmanepadinaḥ prayogaḥ| āvī prasavavedanā| tato vimukte garbhanāḍīprabandha iti garbhanāḍīnāṃ prakṛṣṭo bandhastasmin| svasthānādgarbhasya niḥsaraṇāya gamanaṃ garbhanirgamastasmin garbhanirgame| pragāḍhamityatra pravāhethā iti sambadhyate| āviśalyabhāvāditi śalyagrahaṇamaparāsahitagarbhaprāptyartham| akāletyādi| vyastahanuṃ vighaṭitamukhasandhim| ūrdhvābhighātinam ūrdhvajatrugatarogiṇam| upadrutam upadravairvyāptam| vikaṭam ayathāsthānaniveśitāvayavam||9||
tatra pratilomamanulomayet, prāñjalamākarṣet ||10||
tatretyādi| pratilomatā cānekaprakārā mūḍhagarbhanidānoktayā diśā jñātavyā| anulomayediti mūḍhagarbhacikitsitoktaprakāreṇetyarthaḥ| apratilomaṃ tu prāñjalamākarṣet||10||
garbhasaṅge tu yoniṃ dhūpayet kṛṣṇasarpanirmokeṇa piṇḍītakena vā, badhnīyāddhiraṇyapuṣpīmūlaṃ hastapādayoḥ, dhārayet suvarcalāṃ viśalyāṃ vā ||11||
garbhasaṅge tvityādi| hiraṇyapuṣpī kalikārikā, suvarcalā sūryabhaktā, viśalyā pāṭalā||11||
atha jātasyolbaṃ 15 mukhaṃ ca saindhavasarpiṣā viśodhya, ghṛtāktaṃ mūrdhni picuṃ dadyāt; tato nābhināḍīmaṣṭāṅgulamāyamya sūtreṇa baddhvā chedayet, tatsūtraikadeśaṃ ca kumārasya 16 grīvāyāṃ samyag badhnīyāt ||12||
athetyādi| ulbaṃ jarāyuṃ, viśodhya apanīya; mukhaṃ ca viśodhya nirmalīkṛtya, tadapi mukhakaṇṭhagatajarāyukaphāpanayanena| taduktaṃ- “jarāyuṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite” (śā.2) iti| brahmadevastu ghṛtāktamiti padaṃ parityajya picuṃ dadyādityatra ‘balātailāktamiti śeṣaḥ’ iti vyākhyāti| tato nābhināḍīmiti āyamya ākṛṣya, grīvāyāṃ samyagbadhnīyāt srāvaparihārārthaṃ; gayī tu ‘garbhanāḍīmaṣṭāṅgulamāyamya nātigāḍhaṃ nātiśithilamagre sūtreṇābadhya vardhayitvā kuṣṭhatailena siktvā'patyamāśvāsya madhusarpirmiśramaṅgulyā'nāmikayā kanakacūrṇaṃ lehayet’- iti paṭhati||12||
atha kumāraṃ śītābhiradbhirāśvāsya jātakarmaṇi kṛte madhusarpiranantacūrṇamaṅgulyā'nāmikayā 17 lehayet; tato balātailenābhyajya, kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā rūpyahemaprataptena vā vāriṇā snāpayedenaṃ kapitthapatrakaṣāyeṇa vā koṣṇena yathākālaṃ yathādoṣaṃ yathāvibhavaṃ ca ||13||
atha kumāramityādi| āśvāsya yoniyantrapīḍanamūrcchitam| anantacūrṇaṃ suvarṇacūrṇaṃ, tena miśraṃ madhvādi lehayet| cūrṇapramāṇaṃ tu jātamātrasya guñjāmātram| sarvagandhā elādikāḥ| yathākālaṃ kālānatikrameṇa| koṣṇena īṣaduṣṇena| yathādoṣaṃ doṣānatikrameṇa| kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa pittaghnena, sarvagandhodakena vā vātaghnena, vibhavānatikrameṇa rūpyahemataptena vāriṇā, kapitthapatrakaṣāyeṇa vā snāpayet| atra keṣucit pustakeṣu tu “madhusarpiranantābrāhmīrasena suvarṇacūrṇamaṅgulyā'nāmikayā lehayet”- ityayaṃ pāṭho dṛśyate, paramasau ṭīkākārairna vyākhyātaḥ| vṛddhavāgbhaṭena tvanyathā prāśanamabhihitaṃ; yathā- “aindrībrāhmīśaṅkhapuṣpīvacākalkaṃ madhughṛtopetaṃ hareṇumātraṃ kuśābhimantritaṃ sauvarṇenāśvatthapatreṇa vā medhāyurbalajananaṃ prāśayed brāhmīvacānantāśatāvaryanyatamacūrṇaṃ vā” (a.saṃ.u.1)- iti||13||
dhamanīnāṃ hṛdisthānāṃ vivṛtatvādanantaram | catūrātrāttrirātrādvā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate ||14|| tasmāt prathame'hni madhusarpiranantamiśraṃ 18 mantrapūtaṃ trikālaṃ pāyayet, dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpiḥ, tṛtīye ca; tataḥ prāṅnivāritastanyaṃ madhusarpiḥ svapāṇitalasammitaṃ dvikālaṃ pāyayet ||15||
madhusarpirmiśraṃ suvarṇacūrṇa kuto lehayitavyamityāha- dhamanīnāmityādi| anantamiśram anantasya suvarṇasya 19 guñjāpramāṇena miśritam| madhusarpiṣaśca mānaṃ vakṣyamāṇaṃ svapāṇitalasammitaṃ boddhavyam| tata ityādi| tataścaturthe divase prātarmadhyāhnādilakṣaṇe madhusarpiḥ prāśayet, tadanantaraṃ caturthadivasasya tṛtīyakālamārabhya pañcamādidivaseṣu yatheṣṭaṃ stanyapānaṃ kārayet| kaṃ? bālaṃ; kiṃviśiṣṭaṃ? prāṅnivāritastanyaṃ; prāk purvaṃ nivāritaṃ stanyaṃ yasya taṃ; vṛddhavāgbhaṭe ca “anantāmiśre madhusarpiṣī” (a.saṃ.u.1) iti pāṭhaḥ, tatra cānantā dūrvā vyākhyātā||14-15||
atha sūtikāṃ balātailābhyaktāṃ vātaharauṣadhaniṣkvāthenopacaret | saśeṣadoṣāṃ tu tadahaḥ pippalīpippalīmūlahastipippalīcitrakaśṛṅgaveracūrṇaṃ guḍodakenoṣṇena 20 pāyayet, evaṃ dvirātraṃ trirātraṃ vā kuryādāduṣṭaśoṇitāt | viśuddhe tato vidārigandhādisiddhāṃ snehayavāgūṃ kṣīrayavāgūṃ vā pāyayettrirātram | tato yavakolakulatthasiddhena jāṅgalarasena śālyodanaṃ bhojayedbalamagnibalaṃ cāvekṣya | anena vidhinā'dhyardhamāsamupasaṃskṛtā vimuktāhārācārā vigatasūtikābhidhānā syāt, punarārtavadarśanādityeke ||16||
atha sūtikāmityādi| vātaharauṣadhāni bhadradārvādīni| upacaret ‘pānapariṣekādibhiḥ’ iti śeṣaḥ| saśeṣadoṣāmityatra doṣaśabdo raktavacanaḥ| tatastṛtīye caturthe vā dine viśuddhe śoṇite vidārīgandhādikvāthena siddhāṃ snehabahulāṃ yavāgūmagnibalamavekṣya kṣīrayavāgūṃ vā pāyayet| adhyardhamāsaṃ trīṇi pakṣāṇi||16||
dhanvabhūmijātāṃ tu sūtikāṃ ghṛtatailayoranyatarasya mātrāṃ pāyayet pippalyādikaṣāyānupānāṃ, snehanityā ca syāttrirātraṃ pañcarātraṃ vā balavatī 21; abalāṃ 22 yavāgūṃ pāyayettrirātraṃ pañcarātraṃ vā | ata ūrdhvaṃ snigdhenānnasaṃsargeṇopacaret ||17||
dhanvetyādi| jāṅgaladeśajātāṃ tu sūtikāṃ bubhukṣāyutāṃ sātmyānurodhena ghṛtasya tailasya vā mātrāmahaḥpariṇāminīṃ pāyayet| jīrṇe tu snehe pūrvoktauṣadhasādhitāṃ mātrayā peyāṃ vā pāyayet| snehanityā ca syādabhyaṅgādiṣu| kiyanti dināni ghṛtatailayoranyataramātrāṃ pāyayedityāśaṅkyāha- trirātramityādi| balavatī 23 balayuktā sūtikā| balahīnāyāśca kiṃ kartavyamityāśaṅkyāha- abalāmityādi| yavāgūmiti ‘pūrvoktauṣadhasādhitāṃ snehayuktām’ iti śeṣaḥ| ata ūrdhvamityādi| snehapānayavāgūpānābhyāṃ preritatrirātrapañcarātrādūrdhvaṃ snigdhena peyādikrameṇa vahnerbalasya ca bṛṃhaṇārthaṃ vātajayārthaṃ copacaret| atrārthe vṛddhavāgbhaṭaḥ- “atha sūtikāṃ balātailenābhyajyāt, bubhukṣitāṃ ca pañcakolacūrṇena yavānyupakuñcikācavyacitrakavyoṣasaindhavacūrṇena vā yuktāmahaḥpariṇāminīṃ yathāsātmyaṃ snehamātrāṃ pāyayet, snehāyogyāṃ vātaharauṣadhakvāthaṃ hrasvapañcamūlīkvāthaṃ vā; pītavatyāśca yamakenābhyajya veṣṭayedudaraṃ vastreṇa, tathā na vāyurudare vikṛtimutpādayatyanavakāśatvāt, jīrṇe tu snehe pūrvauṣadhaireva siddhāṃ vidāryādigaṇakvāthena vā kṣīreṇa yavāgūṃ susvinnāṃ dravāṃ mātrayā pāyayet” (a.saṃ.śā.3)- iti||17||
prāyaśaścaināṃ prabhūtenoṣṇodakena pariṣiñcet, krodhāyāsamaithunādīṃśca pariharet ||18||
aparamapi prasūtāmadhikṛtya sāmānyena kriyāviśeṣamāha- prāyaśaścetyādi| enāṃ striyaṃ; pariṣiñced dhārayā, garbhakṣobhakṛtaraktasrāvaṇārthaṃ vātajayārthaṃ ca| āyāso vyāyāmaḥ, maithunaṃ puruṣasevā, krodhādayaḥ pañcadaśa āturopadravacikitsitoktāḥ||18||
mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhirupajāyate | sa kṛcchrasādhyo'sādhyo vā bhavedatyapatarpaṇāt ||19|| tasmāttāṃ deśakālau ca vyādhisātmyena karmaṇā | parīkṣyopacarennityamevaṃ nātyayamāpnuyāt 24||20||
uktāhārācāravyatikrameṇa kiṃ bhavatītyāha- mithyācārādityādi| atyapatarpaṇāditi asādhyabhavane hetuḥ| tāṃ prasūtāṃ, deśakālau parīkṣya vyādhisātmyena karmaṇā nityamupacarediti sambandhaḥ| atyayo vināśaḥ| gayī tu ‘deśakālaukavyādhisātmyena karmaṇā’ iti paṭhitvā deśādibhiḥ saha pṛthak sātmyaśabdaṃ sambadhnāti; okasātmyamabhyāsasātmyaṃ, okaśabdo'yam ‘uca’ samavāya ityanena dhātunā vyutpādita iti vyākhyāti||19-20||
athāparā'patantyānāhādhmānau kurute, tasmāt kaṇṭhamasyāḥ keśaveṣṭitayā'ṅgulyā pramṛjet, kaṭukālābukṛtavedhanasarṣapasarpanirmokairvā kaṭutailavimiśrairyonimukhaṃ dhūpayet, lāṅgalīmūlakalkena vā'syāḥ 25 pāṇipādatalamālimpet, mūrdhni vā'syā 26 mahāvṛkṣakṣīramanusecayet, kuṣṭhalāṅgalīmūlakalkaṃ vā madyamūtrayoranyatareṇa pāyayet, śālamūlakalkaṃ 27 vā pippalyādiṃ vā madyena, siddhārthakakuṣṭhalāṅgalīmahāvṛkṣakṣīramiśreṇa surāmaṇḍena vā''sthāpayet, etaireva siddhena siddhārthakatailenottarabastiṃ dadyāt, snigdhena vā kṛttanakhena hastenāpaharet ||21||
athāparetyādi| kṛtavedhanaḥ kośātakaḥ| ‘śālamūlakalkaṃ’ ityatra ‘śālimūlakalkaṃ’ iti kecit||21||
prajātāyāśca nāryā rūkṣaśarīrāyāstīkṣṇairaviśodhitaṃ 28 raktaṃ vāyunā taddeśagatenātisaṃruddhaṃ nābheradhaḥ pārśvayorbastau bastiśirasi vā granthiṃ karoti; tataśca nābhibastyudaraśūlāni bhavanti, sūcībhiriva nistudyate bhidyate dīryata 29 iva ca pakvāśayaḥ, samantādādhmānamudare mūtrasaṅgaśca bhavatīti makkallalakṣaṇam | tatra vīratarvādisiddhaṃ jalamuṣakādipratīvāpaṃ pāyayet, yavakṣāracūrṇaṃ vā sukhodakena pippalyādikvāthena vā, pippalyādicūrṇaṃ vā surāmaṇḍena, varuṇādikvāthaṃ vā pañcakolailāpratīvāpaṃ, pṛthakparṇyādikvāthaṃ vā bhadradārumaricasaṃsṛṣṭaṃ, purāṇaguḍaṃ vā trikaṭukacaturjātakakustumburumiśraṃ khādet, acchaṃ vā pibedariṣṭamiti ||22||
prajātāyā ityādi| prajātāyāḥ prajananaśoṇitasañjanitaśūlo makkallaḥ; avaruddharaktapākajanito vidradhirapi makkallaḥ, kārye kāraṇopacārāt| makkallacikitsāmāha- tatretyādi| jalaṃ kvātham| yavakṣāracūrṇaṃ sukhodakena mandāgnau, kaphaprakṛtīnāṃ pippalyādikvāthena, evamanye'pi yogā doṣādīnavekṣya yojanīyāḥ| acchaṃ kevalam| ariṣṭam abhayāriṣṭādikam||22||
atha bālaṃ kṣaumaparivṛtaṃ kṣaumavastrāstṛtāyāṃ 30 śayyāyāṃ śāyayet, pīlubadarīnimbaparūṣakaśākhābhiścainaṃ parivījayet, mūrdhni cāsyāharahastailapicumavacārayet, dhūpayeccainaṃ rakṣoghnairdhūpaiḥ, rakṣoghnāni cāsya pāṇipādaśirogrīvāsvavasṛjet, tilātasīsarṣapakaṇāṃścātra prakiret, adhiṣṭhāne cāgniṃ prajvālayet, vraṇitopāsanīyaṃ cāvekṣeta ||23||
atha bālamityādi| kṣaumaṃ dukūlam| rakṣoghnaidhūpairvacādibhiḥ| adhiṣṭhāne sūtikāgāre| vraṇitopāsanīyaṃ cāvekṣeteti tena prākśīrṣaśayanamajasradīpasragdāmādi sarvamatrāpi tatroktaṃ veditavyam||23||
tato daśame'hani mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau svastivācanaṃ kṛtvā nāma kuryātāṃ yadabhipretaṃ nakṣatranāma vā ||24||
tata ityādi| nakṣatranāmeti nakṣatradevatākṛtaṃ nāmetyarthaḥ||24||
tato yathāvarṇaṃ dhātrīmupeyānmadhyamapramāṇāṃ madhyamavayaskā(sā)marogāṃ śīlavatīmacapalāmalolupāmakṛśāmasthūlāṃ prasannakṣīrāmalambauṣṭhīmalambordhvastanīmavyaṅgāmavyasaninīṃ jīvadvatsāṃ dogdhrīṃ vatsalāmakṣudrakarmiṇīṃ kule jātāmato bhūyiṣṭhaiśca guṇairanvitāṃ śmāmāmārogyabalavṛddhaye bālasya | tatrordhvastanī karālaṃ kuryāt, lambastanī nāsikāmukhaṃ chādayitvā maraṇamāpādayet | tataḥ praśastāyāṃ tithau śiraḥsnātamahatavāsasamudaṅmukhaṃ śiśumupaveśya dhātrīṃ prāṅmukhīṃ copaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ dhautamīṣatparisrutamabhimantrya mantreṇānena pāyayet ||25|| ‘catvāraḥ sāgarāstubhyaṃ stanayoḥ kṣīravāhinaḥ | bhavantu subhage nityaṃ bālasya balavṛddhaye ||26|| payo'mṛtarasaṃ pītvā kumāraste śubhānane | dīrghamāyuravāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||27||
tata ityādi| yathāvarṇamiti brāhmaṇasya brāhmaṇīṃ, kṣatriyasya kṣatriyāmityādi| dhātrīmupeyāt stanadāyinīṃ samīpaṃ gacchet, ‘bhiṣak bālagrāhako vā’ iti śeṣaḥ| śyāmā hi prāyaśaḥ pracurakṣīrā bhavati| uktaviparyāsena doṣasya diṅmātraṃ darśayannāha- tatretyādi| itiśabdo'yamevamprakāre, tenānye'pi doṣā evamprakārāḥ svayamapyūhya jñātavyāḥ| abhimantraṇamāha- catvāra ityādi||25-27||
ato'nyathā nānāstanyopayogasyāsātmyādvyādhijanma bhavati ||28||
niyatadhātryā abhāve doṣaṃ darśayannāha- ato'nyathetyādi||28||
aparisrute'pyatistabdhastanyapūrṇastanapānādutsuhitasrotasaḥ śiśoḥ kāsaśvāsavamīprādurbhāvaḥ | tasmādevaṃvidhānāṃ 31 stanyaṃ na pāyayet ||29||
kuta īṣatparisrutaṃ stanyaṃ pāyayedityāśaṅkya tadviparyaye doṣaṃ vaktumāha- aparisruta ityādi| utsuhitasrotasa iti ūrdhvapūritasrotasa ityarthaḥ| ‘utsnuhitasrotasa’ iti pāṭhe tu ūrdhvaṃ sruhitamudgīrṇaṃ sroto yasyeti samāsaḥ||29||
krodhaśokāvātsalyādibhiśca striyāḥstanyanāśo bhavati | athāsyāḥ kṣīrajananārthaṃ saumanasyamutpādyayavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsarasasurāsauvīrakapiṇyākalaśunamatsyakaśerukaśṛṅgāṭaka- bisavidārikandamadhukaśatāvarīnālikālābūkālaśākaprabhṛtīni vidadhyāt ||30||
krodhaśoketyādi| avātsalyam amamatvam| ādiśabdāllaṅghanavyāyāmādayaḥ| athāsyā ityādi| nālikā śākaviśeṣaḥ, ‘nālikera’ iti kvacit pāṭhaḥ||30||
athāsyāḥ stanyamapsu parīkṣeta; taccecchītalamamalaṃ tanu śaṅkhāvabhāsamapsu nyastamekībhāvaṃ gacchatyaphenilamatantumannotplavate'vasīdati 32 vā tacchuddhamiti vidyāt, tena kumārasyārogyaṃ śarīropacayo balavṛddhiśca bhavati | na ca kṣudhitaśokārtaśrāntapraduṣṭadhātugarbhiṇījvaritātikṣīṇātisthūlavidagdhabhaktaviruddhāhāratarpitāyāḥ 33 stanyaṃ pāyayet; nājīrṇauṣadhaṃ ca bālaṃ, doṣauṣadhamalānāṃ 34 tīvravegotpattibhayāt ||31|| bhavanti cātra- dhātryāstu gurubhirbhojyairviṣamairdoṣalaistathā | doṣā dehe prakupyanti tataḥ stanyaṃ praduṣyati ||32|| mithyāhāravihāriṇyā duṣṭā vātādayaḥ striyāḥ | dūṣayanti payastena śārīrā vyādhayaḥ śiśoḥ | bhavanti kuśalastāṃśca bhiṣak samyagvibhāvayet ||33||
athāsyāḥ stanyamityādi| avasīdati vetyatrāpi niṣedhaḥ sambandhanīyaḥ||31-33||
aṅgapratyaṅgadeśe tu rujā yatrāsya jāyate | muhurmuhuḥ spṛśati taṃ spṛśyamāne ca roditi ||34|| nimīlitākṣo mūrdhasthe śiro roge na dhārayet | bastisthe mūtrasaṅgārto rujā tṛṣyati mūrcchati ||35|| viṇmūtrasaṅgavaivarṇyacchardyādhmānāntrakūjanaiḥ | koṣṭhe doṣān vijānīyāt sarvatrasthāṃśca rodanaiḥ ||36||
vyādhisvarūpaṃ pratipādayitumajñānāṃ bālānāṃ rogajñānopāyamāha- aṅgapratyaṅgetyādi||34-36||
teṣu yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyamauṣadhaṃ mātrayā kṣīrapasya kṣīrasarpiṣā saṃyuktaṃ vidadhyāt, dhātryāśca kevalaṃ, kṣīrānnādasyātmani 35 dhātryāśca pūrvavat, annādasya kaṣāyādīnātmanyeva na dhātryāḥ ||37||
teṣu ca rogeṣu yathāvihitaṃ yadyadauṣadhaṃ yatra yatra roge vihitaṃ tattattatra kuryāt| tadapi mṛdu atīkṣṇam, acchedanīyaṃ kaphamedasoracchedakāri| mātrayā vakṣyamāṇayā| kṣīrasarpiṣā saha bālasya kṣīrasarpiḥsātmyatvāt; dhātryāśca kevalameva na kṣīrayuktaṃ nāpi sarpiryuktamityarthaḥ| kṣīrānnādasya pūrvavat kṣīrasarpiṣā yuktaṃ, dhātryāstu kevalameva||37||
tatra māsādūrdhvaṃ kṣīrapāyāṅguliparvadvayagrahaṇasammitāmauṣadhamātrāṃ vidadhyāt, kolāsthisammitāṃ kalkamātrāṃ kṣīrānnādāya, kolasammitāmannādāyeti ||38||
tāmeva mātrāṃ nirdiśannāha- tatra māsādūrdhvamityādi| aṅguliparvadvayagrahaṇasammitāmiti ‘kṣīrājyāloḍitauṣadhasya’ iti śeṣaḥ| tantrāntare cānyathā'bhihitaṃ; yathā- “prathame māsi jātasya śiśorbheṣajaraktikā| avalehyā tu kartavyā madhukṣīrasitāghṛtaiḥ|| ekaikāṃ vardhayettāvadyāvat saṃvatsaro bhavet| tadūrdhvaṃ māṣavṛddhiḥ syādyāvat ṣoḍaśakābdikaḥ”- iti||38||
yeṣāṃ gadānāṃ ye yogāḥ pravakṣyante'gadaṅkarāḥ | teṣu tatkalkasaṃliptau pāyayeta śiśuṃ stanau ||39||
prakārāntareṇauṣadhopayogamāha- yeṣāṃ gadānāmityādi||39||
ekaṃ dve trīṇi cāhāni vātapittakaphajvare | stanyapāyāhitaṃ sarpiritarābhyāṃ yathārthataḥ ||40|| na ca tṛṣṇābhayādatra pāyayeta śiśuṃ stanau | virekabastivamanānyṛte kuryācca nātyayāt ||41||
jvare viśeṣamāha- ekamityādi| stanyapāyāhitaṃ sarpiḥ, ‘sātmyāddattaṃ’ iti vākyaśeṣaḥ| itarābhyāṃ kṣīrānnādānnādābhyāṃ, yathārthato yathāprayojanataḥ, hitaṃ sarpirityarthaḥ| na cetyādi| atreti jvare| atyayāditi vināśakārakādvikārādvinetyarthaḥ||40-41||
mastuluṅgakṣayādyasya vāyustālvasthi nāmayet | tasya tṛḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam ||42|| pānābhyañjanayoryojyaṃ śītāmbūdvejanaṃ tathā |43|
tāluni patite cikitsāmāha- mastuluṅgakṣayādityādi| mastuluṅgo'vilīnaghṛtākārā mastakamajjā| madhurakaiḥ śṛtamiti kākolyādibhiḥ pakvam| śītāmbūdvejanamiti śītāmbuculakairāsecanāttrāsanam||42||-
vātenādhmāpitāṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisañjñitām ||43|| mārutaghnaiḥ praśamayet snehasvedopanāhanaiḥ | gudapāke tu bālānāṃ pittaghnīṃ kārayet kriyām | rasāñjanaṃ viśeṣeṇa pānālepanayorhitam ||44||
vātenādhmāpitāmityādi pānālepanayorhitamityantaṃ ślokadvayaṃ nibandhakārairna paṭhitam||43-44||
kṣīrāhārāya sarpiḥ pāyayet siddhārthakavacāmāṃsīpayasyāpāmārgaśatāvarīsārivābrāhmīpippalīharidrākuṣṭhasaindhavasiddhaṃ, kṣīrānnādāya madhukavacāpippalīcitrakatriphalāsiddham, annādāya dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradārumaricamadhukaviḍaṅgadrākṣardhibrāhmīsiddhaṃ 36; tenārogyabalamedhāyūṃṣi śiśorbhavanti ||45||
sarpiḥsātmyatvādbālasya svasthe'pi sarpireva bheṣajasiddhaṃ darśayannāha- kṣīretyādi| payasyā arkapuṣpī||45||
bālaṃ punargātrasukhaṃ gṛhṇīyāt, na cainaṃ tarjayet, sahasā na pratibodhayedvitrāsabhayāt, sahasā nāpaharedutkṣipedvā vātādivighātabhayāt, nopaveśayet kaubjyabhayāt, nityaṃ cainamanuvarteta priyaśatairajighāṃsuḥ; evamavihatamanā hyabhivardhate nityamudagrasattvasampanno nīrogaḥ suprasannamanāśca bhavati | vātātapavidyutprabhāpādapalatāśūnyāgāranimnasthānagrahacchāyādibhyo durgrahopasargataśca bālaṃ rakṣet ||46|| nāśucau visṛjedbālaṃ nākāśe viṣame na ca | noṣmamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu ca ||47||
idānīṃ bāle parijanasya karaṇīyaṃ nirdiśannāha- bālamityādi| anuvarteta anukūlayet| priyaśatairbālakrīḍanakadānādibhirityarthaḥ| ajighāṃsuriti ahantumicchuḥ san, ‘bālagrāhaka’ iti śeṣaḥ| uktaprakārānukūlane phalamāha- evamityādi| ‘pādapalatāśūnyāgāra’ ityatra kecit ‘pādapalatānānāgāranimnasthānagṛhacchāyā 37 ’ iti paṭhanti| nāśucāvityādi| viṣame nimnonnatapradeśe||46-47||
kṣīrasātmyatayā kṣīramājaṃ gavyamathāpi vā | dadyādāstanyaparyāpterbālānāṃ 38 vīkṣya mātrayā ||48||
strīstanyābhāve ca kṣīrāntaraṃ nirdiśannāha- kṣīrasātmyatayetyādi| āstanyaparyāpteriti yāvat stanyasya punaḥ paryāptiḥ pari samantato bhāvena prāptirbhavati, athavā yāvat stanyapānasya yogyatā tāvadityarthaḥ||48||
ṣaṇmāsaṃ 39 cainamannaṃ prāśayellaghu hitaṃ ca ||49||
annadānakālamāha- ṣaṇmāsamityādi| gayī tu ‘ṣaṇmāsāt’ iti paṭhitvā ṣaṇmāsādūrdhvamiti vyākhyāti||49||
nityamavarodharataśca syāt kṛtarakṣa upasargabhayāt; prayatnataśca grahopasargebhyo rakṣyā bālā bhavanti ||50||
nityamavarodharata iti satataṃ parijanāvṛto'ntaḥpurastho vā, kṛtarakṣākriyo bhavet| kutaḥ kāraṇādityāha- upasargabhayāt| asyaivārthasya prayatnakaraṇīyatāṃ darśayannāha- prayatnataścetyādi| rakṣyā iti rakṣaṇīyā ityarthaḥ||50||
atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭasañjño bhavati nakhadaśanairdhātrīmātmānaṃ ca pariṇudati dantān khādati kūjati jṛmbhate bhruvau vikṣipatyūrdhvaṃ nirīkṣate phenamudvamati sandaṣṭauṣṭhaḥkrūro bhinnāmavarcā dīnārtasvaro niśi jāgarti durbalo mlānāṅgo matsyacchucchrundarimatkuṇagandho yathā purā dhātryāḥ stanyamabhilaṣati tathā nābhilaṣatīti sāmānyena grahopasṛṣṭalakṣaṇamuktaṃ, vistareṇottare vakṣyāmaḥ ||51||
kiṃ punargrahopasargalakṣaṇaṃ tadāha- atha kumāra ityādi||51||
śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathāvarṇaṃ vidyāṃ grāhayet ||52||
tasya kumārasya puruṣārthasādhanahetubhūtāṃ kriyāṃ nirdiśannāha- śaktimantaṃ cetyādi| śaktimantaṃ vidyārjanakleśakṣamam| yathāvarṇamiti brāhmaṇastrayīṃ, rājanyo daṇḍanītiṃ, vaiśyo vārtāmiti||52||
athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśadaśavarṣāṃ 40 patnīmāvahet 41 pitryadharmārthakāmaprajāḥ prāpsyatīti ||53||
vidyāgrahaṇavad paramapi kumārasya dṛṣṭādṛṣṭakāraṇasādhanabhūtaṃ nirdiśannāha- athāsmai ityādi| āvahet vidadhyāt| kimarthamityāha- pitryetyādi| piturhitaṃ karma pitryaṃ śrāddhadānādi, dharmaḥ śrutismṛtivihitaṃ yajñādyanuṣṭhānam, arthaḥ suvarṇādiḥ, kāmaḥ sveṣu viṣayeṣvindriyāṇāmānukūlyataḥ pravṛttiḥ, prajāḥ putrapautrādayaḥ||53||
ūnaṣoḍaśavarṣāyāmaprāptaḥ 42 pañcaviṃśatim | yadyādhatte pumān garbhaṃ kukṣisthaḥ sa vipadyate ||54|| jāto vā na ciraṃ jīvejjīvedvā durbalendriyaḥ | tasmādatyantabālāyāṃ garbhādhānaṃ na kārayet 43||55||
aprāptapañcaviṃśaterūnaṣoḍaśavarṣayā 44 saha saṃyoge doṣaṃ darśayannāha- ūnaṣoḍaśavarṣāyāmityādi||54-55||
ativṛddhāyāṃ dīrgharogiṇyāmanyena vā vikāreṇopasṛṣṭāyāṃ garbhādhānaṃ naiva kurvīta | puruṣasyāpyevaṃvidhasya ta eva doṣāḥ sambhavanti ||56||
ativṛddhādiṣvapi garbhādhānaniṣedhamāha- ativṛddhāyāmityādi| puruṣasyāpyevaṃvidhasya garbhādhāne'nadhikāra iti śeṣaḥ| kuto garbhādhānaniṣedha ityāha- ta evetyādi| etena kukṣisthaḥ sa vipadyata ityādivākyoktāḥ||56||
tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ patiṣyati garbhe garbhāśayakaṭīvaṅkṣaṇabastiśūlāni raktadarśanaṃ ca | tatra śītaiḥ pariṣekāvagāhapradehādibhirupacarejjīvanīyaśṛtakṣīrapānaiśca | garbhasphuraṇe muhurmuhustatsandhāraṇārthaṃ kṣīramutpalādisiddhaṃ pāyayet | prasraṃsamāne sadāhapārśvapṛṣṭhaśūlāsṛgdarānāhamūtrasaṅgāḥ, sthānāt sthānaṃ ca prakrāmati 45 garbhe koṣṭhe saṃrambhaḥ, tatra snigdhaśītāḥ kriyāḥ | vedanāyāṃ mahāsahākṣudrasahāmadhukaśvadaṃṣṭrākaṇṭakārikāsiddhaṃ payaḥ śarkarākṣaudramiśraṃ pāyayet; mūtrasaṅge darbhādisiddham; ānāhe hiṅgusauvarcalalaśunavacāsiddham | atyarthaṃ sravati rakte koṣṭhāgārikāgāramṛtpiṇḍasamaṅgādhātakīkusumanavamālikāgairikasarjarasarasāñjanacūrṇaṃ madhunā'valihyāt, yathālābhaṃ nyagrodhāditvakpravālakalkaṃ vā payasā pāyayet, utpalādikalkaṃ vā kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ vā śṛtena payasā, udumbaraphalaudakakandakvāthena vā śarkarāmadhumadhureṇa śālipiṣṭaṃ; nyagrodhādisvarasaparipītaṃ vā vastrāvayavaṃ yonyāṃ dhārayet | athādṛṣṭaśoṇitavedanāyāṃ madhukadevadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṃ payaḥ pāyayet, tadevāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃ vidārigandhādisiddhaṃ vā, bṛhatīdvayotpalaśatāvarīsārivāpayasyāmadhukasiddhaṃ vā; evamupakrāntāyā upāvartante rujo garbhaścāpyāyate | vyavasthite ca garbhe gavyenodumbaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet | atīte lavaṇasnehavarjyābhiryavāgūbhiruddālakādīnāṃ pācanīyopasaṃskṛtābhirupakrameta yāvanto māsā garbhasya tāvantyahāni | bastyudaraśūleṣu purāṇaguḍaṃ dīpanīyasaṃyuktaṃ pāyayedariṣṭaṃ vā | vātopadravagṛhītatvāt srotasāṃ līyate garbhaḥ, so'tikālamavatiṣṭhamāno vyāpadyate, tāṃ mṛdunā snehādikrameṇopacaret, utkrośarasasaṃsiddhāmanalpasnehāṃ yavāgūṃ pāyayet, māṣatilabilvaśalāṭusiddhān vā kulmāṣān bhakṣayenmadhumādhvīkaṃ cānupibet saptarātram | kālātītasthāyini garbhe viśeṣataḥ sadhānyamudūkhala musalenābhihanyādviṣame vā yānāsane seveta | vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ, sa mātuḥ kukṣiṃ na pūrayati mandaṃ spandate ca, taṃ bṛṃhaṇīyaiḥ payobhirmāṃsarasaiścopacaret | śukraśoṇitaṃ vāyunā'bhiprapannamavakrāntajīvamādhmāpayatyudaraṃ, taṃ kadācidyadṛcchayopaśāntaṃ naigameṣāpahṛtamiti bhāṣante, tameva kadācit pralīyamānaṃ nāgodaramityāhuḥ; tatrāpi līnavat pratīkāraḥ ||57||
idānīṃ garbhasrāvalakṣaṇāni sahetukāni sapratikārāṇyāha- tatretyādi| pūrvoktairiti mūḍhagarbhanidānoktairgrāmyadharmayānavāhanādibhiḥ| garbhāśayādiśūlāni garbhapātanimittānilajanitāni; raktadarśanaṃ cāmagarbhānvayaṃ kṛcchrasādhyam| gayī tu garbhasraṃsanenārtavavahasrotomukhavivṛterārtavakṣaraṇādraktadarśanamityāha| cikitsāmāha- tatretyādi| jīvanīyāni kākolyādīni| pṛthak pṛthagavasthāśritaṃ cikitsitamāha- garbhetyādi| utpalaraktotpaletyādirutpalādiḥ| prasraṃsamāne patanāya kiñciccalati sadāhapārśvaśūlādayo mūtrasaṅgāntā bhavanti| koṣṭhe saṃrambha āmapacyamānapakvāśayādau kṣobhaḥ| sthānaṃ ceti cakāreṇa pūrvoktāḥ śūlādayo'pi| teṣu cikitsāmāha- tatretyādi| snigdhaśītāḥ sātmyato na sarveṣu| pārśvaśūlādiṣu caturṣu kriyāviśeṣaṃ nirdiśannāha- vedanāyāmityādi| darbhādibhiḥ siddhaṃ tṛṇapañcamūlasiddham| ānāhe laśunasiddhaṃ payo hiṅgusauvarcalaprakṣepam| atyarthaṃ sravati rakte asṛgdara ityarthaḥ| koṣṭhavadāgāraṃ koṣṭhāgāraṃ, tena caratīti koṣṭhāgārikā gṛhakārikā kīṭaviśeṣaḥ, tadgṛhamṛttikā| audakāḥ kandāḥ kaseruśālukanadīmāṣakādayaḥ| dṛṣṭaśoṇitāyāṃ ruji cikitsāṃ nirdiśyādṛṣṭaśoṇitāyāṃ cikitsāṃ nirdiśannāha- athādṛṣṭaśoṇitetyādi| payasyā arkapuṣpī| siddhaṃ payaḥ ‘pāyayet’ iti sambandhaḥ| aśmantakaḥ 46 karbudārākāraḥ| upāvartante upaśamaṃ yānti| garbhaścāpyāyate raktasrutikarśitaḥ| ‘evaṃ kṣipramupakrānte nīrujāyā upāvartate(nte) garbha āpyāyate ca’ iti kvacit pāṭhaḥ| tantrāntare copaviṣṭakākhyo'yaṃ garbhaḥ kathitaḥ| tathā ca carake- “yasyāḥ punaruṣṇatīkṣṇopayogādgarbhiṇyā mahati jātasāre garbhe puṣpadarśanamanyo vā yonisrāvaḥ, tasyā garbho vṛddhiṃ na prāpnoti niḥsrutatvāt, sa kālāntaramavatiṣṭhate saspandaśca bhavati, tamupaviṣṭakamityācakṣate”- (ca.śā.8) iti| vyavasthite cetyādi| udumbaraśalāṭusiddheneti udumbarasya komalaiḥ phalaiḥ pakvena kṣīreṇa| kṣīrapākastu tantrāntarābhihito yathā- “dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ”- iti| atīte ityādi| atīte patita ityarthaḥ| uddālaka āraṇyakodravaḥ, etacca yavāgūdānaṃ laṅghanapūrvam| tathāca vāgbhaṭaḥ- “āmānvaye ca tatreṣṭaṃ śītaṃ rūkṣopasaṃhitam| upavāso ghanośīraguḍūcyaraludhānyakāḥ|| kvathitāḥ salile pānaṃ tṛṇadhānyādibhojanam” (vā.śā.2)- iti| bastyudaraśūleṣvityādi| dīpanīyasaṃyuktaṃ pañcakolacūrṇasaṃyuktam| ariṣṭam abhayāriṣṭādikam| uktaraktaparisrutinimittopaviṣṭakaprasaṅgenāparāṃ cirakālasthāyinīṃ garbhavikṛtiṃ darśayannāha- vātetyādi| līyate śliṣyati; kuta ityāha- srotasāṃ garbhanirgamamārgāṇāṃ vātopadraveṇa saṅkocādinā gṛhītatvāt| vyāpadyate vinaśyatītyarthaḥ| mṛdunā atīkṣṇena, tīkṣṇasya garbhopaghātakatvāt| snehādinetyatrādiśabdo na vyavasthāvācī, tīkṣṇasvedasya vamanavirecanayośca garbhopaghātakatvāt; ata ādiśabdaḥ pradhānavācī, tena snehapradhānānukrameṇetyarthaḥ| anye punarmṛduneti acchapānavarjitāvacāraṇāsneheneti manyante| tāmevāvacāraṇāṃ nirdiśannāha- utkrośarasasaṃsiddhāmityādi| utkrośaḥ kurarabhedaḥ, analpasnehāṃ prabhūtasnehām; anye punaralpasnehāmiti paṭhanti tadasamyak, yavāgvāḥ pavanāvajayārthamupayujyamānatvāt paratantradarśanācca| taduktaṃ carake- “yasyāḥ punargarbhaḥ prasupto 47 na spandate tāṃ śyenamatsyagavayaśikhitāmracūḍatittirīṇāmanyatamasya sarpiṣmatā rasena māṣayūṣeṇa vā prabhūtasarpiṣā bhojayet” (ca.śā.8) iti| bilvaśalāṭusiddhāniti bilvasya komalaphalaiḥ siddhān| evaṃ srotasāmavarodhahetorvātasyopaśamavidhimuktvā vātopaśamamṛdubhūtānāṃ srotasāṃ vikāsārthaṃ vidhiṃ darśayannāha- kālātīta ityādi| līna evāyaṃ vidhiḥ| vātābhipanna ityādi| vātābhipanno garbhaḥ śuṣyati, natu punarlīnavanmārgāvarodhāttiṣṭhati 48| garbhaśoṣalakṣaṇaṃ punaḥ kukṣerapūraṇaṃ, vātaśoṣaṇenaiva vihataujastvādgarbho mandameva calati| bṛṃhaṇīyaiḥ payobhiriti bṛṃhaṇīyasaṃskṛtaiḥ kṣīrairityarthaḥ| māṃsarasaiśceti cakārāllīnapratikārasamuccayaḥ| vṛddhakāśyapena śuṣkalakṣaṇamabhihitaṃ yathā- “garbhanāḍyāstvavahanādalpatvādvā rasasya ca| cireṇāpyāyate garbhastathaivākālabhojanāt|| akukṣipūraṇaṃ 49 garbhaspandanaṃ mandameva ca”- iti| aparamapi vātābhipannaṃ garbhaṃ darśayannāha- śukretyādi| śukraśoṇitamiti vacanādasañjātāṅgapratyaṅgameva, vāyunā'bhiprapannaṃ vāyunoparuddham, avakrāntajīvaṃ jīvopagatam, ata evākuthitamavatiṣṭhate| śukrārtavāvarodhako vāyurevodaramādhmāpayati; tadādhmānaṃ kadācidyadṛcchayā aniyatahetunā, upaśāntaṃ līnībhūtaṃ 50 dṛṣṭvā naigameṣeṇa bālagraheṇāpahṛtamiti vadanti| vātābhipannameva garbhāvasthāviśeṣaṃ darśayannāha- tamevetyādi| tameva vātābhipannameva, punaḥ punaranayā vṛttyā pravilīyamānamalpībhavantaṃ nāgodaramiti bruvate| tatreti nāgodare| apiśabdānnaigameṣāpahṛte'pi līnoktaḥ pratīkāraḥ||57||
ata ūrdhvaṃ māsānumāsikaṃ vakṣyāmaḥ- ||58|| madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca | aśmantakastilāḥ kṛṣṇāstāmravallī śatāvarī ||59|| vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalasārivā | anantā sārivā rāsnā padmā madhukameva ca ||60|| bṛhatyau kāśmarī cāpi kṣīriśuṅgāstvaco ghṛtam | pṛśniparṇī balā śigruḥ śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā ||61|| śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaśeru madhukaṃ sitā | vatsaite sapta yogāḥ syurardhaślokasamāpanāḥ | yathāsaṅkhyaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutāḥ ||62||
śāko mahāvṛkṣaḥ karkaśapatraḥ, tasya bījam| payasyā arkapuṣpī, gayī tu payasyāṃ kṣīravidārīṃ kṣīrakākolīṃ vā brūte| aśmantakaḥ kovidārasadṛśo'mlapatraḥ ‘amlaloṭaka’ iti loke| tāmravallī rāmataruṇī, mañjiṣṭhāmapare| latā priyaṅguḥ| anantā utpalasārivā| padmā padmacāriṇī, bhārgīmapare| bṛhatyau sthūlaphalā caṇakabṛhatī ca| kṣīriśuṅgāḥ kṣīrivṛkṣāṇāṃ vaṭādīnāmavikasitāḥ pravālāḥ| madhuparṇī madhuyaṣṭikā| yathāsaṅkhyamiti prathamamāsamārabhya saptamamāsān yāvadanukrameṇetyarthaḥ| payoyutā iti cūrṇādiprayoge ete yogāḥ payasā yutāḥ prayojyā ityarthaḥ||58-62||
kapitthabṛhatībilvapaṭolekṣunidigdhikā | mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayedbhiṣagaṣṭame ||63|| navame madhukānantāpayasyāsārivāḥ pibet | kṣīraṃ śuṇṭhīpayasyābhyāṃ siddhaṃ syāddaśame hitam 51||64|| sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ suradāru ca | evamāpyāyate garbhastīvrā ruk copaśāmyati ||65||
kapitthetyādi| kapitthādīnāṃ mūlāni kṣīrasiddhānyaṣṭame māsi, navame madhukādayaḥ sārivāntāḥ kṣīrasiddhāḥ pibet| payasyā kṣīravidārī| daśame māsi śuṇṭhīpayasyābhyāṃ kṣīrapākakalpanayā siddhaṃ kṣīraṃ hitaṃ bhavet, athavā sakṣīrāḥ śuṇṭhyādayaḥ praśasyante; vāgbhaṭe'pyetaiḥ siddhaṃ kṣīraṃ pratipāditaṃ; tathāca- “kapitthabilvabṛhatīpaṭolekṣunidigdhikā- | mūlaiḥ śṛtaṃ prayuñjīta kṣīraṃ māse tathā'ṣṭame|| navame sārivānantāpayasyāmadhuyaṣṭibhiḥ| yojayeddaśame māsi kṣīraṃ siddhaṃ payasyayā|| athavā yaṣṭimadhukanāgarāmaradārubhiḥ”- (vā.śā.2) iti| gayadāsena caite garbhasrāvacikitsitayogāḥ prāgeva garbhaścāpyāyata ityanantaraṃ paṭhitāḥ||63-65||
nivṛttaprasavāyāstu punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrdhvaṃ prasavamānāyā nāryāḥ kumāro'lpāyurbhavati ||66||
idānīṃ pūrvagarbhajanmano yā uttaragarbhajananāvadhistāmatikramya garbhagrāhiṇyā doṣaṃ darśayannāha- nivṛttetyādi| etena ṣaḍbhyo varṣebhya ūrdhvaṃ ‘nivṛttaprasavā’ ityucyate| ṣaṭsu ṣaḍavayaveṣu pañcacatustridvivarṣeṣu garbhānujananasya janmakāla iti; kutaḥ punarasyāḥ kumāro'lpāyurbhavati? ucyate- garbhāśayayonyādidoṣeṇa hi nivartate prasavaḥ; tatra tacchodhanakriyāmantareṇāhāravihārādiguṇamātreṇa yadṛcchayopagṛhītagarbhāyā yonigarbhāśayādiṣvaniḥsphoṭitadoṣeṣu jāto'lpāyureveti||66||
atha garbhiṇīṃ vyādhyutpattāvatyaye chardayenmadhurāmlenānnopahitenānulomayecca, saṃśamanīyaṃ ca mṛdu vidadhyādannapānayoḥ, aśnīyācca mṛduvīryaṃ madhuraprāyaṃ garbhāviruddhaṃ ca, garbhāviruddhāśca kriyā yathāyogaṃ vidadhīta mṛduprāyāḥ ||67||
garbhavyāghātakatvena niṣiddhāyā vamanādikriyāyāḥ kvacidatyayakāriṇi vyādhau mṛdunā dravyeṇa pratiprasavaṃ 52 nirdiśannāha- atha garbhiṇīmityādi| atyaye vināśahetau| anulomayecceti madhurāmlenānnopahiteneti sambandhaḥ| āhāraṃ niyamayannāha- aśnīyāccetyādi| vihāramapyasya niyamayannāha- garbhāviruddhā ityādi| yathāyogam ahīnātimithyāyogenetyarthaḥ||67||
sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭhaṃ madhu ghṛtaṃ vacā | matsyākṣakaḥ śaṅkhapuṣpī madhu sarpiḥ sakāñcanam ||68|| arkapuṣpī madhu ghṛtaṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā | hemacūrṇāni 53 kaiḍaryaḥ śvetā dūrvā ghṛtaṃ madhu ||69|| catvāro'bhihitāḥ prāśāḥ ślokārdheṣu 54 caturṣvapi | kumārāṇāṃ vapurmedhābalabuddhivivardhanāḥ 55||70||
idānīṃ yogāntaraiḥ saha kumārasya suvarṇacūrṇaṃ nirdiśannāha- sauvarṇamityādi| matsyākṣako brāhmī ‘pattūra’ ityeke, anye raktapuṣpamānūpaṃ ‘matsyāka’ iti loke prasiddhamāhuḥ| arkapuṣpī payasyā arkasadṛśapayaḥpuṣpā lataiva, śvetadūrvāviśeṣāṃ kecidāhuḥ, vṛkṣajātimanye| kaiḍaryaḥ parvatanimbaḥ| saṃvatsaraṃ yāvadete yogāḥ prayojyāḥ; anye dvādaśavarṣāṇyāhuḥ| mātrā uktaiva| gayī tu prāktanamātrāpratipādakaṃ vākyamapaṭhitvā mātrājñānārthaṃ viśvāmitroktaṃ vākyamabhidadhati; yathā- ‘viḍaṅgaphalamātraṃ tu jātamātrasya bheṣajam| etenaiva pramāṇena māsi māsi pravardhitam|| kolāsthimātraṃ kṣīrāde dadyādbhaiṣajyakovidaḥ| kṣīrānnāde kolamātramannāde ḍumbaropamam”- iti||68-70||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ ||10|| iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ tṛtīyaṃ śārīrasthānaṃ samāptam |
iti bhiṣagvaraśrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ śārīrasthāne daśamo'dhyāyaḥ samāptaḥ||10||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘prāptākṛterāśrayabhūtā’ iti pā. ↩
  2. 2 ‘krodhabhayasaṅkarāṃśca bhāvān’ iti pā. ↩
  3. 3 ‘kṣīraṃ sarpiḥsaṃsṛṣṭaṃ’ iti pā. ↩
  4. 4 payomadhukakaṣāyasiddhena’ iti pā. ↩
  5. 5 ‘tatrāriṣṭamagāraṃ’ iti pā. ↩
  6. 6 ‘-nirmitasarvāṅgāraṃ’ iti pā. ↩
  7. 7 ‘bhavati, mūtramabhīkṣṇaṃ prasicyate’ iti pā. ↩
  8. 8 ‘saghṛtāṃ’ iti pā. ↩
  9. 9 ‘mṛduvistīrṇe’ iti pā. ↩
  10. 10 ‘kalpitanakhyaḥ’ iti pā. ↩
  11. 11 ‘anumukhaṃ’ iti pā. ↩
  12. 12 ‘vyastahanuṃ mūrdhābhighātinaṃ’ iti pā. ↩
  13. 13 ‘anumukhaṃ yathāmukham’ iti pā. ↩
  14. 14 ‘nikūhanaṃ’ iti pā. ↩
  15. 15 jātasyolbamapanīya mukhaṃ ca’ iti pā. ↩
  16. 16 ‘kumārasya’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
  17. 17 ‘aṅgulyā'nāmikayā’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
  18. 18 ‘anantāmiśraṃ’ iti pā. ↩
  19. 19 hārāṇacandrastu ‘anantā sārivā’ iti vyākhyānayati ↩
  20. 20 ‘snehavimiśraṃ guḍodakenoṣṇena’ iti, tathā ‘guḍodakenoṣṇodakena vā’ iti ca pā. ↩
  21. 21 ‘balavatīṃ’ iti pā. ↩
  22. 22 ‘balavatīmabalāṃ’ iti ↩
  23. 23 ‘balavatīṃ balayuktāṃ sūtikām’ iti pā. ↩
  24. 24 ‘parīkṣyopacaredevaṃ neyamatyayamāpnuyāt’ iti pā. ↩
  25. 25 ‘cāsyāḥ’ iti pā. ↩
  26. 26 ‘cāsyāḥ’ iti pā. ↩
  27. 27 ‘śālimūlakalkaṃ’ iti pā. ↩
  28. 28 ‘avaśoṣitaṃ’ iti pā. ↩
  29. 29 ‘dālyate’ iti pā. ↩
  30. 30 ‘kṣaumakārpāsāstṛtāyāṃ’ iti tā. ↩
  31. 31 ‘tasmādevaṃvidhaṃ’ iti pā. ↩
  32. 32 ‘na sīdati’ iti pā. ↩
  33. 33 ‘...vidagdhabhakṣya...’ iti pā. ↩
  34. 34 ‘doṣauṣadhāśanānāṃ’ iti pā. ↩
  35. 35 ‘kṣīrānnādasya kalkīkṛtam’ iti tā. ↩
  36. 36 ‘drākṣādvibrāhmīsiddhaṃ’ iti pā. ↩
  37. 37 pādapadarśanāṅgāranimnasthānagṛhacchāyeti’ iti pā. ↩
  38. 38 ‘dadyāt stanyasya cāprāptau bālebhyo iti tā. ↩
  39. 39 ‘ṣaṇmāsāt’ iti pā. ↩
  40. 40 ‘ṣoḍaśavarṣāṃ’ iti tā.| pustake paṭhyate| ‘dvādaśavarṣā’ itītareṣu hastalikhitapustakeṣu ↩
  41. 41 ‘patnīmāharet’ iti pā.| vāgbhaṭe tu ‘pūrṇaṣoḍaśavarṣā strī pūrṇaviṃśena saṅgatā’ iti paṭhyate| vṛddhavāgbhaṭe tu ‘pumānekaviṃśativarṣaḥ kanyāṃ dvādaśavarṣadeśīyāṃ ... udvahet| tasyāṃ ṣoḍaśavarṣāyāṃ pañcaviṃśativarṣaḥ puruṣaḥ putrārthaṃ yateta, tadā hi tau prāptavīryau vīryānvitamapatyaṃ janayataḥ’ iti paṭhyate ↩
  42. 42 ‘ūnadvādaśavarṣāyāṃ’ iti hastalikhitapustakeṣu pāṭha upalabhyate ↩
  43. 43 ayamardhaślokastāḍapatrapustake na paṭhyate ↩
  44. 44 ‘ūnadvādaśavarṣayā’ iti pā. ↩
  45. 45 ‘copakrāmati’ iti pā. ↩
  46. 46 ‘aśmantakaḥ komalapatro madhuraphalaḥ’ iti pā. ↩
  47. 47 ‘prasuptatvāt’ iti pā. ↩
  48. 48 ‘na puṣṭo līnavat’ iti pā. ↩
  49. 49 ‘akukṣipūraṇaṃ garbho mandaspandana eva ca’ iti pā. ↩
  50. 50 ‘alpībhūtaṃ’ iti pā. ↩
  51. 51 ‘payastu daśame śuṇṭhyā śṛtaśītaṃ praśasyate’ iti tā. ↩
  52. 52 ‘karaṇīyatāṃ’ iti pā. ↩
  53. 53 ‘suvarṇacūrṇaṃ vaiḍūryaṃ’ iti tā. ↩
  54. 54 ‘ardhaślokasamāpanāḥ’ iti tā. ↩
  55. 55 ‘... balārogyakarāḥ śubhāḥ’ iti tā. ↩