sahasrākṣaṃ
1
gaṇādhīśaṃ svaguruṃ ca sarasvatīm| janakaṃ janayitrīṃ ca śāstrādau
praṇamāmyaham|| samastajanapadatilakakalpe śrībhādānakadeśe
nagarīvaramathurāsamīpe aṅkolānāmakaṃ vaidyasthānamasti| yatra sauravaṃśajā
brāhmaṇāḥ samastabhūmipatimānyā aśvinīkumārasamānāḥ
pārvaṇacandraruciyaśaḥprasādhitadiṅmaṇḍalā vaidyā abhūvan| tadanvaye
govindanāmā cikitsakaśiromaṇirabhūt, tatastatputro
bhiṣakśiromukuṭamaṇirjayapālaḥ samajani, tattanayaśca
samastaśāstrārthatattvajño bharatapālaḥ sañjātaḥ, tatputraḥ
svakulanabhastalacandramā
2
vivekabṛhaspatiḥ śrīsahapāladevanṛpativallabhaḥ śrīḍalhaṇaḥ samabhūt| tena
śrījejjaṭaṃ ṭīkākāraṃ śrīgayadāsabhāskarau ca pañjikākārau
śrīmādhavabrahmadevādīn ṭīppanakārāṃścopajīvya,
āyurvedaśāstrasuśrutavyākhyānāya nibandhasaṅgrahaḥ kriyate| yadyapi
suśrutopari jejjaṭādibhiṣṭīkā racitāḥ, tathā'pi tāsāṃ
kuśāgrīyadhiyāmabhigamyatvādalpamedhasāmanugrahāya suśrutaṃ vyākhyātukāmasya
mama prayāsaḥ saphalaḥ|
athāto vedotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti| nanu, katamat sūtramidaṃ?
caturvidhāni hi sūtrāṇi bhavanti; tadyathā- pratisaṃskartṛsūtram, ekīyasūtraṃ,
śiṣyasūtraṃ, gurusūtraṃ ceti| iha pratisaṃskartṛsūtraṃ nāstyevetyeke, anye
tvastīti bhāṣante, yathā ca tadasti tathehaiva naikaṭyena kathayiṣyāmaḥ;
ekīyasūtraṃ yathā- ‘tatra lohitakapilapāṇḍupītanīlaśukleṣvavanipradeśeṣu
madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅkhyamudakāni bhavantītyeke
bhāṣante’(sū. a. 45)- iti; śiṣyasūtraṃ yathā- ‘vāyoḥ prakṛtibhūtasya
vyāpannasya ca lakṣaṇam| sthānaṃ karma ca rogāṃśca vadasva vadatāṃvara’ (ni.
a. 1)- iti; gurusūtraṃ yathā- ‘dehe vicaratastasya lakṣaṇāni nibodha me’ (ni.
a. 1)- iti; evaṃ sūtrāṇāmanekatvāt kasyedaṃ sūtram? ucyate- gurorevaitat
sūtraṃ, śiṣyeṇa granthaṃ cikīrṣatā likhitam| anye tu śiṣyasyaivedaṃ
sūtramityāhuḥ, sa tvātmaśiṣyeṣu dhanvantaripraśiṣyeṣu pratijñāṃ kṛtavān;
tannecchati gayī| kimetat svakapolakalpitaṃ suśrutenoktam, athavā yathaiva
guruṇodīritamiti pṛṣṭaḥ pratisaṃskartā suśrutamukhenedamāha- yathovāca
bhagavān dhanvantaririti| idaṃ pratisaṃskartṛsūtraṃ, yatra yatra parokṣe
liṭprayogastatra tatraiva pratisaṃskartṛsūtraṃ jñātavyamiti;
pratisaṃskartā'pīha nāgārjuna eva| athaśabdo'nantarārtha eva| ato
yuṣmacchalyatantropadeśakāmitādanantaram| vedotpattimiti asyādau āyuḥśabdo
lupto jñeyaḥ; tena, āyurvedotpattimiti| utpattiratrābhivyaktiḥ, na
tvabhūtaprādurbhāvaḥ| adhīyante'sminnarthā ityadhyāyaḥ| vyākhyāsyāma iti
virviśeṣe, āṅ abhivyāptau, vyākhyāsyāmaḥ prakathayiṣyāmaḥ| anye tu, athaśabdaḥ
śiṣyapraśnānantarye
4, ataḥśabdo hetvarthaḥ, yata ete śiṣyāḥ prajāhitārthamāyurvedaṃ guruṃ
papracchuḥ, ato hetorityarthaḥ; apare tu virvividhaprakāre, āṅ ābhimukhye,
śeṣaṃ samam| etenātaḥ śalyatantropadeśakāmitādanantaram,
āyurvedābhivyaktimadhikṛtya kṛto yo'dhyāyastaṃ viśeṣābhivyāptyā
prakathayiṣyāmaḥ| dvitīyavyākhyānapakṣe'pītthaṃ yojanīyam| yathovāceti
yādṛguktavān| bhagavān dhanvantaririti
samastaiśvaryamāhātmyayaśaḥśrīkāmārthaprayatnairyukto ‘bhagavān’ ityucyate;
anye tu jñānātiśayavān puruṣātiśayo bhagavān; apare tu,
aṣṭaguṇaiśvaryavānevātra bhagavān| athāta ityādikaṃ pratijñāsūtraṃ
yadyapyadhyāyādau likhitaṃ, tatha'pi ‘vatsa suśruta’ (sū. a. 1, sū. a. 14)
ityanantaraṃ draṣṭavyam; anye tu ‘adhyāpyāśca bhavanto vatsāḥ’ (sū. a. 1, sū.
a. 5) ityanantaraṃ paṭhanti, tannecchati gayī| atra kecid ‘vedotpattiṃ
nāmādhyāyaṃ’ iti paṭhanti||1-2||
atha khalu bhagavantamamaravaramṛṣigaṇaparivṛtamāśramasthaṃ kāśirājaṃ
divodāsaṃ
dhanvantarimaupadhenavavaitaraṇaurabhrapauṣkalāvatakaravīrya(ra)gopurarakṣitasuśrutaprabhṛtaya
ūcuḥ ||3||
atha khalvityādi| atheti maṅgalārthaḥ, tattu śrotṛvyākhyātroḥ
kriyāphalasiddhiṃ kathayati| khalu vākyaśobhārthaḥ, anye tu niścayārthaḥ|
amaravaraṃ devaśreṣṭhaṃ, pūrvajanmanyamṛtoddharaṇāt; anye tu
brahmaṇo'vatāratvāt| ṛṣigaṇaparivṛtaṃ devarṣibrahmarṣirājarṣisamūhairveṣṭitaṃ,
tapojñānabāhulyādupādeyavākyatvācca| āśramasthaṃ vānaprasthāśramastham, etena
rājyacintāparityāgādanākulacittatvaṃ rājarṣitvaṃ ca sūcitam| kāśirājaṃ
vārāṇasījanapadanṛpatiṃ, kāśirājasya
nirvāṇapadābhilāṣitvāttatputratvamāpannamiti kāśirājam|
kāśirājānāmanekatvādviśeṣaṇamāha- divodāsam|- divitiśabdenātra tatsthānadevāḥ
5
kathyante, taiḥ pūjākāmyayā sampradīyate yasmai sa divodāsastam; anye tu
dāsa(śa)ti karmāṇi yatnena karotīti dāsaḥ(śaḥ), divaḥ svargasya dāso
divodāsa(śa)stam| sarvajanaprasiddhaṃ viśeṣaṇamāha- dhanvantarimiti|- dhanuḥ
śalyaśāstraṃ, tasya antaṃ pāram iyarti gacchatīti dhanvantariḥ
6, tam; aparā vyutpattirvistarabhayānna likhitā| aupadhenavādayaḥ suśrutāntāḥ
sapta śiṣyā ūcuḥ uktavantaḥ| prabhṛtiśabdena bhojādayaḥ| anye tu
‘gopurarakṣitau’ iti nāmadvayaṃ manyante, ityaupadhenavādayo'ṣṭau;
prabhṛtigrahaṇānnimikāṅkāyanagārgyagālavāḥ; evametān dvādaśa śiṣyānāhuḥ| nanu,
praśnakartṛtayā suśrutasya mukhyatvādādāvasya nāmagrahaṇamucitaṃ syāt,
kathamaupadhenavādināmānyādāvuktāni? satyaṃ, devarṣayaste rājarṣīṇāṃ pūjyā iti
na doṣaḥ||3||
bhagavan! śārīramānasāgantubhirvyādhibhirvividhavedanābhighātopadrutān
7
sanāthānapyanāthavadviceṣṭamānān vikrośataśca mānavānabhisamīkṣya manasi naḥ
pīḍā bhavati, teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārthamātmanaśca prāṇayātrārthaṃ
prajāhitahetorāyurvedaṃ śrotumicchāma ihopadiśyamānam,
atrāyattamaihikamāmuṣmikaṃ ca śreyaḥ; tadbhagavantamupapannāḥ smaḥ
śiṣyatveneti ||4||
ṛṣayaste taṃ kāśirājaṃ prati kimūcurityāha- bhagavannityādi|- bhagavanniti
sambodhane| tatra śārīrā vātādivaiṣamyanimittāḥ, mānasā rajastamaḥsambhūtāḥ
kāmādayaḥ, āgantavo vyāghrādikṛtāḥ śastrādikṛtāśca|
svābhāvikānāmatrāgrahaṇamasmiñchāstre tatpratīkārasyāprādhānyasūcanārtham;
athavā ‘ātmanaśca prāṇayātrārthaṃ’ ityatraivāvarodhācca, ṛṣīṇāṃ hi
śārīramānasāgantuvyādhyasambhavāt kevalaṃ svābhāvikavyādhiniṣedhenaiva
prāṇayātrā'bhipretā| upadrutān upasṛṣṭān| sanāthānapi samitrādikānapi|
anāthavat ekākijanavat| viceṣṭamānān viruddhāṃ kriyāṃ kurvāṇān| etenāyurvedaṃ
vinā mitrādayo'pyanarthakā iti| vikrośataśca viśeṣādārtasvarai rudataśca| naḥ
asmākam| ātmanaśca prāṇayātrārthaṃ prāṇānāmagnīṣomādīnāṃ yātrārthaṃ
vyavahārārthaṃ svasthavṛttānuvartanārtham| atra kecit ‘ātmaprajāhitahetoḥ’ iti
paṭhanti| upadiśyamānaṃ saṅkṣepataḥ kathyamānam| atrāyattamiti
atrāyurvedopadeśe, āyattaṃ adhīnam| aihikam ihalokabhavam, āmuṣmikaṃ
paralokabhavaṃ, śreyaḥ kalyāṇalābhaḥ| arthakāmau mitrādilābho yaśaśca aihikaṃ
śreyaḥ; svargādi viśiṣṭaṃ janmāntarajñānādayaśca āmuṣmikaṃ śreyaḥ, amaratvaṃ
ca| taditi hetau, yasmādāyurvedopadeśādvividhaṃ śreya āyattaṃ, tasmāt;
upapannāḥ smaḥ samīpamāgatāḥ smaḥ; śiṣyatvena chātrabhāveneti||4||
tānuvāca bhagavān- svāgataṃ vaḥ; sarva evāmīmāṃsyā adhyāpyāśca bhavanto vatsāḥ
||5||
teṣāmaupadhenavādīnāṃ samīpagatānāṃ kāśirājena kiṃ kṛtamityāha- tānuvāca
bhagavāniti| svāgataṃ śobhanamāgataṃ, vaḥ yuṣmākam| amīmāṃsyāḥ avicāraṇīyāḥ,
prasiddhajātyādivattvāt| adhyāpyāśca adhyāpanārhāśca| vatsā iti
pakṣapātātiśayatvasūcakaṃ sambodhanam; athavā vatsāḥ prathamavayaso gavāṃ
putrāḥ, vatsā iva vatsāḥ; anena viśeṣaṇena prathamavayastvaṃ putrasādṛśyaṃ
damanīyatvaṃ ca sūcayati||5||
iha khalvāyurvedaṃ nāmopāṅgamatharvavedasyānutpādyaiva
8
prajāḥ ślokaśatasahasramadhyāyasahasraṃ ca kṛtavān svayambhūḥ,
tato'lpāyuṣṭvamalpamedhastvaṃ cālokya narāṇāṃ bhūyo'ṣṭadhā praṇītavān
||6||
idānīmāyurvedasya sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ darśayannāha- iha khalvityādi|- iha
khalviti vākyālaṅkāre, vakṣyamāṇaṃ vākyamalaṅkaroti; anye tu iha mayi
sūtrakāre, khalu evārthaḥ; etena mayyeva āyurvedo'ṣṭāṅgo nānyeṣu sūtrakāreṣu,
anyeṣāmekaikasyaivāṅgasya praṇetṛtvāt| iheti vākyopakrame, khalu sambodhane,
ityapare| upāṅgam aṅgamevālpatvādupāṅgaṃ; tadyathā- dehasya bāhujaṅghe śira
ityaṅgāni, karacaraṇanāsikādīnyupāṅgāni, etenopāṅgamityuktam;
upāṅgamaṅgasamīpamityeke| anutpādyaiva prajāḥ lokasṛṣṭeḥ prāk, āyurvedaṃ
pradarśya prajāḥ paścāt sṛṣṭavānityarthaḥ| kṛtavān saṃskṛtavān, na tu
pūrvamutpāditavān; kutaḥ? nityatvāt| svayambhūḥ brahmā| tato'lpāyuṣṭvamiti
tataḥ prāktanakaraṇādanantaramadharmapravṛttau satyām, alpāyuṣṭvam
alpajīvitatvam, alpamedhastvaṃ svalpabuddhitvaṃ, bhūyaḥ punaḥ, aṣṭadhā
aṣṭabhiḥ prakāraiḥ||6||
tadyathā- śalyaṃ, śālākyaṃ, kāyacikitsā, bhūtavidyā, kaumārabhṛtyam,
agadatantraṃ, rasāyanatantraṃ, vājīkaraṇatantramiti
||7||
atha ke te'ṣṭau prakārāḥ? ityāha- tadyathetyādi| śalyamiti
śalyāharaṇapradhānaṃ tantraṃ śalyatantram| śalākāyāḥ karma śālākyaṃ,
tatpradhānaṃ tantramapi śālākyam| kāyo'trāgnirucyate, tasya cikitsā
kāyacikitsā; athavā kāyo dehaḥ, tasya cikitsā kāyacikitsā| bhūtāni
devāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitṛnāgapiśācā aṣṭau, tāni vettyanayeti
bhūtavidyā; athavā bhūtāveśāpākaraṇārthā vidyā bhūtavidyā| kumārāḥ bālāḥ,
teṣāṃ bhṛtirdhāraṇaṃ poṣaṇaṃ ca, tasyā bhṛtyā idaṃ tantramiti kaumārabhṛtyam|
agado viṣapratīkāraḥ, tadarthaṃ tantramagadatantram; anye
viṣagaravairodhikasamprayogo gadaḥ, gadasyābhāvaḥ agadaḥ, agadāya
tantramagadatantramityācakṣate| rasānāṃ rasaraktādīnāmayanamāpyāyanaṃ
rasāyanaṃ, tadarthaṃ tantraṃ rasāyanatantram; athavā rasānāṃ
rasavīryavipākādīnāmāyuḥprabhṛtikāraṇānāmayanaṃ viśiṣṭalābhopāyo rasāyanaṃ,
tadarthaṃ tantraṃ rasāyanatantram| vājīkaraṇatantramiti yena strīṣu viṣaye
vājīva naraḥ sāmarthyaṃ prāpnoti tad vājīkaraṇaṃ, yenātyarthaṃ vyajyate strīṣu
tad vājīkaraṇam; anye tu vajanaṃ vājo vegaḥ prakaraṇācchukrasya
9, sa vidyate yeṣāṃ te vājinaḥ, avājino vājinaḥ kriyante'neneti vājīkaraṇam;
anye tu vājīśabdena śukramabhidhīyate, tena śukrarahitasya vājī śukraṃ
kriyate'neneti vājīkaraṇaṃ, tadarthaṃ tantraṃ vājīkaraṇatantram|
itiśabdo'ṣṭāṅgaparisamāptau||7||
athāsya pratyaṅgalakṣaṇasamāsaḥ
10|8|
athetyādi|- athetyānantarye, asya āyurvedasya, pratyaṅgalakṣaṇasamāsaḥ
ekamekamaṅgaṃ prati lakṣaṇasaṅkṣepaḥ|8|-
tatra, śalyaṃ nāma
vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ
11, yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānavraṇaviniścayārthaṃ ca (1) |8|
kiṃ tadekamekamaṅgaṃ prati lakṣaṇaṃ saṅkṣepeṇetyāha- tatretyādi| tatra
teṣvaṅgeṣu| nāmaśabdaḥ pratipādane, śalyaṃ pratipādyate kathyata ityarthaḥ|
vividhatṛṇādīnāṃ pūyāsrāvāntānāṃ
duṣṭavraṇasyāntarmadhyāduddharaṇārthamuddharaṇaprayojanaṃ, tathā
garbhaśalyasyāpi| uddharaṇārthamityasyāgre ‘ṣaṣṭyā vidhānaiḥ’ iti kecit
paṭhanti, vyākhyānayanti ca- apatarpaṇādyai
rakṣāvidhānāntairdvivraṇīyoktairityarthaḥ| praṇidhānārthaṃ niveśanārtham| na
kevalaṃ kāṣṭhatṛṇādi śalyaṃ, kintu ‘‘atipravṛddhaṃ maladoṣajaṃ vā śarīriṇāṃ
sthāvarajaṅgamānām| yatkiñcidābādhakaraṃ śarīre tat sarvameva pravadanti
śalyam’’- iti||8(1)||
śālākyaṃ nāmordhvajatrugatānāṃ śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ
vyādhīnāmupaśamanārtham (2) |8|
śālākyamityādi| jatru grīvāmūlam, anye vakṣoṃ'sasandhimāhuḥ| vadanamatra
mukhakuharamāhuḥ| ghrāṇādisaṃśritānāmityatra
ādiśabdācchiraḥkapālādisaṃśritānām||8(2)||
kāyacikitsā nāma sarvāṅgasaṃśritānāṃ vyādhīnāṃ
jvararaktapittaśoṣonmādāpasmārakuṣṭhamehātisārādīnāmupaśamanārtham (3) |8|
kāyacikitsetyādi| kecijjvarānantaramatisāraṃ paṭhanti; tanna, pañjikayā
dūṣitatvāt||8(3)||
bhūtavidyā nāma
devāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitṛpiśācanāgagrahādyupasṛṣṭacetasāṃ
śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārtham (4) |8|
bhūtavidyetyādi| asurāḥ daityāḥ, gandharvā devagāyakāḥ, yakṣāḥ dhanadādayaḥ,
rakṣāṃsi rāvaṇaprabhṛtīni, pitaraḥ agniṣvāttādayaḥ, piśācāḥ piśitāśanāḥ; ete
grahaṇād grahāḥ procyante| śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārthaṃ
śāntikarmādibhiraṣṭagrahopaśamanaprayojanam||8(4)||
kaumārabhṛtyaṃ nāma kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ
duṣṭastanyagrahasamutthānāṃ ca vyādhīnāmupaśamanārtham (5) |8|
kaumārabhṛtyamityādi| duṣṭastanyagrahasamutthānāṃ ceti duṣṭastanyena
duṣṭagraheṇa ca jātānāmityarthaḥ; tatra duṣṭastanyena śārīrāḥ,
duṣṭagraheṇāgantavaḥ||8(5)||
agadatantraṃ nāma sarpakīṭalūtāmūṣakādidaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ
12
vividhaviṣasaṃyogopaśamanārthaṃ ca (6) |8|
agadatantramityādi| kīṭā vṛścikādayaḥ; lūtā markaṭaḥ, kīṭabhedo vā|
vividhaviṣasaṃyogopaśamanārthamiti vividhānāṃ nānāprakārāṇāṃ
sthāvarajaṅgamānāṃ viṣāṇāṃ, saṃyogaḥ saṅgamaḥ, tadupaśamāya| anye tu
‘vividhaviṣasaṃyogaviṣopahatopaśamārthaṃ ca’ iti paṭhanti| saṃyogaviṣaṃ
samānamadhughṛtādi||8(6)||
rasāyanatantraṃ nāma vayaḥsthāpanamāyurmedhābalakaraṃ rogāpaharaṇasamarthaṃ ca
(7) |8|
rasāyanatantramityādi| vayaḥsthāpanaṃ varṣaśatamāyuḥsthāpanam| āyuṣkaraṃ
śatādhikamapi karoti| anye tu vayaḥsthāpanaṃ jarāpaharaṇaṃ, tāruṇyaṃ bahukālaṃ
sthāpayatītyarthaḥ||8(7)||
vājīkaraṇatantraṃ
nāmālpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāmāpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ
13
praharṣajananārthaṃ ca (8) ||8||
vājīkaraṇatantramityādi| alparetasaḥ prakṛtyaiva stokaretasaḥ,
teṣāmāpyāyananimittaṃ; duṣṭaretaso vātādiduṣṭaretasaḥ, teṣāṃ prasādanimittaṃ;
kṣīṇaretasaḥ kāraṇaiḥ svamānādalpībhūtaretasaḥ, teṣāmupacayanimittaṃ;
viśuṣkaretasaḥ svamānādatyarthaṃ kṣīṇaretasaḥ, teṣāṃ janananimittam|
athavā'lparetasaḥ pañcaviṃśatimaprāptāḥ, kṣīṇaretasastu madhyavayasaḥ
kāraṇādalpībhūtaretasaḥ, śuṣkaretaso vṛddhāḥ| praharṣajananārthaṃ ceti
svasthasya śukravṛddhisrutikaraṇārthaṃ cetyarthaḥ||8(8)||
evamayamāyurvedo'ṣṭāṅga upadiśyate; atra kasmai kimucyatāmiti
||9||
evamayamiti|- evamanena prakāreṇa| atreti eṣu madhye| kimaṅgaṃ kasmai
śiṣyāyopadiśyatāṃ vyākhyāyatām| itiśabdaḥ sāmānyena||9||
ta ūcuḥ- asmākaṃ sarveṣāmeva śalyajñānaṃ mūlaṃ kṛtvopadiśatu bhagavāniti
||10|| sa uvācaivamastviti
||11||
ta ūcuḥ te śiṣyā dhanvantariṃ prati ūcuḥ uktavantaḥ| śalyajñānaṃ mūlaṃ kṛtvā
śalyajñānamādau kṛtvā| saḥ dhanvantariḥ, uvāca uktavān, evamastviti evaṃ
bhavatviti| ‘sa hovāca’ iti kecit paṭhanti; taiḥ śiṣyaiḥ sahetyarthaḥ||10-11||
ta ūcurbhūyo'pi bhagavantam- asmākamekamatīnāṃ matamabhisamīkṣya suśruto
bhagavantaṃ prakṣyati, asmai copadiśyamānaṃ vayamapyudhārayiṣyāmaḥ
||12|| sa uvācaivamastviti
||13||
prakṣyati pṛcchāṃ kariṣyati||12-13||
vatsa suśruta! iha khalvāyurvedaprayojanaṃ- vyādhyupasṛṣṭānāṃ
vyādhiparimokṣaḥ, svasthasya rakṣaṇaṃ
14
ca ||14||
‘vatsa suśruta’ iti sambodhane| asyāgre ‘athāta’ ityādikā pratijñā jñātavyeti
pūrvamevoktam| iha khalvityadhikāre, iha khalu āyurvedotpattyadhikāre
ityarthaḥ| vyādhiśabdo'yaṃ duṣṭeṣu vātādiṣu, tatkāryeṣu jvarādiṣu kleśeṣu,
rāgādiṣu duḥkheṣu saṃsārānuvṛttijanakeṣu ca, vartate; parimokṣo nivṛttiḥ|
nanu, vyādhiparimokṣasvastharakṣaṇābhyāmanyadapi prayojanamasti, kiṃ tat?
yāpyavyādhitarakṣā rasāyanādāyurutkarṣaśca, tadidaṃ vaktavyam; ucyate-
svasthasya rakṣaṇaṃ ceti cakāro'nuktasamuccayārthaḥ, tena
yāpyavyādhitarakṣaṇaṃ rasāyanādāyurutkarṣaśca; athavā sādhyavyādhau
kriyaikatvād yāpyāvarodhaḥ, rasāyanādāyurutkarṣastu svastharakṣayaiva
gṛhyate||14||
‘āyurasmin vidyate, anena vā''yurvindanti’ ityāyurvedaḥ
||15||
āyurvedasya niruktiṃ darśayannāha- āyurasminnityādi| āyuḥ
śarīrendriyasatvātmasaṃyogaḥ, tadasminnāyurvede vidyate astītyāyurvedaḥ;
athavā āyurvidyate jñāyate anenetyāyurvedaḥ; āyurvidyate vicāryate anena
vetyāyurvedaḥ; āyuranena vindati prāpnotīti vā''yurvedaḥ||15||
tasyāṅgavaramādyaṃ pratyakṣāgamānumānopamānairaviruddhamucyamānamupadhāraya
15||16||
tasyāṅgavaramityādi|- aṅgavaram aṅgaśreṣṭham| ādyam ādibhavam|
pratyakṣāgamānumānopamānairaviruddhamiti anena śalyenāṅgavareṇa yo'rthaḥ
pratipādyate sa khalu pratyakṣādibhirapi tathā'vagamyata ityarthaḥ|
pratyakṣamiti yatkiñcidevārthasya sākṣātkārijñānaṃ tadeva pratyakṣaṃ, tathāhi-
“mano'kṣagatamabhrāntaṃ vastu pratyakṣamucyate| indriyāṇāmasañjñānaṃ
vastutattve bhramaḥ smṛtaḥ”- iti; pratyakṣāviruddhaṃ yathā-
sūryāvalokanānnāsāntaḥ sūtravartipraveśanācca kṣutaḥ prādurbhāvaḥ| āgamo
vedaḥ, āptānāṃ śāstraṃ vā; tathāhi- “siddhaṃ siddhaiḥ pramāṇaistu hitaṃ cātra
paratra ca| āgamaḥ śāstramāptānāmāptāstattvārthavedinaḥ”- iti; āgamāviruddhaṃ
yathā- purāṇādiṣvapi śrūyate- “rudreṇa yajñasya śiraśchinnamaśvibhyāṃ
saṃhitam” iti| āgamasya pratyakṣaphalatvād varīyastvaṃ, tenānumānāt pūrvaṃ
nirdiṣṭavān| anu paścādavyabhicāriliṅgālliṅgī mīyate jñāyate yena tadanumānaṃ;
tenānumānenāviruddhaṃ yathā- pranaṣṭe śalye candanaghṛtopadigdhāyāṃ tvaci
viśoṣaṇavilayanābhyāmanumīyate- atra śalyamiti| prasiddhasādharmyāt
sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭasyārthasya sādhanamupamānaṃ; tenāviruddhaṃ yathā-
māṣavanmaṣakaḥ, tilamātrastilakālakaḥ, vidārīkandavad vidārīrogaḥ, śālūkavat
panasiketyādi| ucyamānam upadiśyamānam| mayā dhanvantariṇetyarthaḥ||16||
etaddhyaṅgaṃ prathamaṃ, prāgabhighātavraṇasaṃrohādyajñaśiraḥsandhānācca |
śrūyate hi yathā- “rudreṇa yajñasya śiraśchinnamiti, tato devā
aśvināvabhigamyocuḥ- bhagavantau naḥ śreṣṭhatamau yuvāṃ bhaviṣyathaḥ,
bhavadbhyāṃ yajñasya śiraḥ sandhātavyamiti | tāvūcaturevamastviti | atha
tayorarthe devā indraṃ yajñabhāgena prāsādayan | tābhyāṃ yajñasya śiraḥ
saṃhitam” iti ||17||
śalyāṅgasyādyatvaṃ pratipādayannāha- etaddhītyādi|- hiśabdo'vadhāraṇe,
etenaitadevāṅgaṃ prathamamādyaṃ pradhānaṃ vā| kasmāt prathamaṃ?
prāgabhighātavraṇasaṃrohāt|- śārīravyādhīnāṃ prāgeva
devāsurasaṅgrāme'bhighātavraṇotpattiḥ, tatsaṃrohāt| dvitīyahetumāha-
yajñaśiraḥsandhānācceti| atrāpi prāgiti sambadhyate| anye tvatra
yajñaśiraḥsandhānācceti| atrāpi prāgiti sambadhyate| anye tvatra
‘yajñapradhānaśiraḥsandhānācca’ iti paṭhanti| yataḥ prāgyajñasya
pradhānabhūtasya śirasaḥ sandhānaṃ tasmādidamādyam| atraiva
pāramparyopadeśamāha- śrūyate hītyādi yāvatsaṃhitamiti| atra kecit ‘saṃhitaṃ’
ityatra ‘sandhitaṃ’ iti paṭhanti||17||
aṣṭāsvapi cāyurvedatantreṣvetadevādhikamabhimatam,
āśukriyākaraṇādyantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyācca
||18||
idānīṃ varatve pratijñātaṃ hetuṃ pratipādayannāha- aṣṭāsvityādi|
etadevādhikamiti etadevādhikaṃ nānyacchālākyādi| kasmāt? āśukriyākaraṇāt|
kuto'sya punarāśukriyākaraṇatvaṃ? yantrādipraṇidhānāt, na hi yantrādiṣu
praṇidhāne mandā kriyā kartuṃ yuktā, mandakāritve hyāturasya vyāpattiḥ syāt|
varatve dvitīyaṃ hetumāha- sarvatantrasāmānyācca; śālākyāditantratulyatvācca|
‘adhikakriyākaraṇāt’ iti kecit paṭhanti| adhikakriyākaraṇamapyasya
yantrādipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyācca hetubhyām| anye tu varatve
āśukriyākaraṇāditi hetutrayamāhuḥ; āśukriyākaraṇāt śīghraṃ
chedādikriyākaraṇāditi vyākhyānayanti||18||
tadidaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ vṛttikaraṃ ceti
||19||
ataḥ śiṣyotsāhanāya yathābhūtāṃ praśaṃsāmāha- tadidamityādi|- tadidaṃ
śalyatantraṃ; śāśvatam avināśi, athavā śāśvataśabdena mokṣo'bhidhīyate,
tatsampādanācchāśvataṃ; puṇyaṃ puṇyahetutvāt; svargasya nimittaṃ svargāya
hitaṃ vā svargyaṃ; yaśaso nimittaṃ yaśase hitaṃ vā yaśasyam; āyuṣo
nimittamāyuṣe hitaṃ vā āyuṣyaṃ; vṛttikaraṃ ceti nirvāhakaram||19||
brahmā provāca tataḥ prajāpatiradhijage, tasmādaśvinau, aśvibhyāmindraḥ,
indrādahaṃ, mayā tviha pradeyamarthibhyaḥ prajāhitahetoḥ
||20||
idānīṃ kramāgatiṃ pratipādayannāha- brahmā provācetyādi| provāca prathamaṃ
kathitavān| tasmāt prajāpatiradhijage iti prajāpatirdakṣaḥ, adhijage
adhītavān| mayā tviheti svarge brahmaṇaivārthibhyaḥ prathamaṃ dattaṃ, mayā
dhanvantariṇā punariha martyaloke pradeyaṃ prathamaṃ dātavyamiti||20||
bhavati cātra- ahaṃ hi dhanvantarirādidevo jarārujāmṛtyuharo'marāṇām |
śalyāṅgamaṅgairaparairupetaṃ prāpto'smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭum
||21||
atha kāśirājaḥ śiṣyapratītyarthaṃ ślokamāha- bhavati cātretyādi| ādidevaḥ
śaṅkaraḥ; anye tu, ādidevā brahmādayaḥ, karmadevāḥ śatakratuprabhṛtayaḥ,
prajananadevāstu prayojanajanitāḥ skandādayaḥ, teṣāmahamādidevaḥ;
ādidevatve'pi kāśirājatvamupapannamavatārāntaramāpannatvāt|
jarārujāmṛtyuharo'marāṇāmiti etenaitaduktaṃ- devānāmapi purā jarādayastasthuḥ,
te ca mayā ādidevena hṛtāḥ| prāpto'smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭumiti pūrvamahaṃ
devakāryārthaṃ svargaṃ prāptaḥ, idānīṃ gāṃ pṛthivīṃ, bhūyaḥ punaḥ, prāpto'smi
āgato'smi; iha martyaloke, manuṣyakāryārthamupadeṣṭum| anye ‘śalyaṃ
mahacchāstravaraṃ gṛhītvā’ iti paṭhanti| svamāhātmyaprakāśanamapi
parārthatvādyathābhūtatvācca na doṣāya||21||
asmiñchāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa
16
ityucyate | tasmin kriyā, so'dhiṣṭhānaṃ; kasmāt? lokasya dvaividhyāta
17; loko hi dvividhaḥ sthāvaro jaṅgamaśca; dvividhātmaka evāgneyaḥ, saumyaśca,
tadbhūyastvāt; pañcātmako vā; tatra caturvidho bhūtagrāmaḥ
saṃsvedajajarāyujāṇḍajodbhijjasañjñaḥ
18; tatra puruṣaḥ pradhānaṃ, tasyopakaraṇamanyat; tasmāt puruṣo'dhiṣṭhānam
||22||
asmiñchāstre pañcamahābhūtetyādi| pañcamahābhūtāni pṛthivyādīni, śarīrī ātmā,
samavāyaḥ saṃyogaḥ| anye tu ‘tatrāsmiñchāstre’ iti paṭhanti; tatretyanena
śalyatantramadhikriyate, tasmin śalyaśāstre, asminniti asminnadhikāre; kiṃ
viśeṣavati? ucyate- kriyādhikāre vyādhyadhiṣṭhānaprastāve ca| tasmin kriyeti
tasminniti pūrvanirdiṣṭe puruṣe, kriyā śāstroditaṃ karma, kiṃ tat?
bheṣajaśastrakṣārāgninirvartyaṃ svāsthyavṛttikaraṃ ca| kasmāt tasminneva
kriyetyāha- so'dhiṣṭhānamiti|- yasmāt saḥ puruṣaḥ, adhiṣṭhānaṃ āśrayaḥ; kasya?
vyādheḥ svāsthyasya ca| adhiṣṭhānatve hetumāha- kasmāditi| lokasya jagataḥ,
dvaividhyād dviprakāratvāt| loko hītyādi hi yasmādarthe| sthāvaro vṛkṣādiḥ,
jaṅgamo manuṣyādiḥ| cikitsopayogidharmadvayaṃ pratipādayitumāha- dvividhātmaka
evetyādi| agnibhūtādhidaivatasvabhāvamāgneyaṃ, somabhūtādhidaivatasvabhāvaṃ
saumyam| anye dvividhātmako dvividhahetuka iti vyākhyānayanti; tanna,
pañjikayā dūṣitatvāt| nanu, sarvabhūtānāṃ sarvatra sānnidhyamasti tat kathaṃ
dvividhātmaka ityāha- tadbhūyastvāditi| tadbāhulyādityarthaḥ| prāyeṇa hi
sarvaṃ dravyaṃ śītamuṣṇaṃ na tṛtīyo rāśirasti, ato dvāveva agnīṣomau bhūyāṃsau
19| adhunā'viśeṣeṇa dvitīyaṃ pakṣamāha- pañcātmako veti|- vāśabdaḥ pakṣāntare;
tena sa dvividho'pi lokaḥ pañcātmakaḥ pañcasvabhāva ityayaṃ vā pakṣaḥ| idānīṃ
jaṅgamān pṛthakkartumāha- tatretyādi|- tatra tayoḥ sthāvarajaṅgamayormadhye,
caturvidhaḥ catuṣprakāraḥ, bhūtagrāmaḥ prāṇisamūhaḥ| atha ke te catvāraḥ
prakārā ityāha- saṃsvedajetyādi|- bhuvaḥ śarīrasya ca saṃsvedādūṣmaṇo jātāḥ
saṃsvedajāḥ; jarāyorjātā jarāyujāḥ, jarāyurgarbhāśayaḥ; aṇḍājjātāḥ aṇḍajāḥ,
aṇḍaṃ prāṇyādhāro vartulaṃ; bhuvamudbhidya jātā udbhijjāḥ; sañjñāśabdaḥ
pratyekaṃ sambadhyate| caturdhā
20
nipatitānāmūṣmāṇaṃ vinā kasyacit siddhirnāstīti saṃsvedajasya prāṅnirdeśaḥ;
kecidanyathākramaṃ paṭhanti; tanna, pañjikayā dūṣitatvāt| lokadvaividhyāditi
prāguddiṣṭahetvarthaṃ sphuṭīkurvannāha- tatra puruṣa iti|- tatra tayoḥ
sthāvarajaṅgamayormadhye puruṣaḥ prādhānyena guṇena pṛthak kriyate|
yadyapyatra pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti sāmānyena puruṣaśabdena
paśvādirapi vācyaḥ, tathā'pi manuṣyajātirevātra puruṣaśabdenocyate,
tasyopakāryatvāt; itarasya cāprādhānyam, upakaraṇatvāt| ata evāha-
tasyopakaraṇamanyaditi|- tasya manuṣyajāteḥ puruṣasya, anyat
sthāvarasaṃsvedajādi, upakaraṇam| upakaraṇatvādapradhānatvamityata āha- tasmāt
puruṣo'dhiṣṭhānam| tatra puruṣaḥ pradhānamityatra ‘teṣu caturṣu saṃsvedajādiṣu
madhye’ ityanye vyākhyānayanti||22||
tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya ucyante ||23||
nanu, ke te vyādhayo yeṣāṃ puruṣo'dhiṣṭhānamityāha- tadduḥkhetyādi|-
tacchabdenānantaranirdiṣṭaḥ puruṣo'dhikriyate, duḥkhaṃ kāyavāṅmānasī pīḍā|
vividhaṃ duḥkhamādadhatīti vyādhayaḥ, tasya puruṣasya duḥkhāya saṃyogo
yeṣāmāgantuprabhṛtīnāṃ te vyādhayaḥ; athavā tasya puruṣasya yeṣu satsu, yairvā
karaṇabhūtaiḥ, yebhyo vā duḥkhaṃ jāyate, te vyādhayaḥ| etau vākyārthau
nyāyyau| anye tu tasya puruṣasya duḥkhānāṃ vedanānāṃ ye saṃyogāste vyādhayaḥ;
apare tu durduṣṭāni khāni srotāṃsi duḥkhāni, tasya puruṣasya duḥkhānāṃ
duṣṭasrotasāṃ nimittaṃ saṃyogo yeṣāṃ te tathoktāḥ| etāvanyāyyau, pañjikayā
dūṣitatvāt||23||
te caturvidhāḥ- āgantavaḥ, śārīrāḥ, mānasāḥ, svābhāvikāśceti
||24||
te caturvidhā ityādi| pūrvamutpannatvādāgantoḥ
21
prāgabhidhānaṃ; tataḥ śārīrāḥ, śarīrasya prādhānyāt; tataḥ śeṣāviti|
svabhāvena bhavantīti svābhāvikāḥ, svabhāvo hyatra sahajo dharmaḥ|
āgantuprabhṛtayaḥ pūrvaṃ vyākhyātāḥ| svābhāvikāśceti cakāraḥ svābhāvikasya
vyādherāgantuprabhṛtibhiḥ
22
sahātulyabalatāṃ sūcayati| itiśabdaścatuṣprakārasamāptau||24||
teṣāmāgantavo'bhighātanimittāḥ |25|
idānīmāgantuprabhṛtīneva vivaritumāha- teṣāmityādi| abhighātanimittā iti
abhighātaḥ abhihananaṃ śarādiprahāraḥ, sa eva nimittaṃ yeṣāṃ te
tathoktāḥ||25(1)||
śārīrāstvannapānamūlā vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ |25|
annapānamūlā iti sāmarthyādviṣamānnahetavaḥ, na hyannasāmyaṃ vyādhihetuḥ|
taccānnavaiṣamyaṃ
23
svasthavṛttavaiṣamyamupalakṣayati, tena kālavaiṣamyaṃ
kāyavāṅmanovihāravaiṣamyamindriyārthavaiṣamyaṃ ca lakṣayati| ‘śārīrāṇāṃ
vikārāṇāmeṣa vargaścaturvidhaḥ| prakope praśame caiva heturuktaścikitsakaiḥ’-
ityeṣāṃ grahaṇamakṛtvā, annagrahaṇenaitānupalakṣayannetallakṣayati-
yathā'nnamevaiṣāṃ sambhave pradhānahetustathā nānye|
vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittā iti vātādīnāṃ sannipātāntānāṃ
vaiṣamyaṃ viṣamatā tadeva nimittaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ; te punarvātādīnāṃ
sañcayādijñāpakā vātapūrṇakoṣṭhatādayo vyādhayaḥ| tacca vaiṣamyaṃ kṣayeṇa
vṛddhyā vā| doṣaprastāve dūṣyaśoṇitagrahaṇe heturvaktavyaḥ? ucyate- etaddhi
śalyatantraṃ, śalyatantre ca vraṇaḥ pradhānabhūtaḥ, vraṇe ca dūṣyeṣu madhye
raktasya prādhānyamiti śoṇitopādānam; anye tu doṣadūṣitatvādraktamapi
vyādhyutpattinimittaṃ bhavati, vakṣyati caivaṃ- “doṣadūṣiteṣvatyarthaṃ dhātuṣu
sañjñā kriyate- rasajo'yaṃ, śoṇitajo'yam” (sū. a. 24) ityādi;
śoṇitajo'yamityādivyapadeśo ghṛtādidagdhavat| anyanibandhakārairbahūktaṃ,
tacca śiṣyabuddhivyākulatvahetutvādasmābhirupekṣitam||25(2)||
mānasāstu
krodhaśokabhayaharṣaviṣāderṣyābhyasūyādainyamātsaryakāmalobhaprabhṛtaya
icchādveṣabhedairbhavanti |25|
mānasān pratipādayannāha- mānasāstvityādi| krodhaḥ parābhidrohalakṣaṇaḥ, śokaḥ
putrādiviyoge cittodvegaḥ, bhayaṃ parasmāttrāsaḥ, harṣa utsekaḥ,
nirnimittamanyasya doṣotpādanenātmanaḥ prītijananaṃ vā harṣaḥ,
asiddhibhayādvividheṣu karmasu sādo'pravṛttiḥ viṣādaḥ, īrṣyā
parasampattāvasahiṣṇutā, chidrānveṣitayā paraguṇeṣu doṣāropaṇamasūyā, dainyaṃ
kliṣṭacittatā, mātsaryaṃ paraguṇeṣvamādhyasthyaṃ krauryaṃ vā, kāma
indriyārtheṣvabhikāṅkṣā, lobhaḥ parasvagrahaṇābhilāṣaḥ,
ādigrahaṇānmānamadadambhādayaḥ| icchādveṣabhedairbhavantīti icchā
sātiśayo'rthābhilāṣaḥ, sā ca nānāvastvavalambinī nānākāmataśca bhinnā bhavati;
tatra harṣaśokadainyakāmalobhādaya icchābhedena; dveṣaḥ aprītiḥ,so'pi
nānāvastvavalambī nānārūpo bhavati, krodhabhayaviṣāderṣyāsūyāmātsaryāṇi
dveṣabhedena| anye tu ‘mānasāḥ krodhaśokabhayadainyerṣyāsūyāmātsaryakāmādayaḥ’
iti paṭhanti||25(3)||
svābhāvikāstu kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛ(bhṛ)tayaḥ
||25||
svābhāvikān vyākhyātumāha- svābhāvikāstvityādi| kṣud bhoktumicchā, pipāsā
pātumicchā, jarā vārdhakyaṃ, mṛtyuḥ
24
śarīrendriyātmamanasāṃ viyogaḥ, nidrā medhyānāḍīmanaḥsaṃyogāddehendriyāṇāṃ
sukhabhogaḥ; prakṛtigrahaṇāt prakṛtibhavā rogā gṛhyante, te ca kadācit
svābhāvikāḥ kadāciddoṣajāḥ| tatra, yadā pravṛddhapittasya kṣīṇaśleṣmaṇo
bhasmakānalena bubhukṣā bhavati sā pratīkāryā doṣajatvāt, pipāsā'pi yadā
doṣaiḥ kriyate tasyā api doṣataḥ prasādhanaṃ kartavyaṃ, jarā'pi yadā'kāle
bhavati sā pratikāryā, mṛtyurapyakālajaḥ pratikāryaḥ, nidrā'pi doṣajā
pratīkārādupaśamaṃ yāti; tatra yadaite sarve doṣebhyo jāyante tadā śārīrāḥ
pratīkāryāśca; yadā tu svabhāvatastadā niṣpratīkārā rasāyanato'pi na
pratīkāryāḥ| ta ete svabhāvasambhūtatvāt svābhāvikāḥ kathyante| yadyapi
kṣutpipāsājarāsu svabhāvasambhūtāsvapi pittajatvaṃ nidrāyāṃ
śleṣmatamobhavatvamasti; tathā'pyalpadoṣārabdhatvādadoṣajatvamucyate,
ekataṇḍulāhāriṇāmanaśanavyapadeśavat| mṛtyustu mahadbhirapi
svabhāvānuvartibhirdoṣairārabdho'pi na doṣajavyapadeśaṃ labhate; yathā
rājānuvartibhirmahadbhirapi puruṣaiḥ sampāditaṃ jayādikaṃ rājavyapadeśaṃ
labhate- rājñā jitamiti, tadvadatrāpi; āgantumṛtyoḥ sambhavatvācca nāvaśyaṃ
doṣajavyapadeśaṃ labhate| anye ‘nidrāprakṛtaya’ ityatra ‘nidrāprabhṛtaya’ iti
paṭhanti; prabhṛtigrahaṇādrātrijāgaraṇādaya iti vyākhyānayanti||25(4)||
ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānāḥ ||26||
vyādhīnāmāśrayamāha- ta ete ityādi| ta ete anantaroktā vyādhayaḥ| tatra
mano'dhiṣṭhānāḥ krodhādayaḥ, śarīrādhiṣṭhānā jvarādayaḥ, ubhayādhiṣṭhānā
apasmārādayaḥ| yadyapi mānasā api śarīraṃ pīḍayanti, śārīrā api manaḥ
pīḍayanti; tathā'pi prāṅmānasā eva manaḥ pīḍayanti paścāccharīram, evaṃ śārīrā
api, iti na doṣaḥ| ātmani tu vyādhyadhiṣṭhānatvaṃ nāsti, nirvikāratvāt||26||
teṣāṃ saṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyakprayuktā nigrahahetavaḥ
||27||
vyādhīn nirdiśya cikitsāṃ nirdeṣṭumāha- teṣāmityādi| teṣāṃ vyādhīnām| samyak
śodhayatīti saṃśodhanaṃ; taddvividhaṃ bahirāśrayamabhyantarāśrayaṃ ca| tatra
bahirāśrayaṃ śastrakṣārāgnipralepādayaḥ; abhyantarāśrayaṃ catuṣprakāraṃ-
vamanaṃ, virecanam, āsthāpanaṃ, śoṇitamokṣaṇaṃ ca; anye tu
śoṇitamokṣaṇamityatra śirovirecanaṃ manyante| yat kiñcit
pītalīḍhādikamanirhṛtya doṣaṃ śamayati tat saṃśamanaṃ; yaduktaṃ- “na śodhayati
yaddoṣān samānnodīrayatyapi| samīkaroti kruddhāṃśca tat saṃśamanamucyate”-
iti| tadapi dvividhaṃ bāhyamābhyantaraṃ ca| tatra
bāhyamālepapariṣekāvagāhābhyaṅgaśirobastikavalagrahagaṇḍūṣādikam, ābhyantaraṃ
tu pācanalekhanabṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaviṣapraśamanādikam|
āhāraścaturvidhaḥ, peyalehyādyabhakṣyabhedāt; sa punastrividhaḥ-
doṣapraśamano, vyādhipraśamanaḥ, svasthavṛttikaraśceti| doṣasaṃśamanatvāt
saṃśamanagrahaṇenaivāhāre labdhe pṛthakkaraṇaṃ saṃśodhanādiṣvāhārasya
prādhānyasūcanārtham; athavā svasthe puruṣe doṣavyādhipraśamābhāvādāhārasya
pṛthaggrahaṇam| ācāraḥ kāyavāṅmānasaṃ karma; tatrotkṣepaṇāvakṣepaṇādikaṃ
kāyikaṃ karma, pāṭhasvādhyāyādi vācikaṃ, dhyeyacintyasaṅkalpādi mānasam|
samyakprayuktā iti āyurādīn vīkṣya prayuktāḥ||27||
prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca | sa ṣaṭsu raseṣvāyattaḥ; rasāḥ
punardravyāśrayāḥ; dravyāṇi punaroṣadhayaḥ | tāstu dvividhāḥ- sthāvarā
jaṅgamāśca ||28||
saṃśodhanādiṣvāhārasya prādhānyaṃ darśayitumāha- prāṇināmityādi| mūlamiti
mūlamiva mūlaṃ, sambhavahetutvāt; śukraśoṇitaṃ tāvadāhārādeva jāyate
yadgarbhajananasamartham| na kevalaṃ prāṇināṃ mūlaṃ balavarṇojasāṃ ca| etena
prāṇināmāhārādevotpattisthitī nidarśite| balaṃ
karmasādhanaśaktirvyāyāmānumeyā, varṇo gaurādiḥ, ojaḥ somātmakaṃ
rasādiśukrāntasarvadhātudhāmabhūtaṃ hṛdistham| anye tu balaṃ
śarīropacayo'trābhipreta iti vadanti| evaṃ paramārthato balaujasorbhede'pi
doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīye cikitsaikyārthamabheda uktaḥ| sa ṣaṭsu
raseṣvāyatta iti sa āhāraḥ, raseṣu madhurādiṣu, āyattaḥ adhīnaḥ| dravyāṇi
punaroṣadhaya iti oṣadhiśabdo'tra sānnidhyād
vakṣyamāṇasthāvarajaṅgamarāśidvaya eva vartate, na punaryāvadoṣadhimātre;
anyathā hi pārthiveṣvapyoṣadhiśabdo vartata iti pārthivānāmupādānaṃ pṛthaṅga
syāt| anye tu pārthiveṣvapi oṣadhiśabdo vartata ityāhuḥ| tāstvityādi tā iti
oṣadhayaḥ| sthāvarāṇāṃ bahutaropayogāt prāgupādānam||28||
tāsāṃ sthāvarāścaturvidhāḥ- vanaspatayo, vṛkṣā, vīrudha, oṣadhaya iti | tāsu,
apuṣpāḥ
25
phalavanto vanaspatayaḥ, puṣpaphalavanto vṛkṣāḥ, pratānavatyaḥ stambinyaśca
vīrudhaḥ, phalapākaniṣṭhā oṣadhaya iti
||29||
tāsāmiti dvividhānāmoṣadhīnāṃ madhye| ke te catvāraḥ prakārā ityāha-
vanaspataya ityādi| tāneva vivaritumāha- tāsviti; tāsu madhye| apuṣpā iti
avidyamānapuṣpāḥ, phalavanta iti phalaṃ yeṣāmasti te vanaspataya iti; ke
punarīdṛśāḥ? plakṣodumbarādayaḥ| puṣpaphalavanto vṛkṣā iti ubhayayuktā vṛkṣāḥ;
ke te? āmrajambūprabhṛtayaḥ| pratānavatya ityādi pratānavatyo vistāravatyaḥ
vīrudhaḥ, na kevalaṃ pratānavatyo vīrudhaḥstambinyaśca gulminyaśca, gulmaḥ
punaḥ vartulalatāsantativiṭapaḥ
26, tāśca vidārīkolavallīśālaparṇīpṛśniparṇīprabhṛtayaḥ| kecit ‘stambinyaśca’
ityatra ‘gulminyaśca’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| phalapākaniṣṭā iti
niṣṭhā nāśaḥ, phalapākena pariṇatyā nāśo yāsāṃ tāstathoktāḥ; te
punargodhūmādayaḥ| anye tu niṣṭhāśabdaṃ pratyekaṃ sambadhnanti, phalaniṣṭhāḥ
pākaniṣṭhā iti; tatra phalaniṣṭhāḥ śālitilakulatthādayaḥ, pākaniṣṭhāḥ
kavakādayaḥ; kavakaśchatraka ucyate||29||
jaṅgamā khalvapi caturvidhāḥ- jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāḥ | tatra
paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ, khagasarpasarīsṛpaprabhṛtayo'ṇḍajāḥ,
kṛmikīṭapipīlikāprabhṛtayaḥ svedajāḥ, indragopamaṇḍūkaprabhṛtaya udbhijjāḥ
||30||
jaṅgamāḥ khalvapītyādi|- khaluśabdaḥ śiṣyasambodhane, he suśruta, jaṅgamā api
caturvidhāḥ catuṣprakārāḥ| tānāha- jarāyujetyādi| etacca pūrvaṃ vyākhyātam|
jarāyujādiṣu pūrvoktasaṃsvedajādikramatyāgo yonisaṅkaraṃ bodhayati; tena
pakṣiṣu balākā jarāyujā aṇḍajā ceti, sarpajātiṣu ahipatākā jarāyujā,
saṃsvedajeṣvapi kāścit pipīlikā aṇḍajā udbhijjāśca| vyālādaya iti vyālā
hiṃsrapaśuvyāghrādayaḥ, anye tu paśugrahaṇādeva hiṃsrapaśūnāmapi grahaṇamiti
vyālaśabdena sarpaviśeṣamāhuḥ| taduktaṃ- ‘‘sarpajātiṣu ahipatākā jarāyujā”-
iti| ādigrahaṇād balākājatukādayaḥ| ihopakaraṇaprastāve paśūnāṃ prādhānyamiti
prāṅnirdeśaḥ, prāgbhūtagrāmaprasaṅgena puruṣaprādhānyakhyāpanārtham, atra
punarjarāyujāṇḍajetyādipāṭha oṣadhitvakhyāpanāyeti na paunaruktyam|
khagasarpetyādi khagāḥ pakṣiṇaḥ, sarpā mandagāmino'jagaraprabhṛtayaḥ,
sarīsṛpāḥ śīghragāminaḥ kṛṣṇasarpādayaḥ, mīnamakarādayo vā; prabhṛtigrahaṇāt
kūrmanakrādīnāṃ grahaṇaṃ; kecit prabhṛtiśabdamapaṭhitvā
luptanirdiṣṭenādiśabdena kūrmādīn gṛhṇanti| kṛmikīṭetyādi kṛmayaḥ
koṣṭhapurīṣādibāṣpasambhavāḥ, kīṭā vṛścikaṣaṅbinduprabhṛtayaḥ,
pipīlikāściṭikāḥ, prabhṛtigrahaṇādevaṃvidhā anye'pi dṛśyante| indragopa ityādi
indragopāḥ prāvṛṭkālajā atiraktakṛmayaḥ ‘indravadhū’ iti loke,
prabhṛtigrahaṇādīdṛśā anye'pi||30||
tatra sthāvarebhyastvakpatrapuṣpaphalamūlakandaniryāsasvarasādayaḥ
prayojanavantaḥ; jaṅgamebhyaścarmanakharomarudhirādayaḥ
||31||
sthāvarajaṅgamayornirdiṣṭayościkitsopayogino'vayavaviśeṣān darśayitumāha-
tatra sthāvarebhya ityādi| svarasādaya
ityādigrahaṇāttailakṣārabhasmakaṇṭakaprabhṛtīnāṃ grahaṇam| kecit kandaṃ sūtre
na paṭhanti, ādiśabdācca gṛhṇanti| romarudhirādaya
ityādiśabdānmāṃsavasāghṛtāsthikhurādayaḥ||31||
pārthivāḥ suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāmṛtkapālādayaḥ
27||32||
rasādhikārikamauṣadhivargaṃ sthāvarajaṅgamaṃ pratipādya, pariśiṣṭaṃ
pratipādayitumāha- pārthivā ityādi| pṛthivyā vikārāḥ pārthivāḥ, rajataṃ
raupyaṃ, maṇiḥ sphaṭikādiḥ, muktā mauktikaṃ, mṛt mṛttikā, kapālaṃ karparam|
suvarṇasyeha pārthivatvamevāṅgīkriyate gurutvakāṭhinyasthairyādihetubhiḥ|
sūtre ādigrahaṇāllohamalasikatāsudhāharitālalavaṇagairikarasāñjanaprabhṛtīnāṃ
28
grahaṇam| yadyapi sthitiśīlatvāttathā lokadvitvasamākhyāne'pṛthaguktatvācca
sthāvaraśabdenaiva pārthivā ucyante, tathā'pyatra
prakaraṇādyeṣvāhāropayogitvaṃ phalamūlādyavayaveṣu rasapradhānatayā tatraiva
caturvidhe vanaspatyādigaṇe sthāvaraśabdo vartate na tu pārthiveṣvapi,
teṣāmāhāreṣu prāyeṇānupayogāt; anyadapi samādhānāntaramasti, tacca
vistarabhayānna likhitam||32||
kālakṛtāḥpravātanivātātapacchāyājyotsnātamaḥśītoṣṇavarṣāhorātrapakṣamāsartvayanādayaḥ
saṃvatsaraviśeṣāḥ
29||33||
kālakṛtā ityādi| ādigrahaṇānnimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtādayaḥ| anye
tvetadgadyamanyathā paṭhanti vyākhyānayanti ca; tacca
vartamānapratiṣvaprasiddhamityasmābhirupekṣitam||33||
ta ete svabhāvata eva doṣāṇāṃ sañcayaprakopapraśamapratīkārahetavaḥ
prayojanavantaśca ||34||
eṣāṃ prayojanaṃ darśayitumāha- ta eta ityādi| svabhāvata eveti svalakṣaṇata
eva| dūṣayanti kāyavākcittānīti doṣā vātādayaḥ; tadārabdhāśca jvarādayaḥ|
sañcayaḥ sthānavṛddhiḥ; prakopaṇaṃ prakopaḥ, prakopaśabdena
prakopaprasarasthānasaṃśrayavyaktibhedāḥ pañcocyante; prakopaḥ
sthānādunmārgagamanaṃ; prasaraḥ pañcadaśaprakāro vraṇapraśne vakṣyate;
jvarātīsārādīnāṃ sāmānyalakṣaṇaṃ vyaktiḥ, yathā- santāpalakṣaṇo jvaraḥ,
saraṇalakṣaṇo'tisāra ityādi; viśeṣaṇaṃ bhedaḥ, yathā- aṣṭau jvarā ityādi;
praśamanaṃ praśamaḥ svayamupaśamaḥ; hetuvyādhiviparītaṃ karma pratīkāraḥ; anye
tu praśamapratīkārayorekārthatāṃ manyamānāḥ pratīkāraṃ na paṭhanti; tanna,
yasmājjvarādīnāmapyasti svabhāvopaśamaḥ; tadyathā- kaphajvarapratīkāro vasante
pūrvāhṇe ca, svabhāvena praśamastu grīṣme madhyāhne cetyādi; tasmāt
praśamanapratīkārayorarthabhedo'styeva| prayojanavantaśceti cikitsopakāriṇa
ityarthaḥ| tadyathā ‘lājotpalośīrakucandanāni dattvā pravāte niśi vāsayecca’
(u. ta. a. 48); tathā ‘nivāte deśe nicitaṃ kṛtvā’ (sū. a. 11), tathā
‘madanaphalānāmātapapariśuṣkāṇāṃ’- (sū. a. 43) ityādi prayojanaṃ
jñātavyam||34||
bhavanti cātra ślokāḥ- śārīrāṇāṃ vikārāṇāmeṣa vargaścaturvidhaḥ | prakope
30
praśame caiva heturuktaścikitsakaiḥ ||35||
idānīṃ gadye vistareṇa pratipāditamarthaṃ ślokaiḥ prakaṭīkurvannāha- bhavanti
cātra ślokā ityādi| yadyapi suśrute bhavanti cātreti vinā'pi ślokā bhavanti,
tathā'pyatra mandamatīnāṃ gadyapadyabhedakathanāya bhavanti cātra ślokā iti
kṛtam; anye tu vedādidharmasaṃvādārthamiti vadanti| atha ke te ślokā ityāha-
śārīrāṇāmityādi| na cātra dviruktiḥ, pūrvoktasya gūḍhārthasyābhivyaktikaratvāt
31| śārīrāṇāmiti śarīrasambhavānām| vikārāṇāmiti vikṛtayo vikārāḥ, tena vikārā
atra kupitā doṣā vyādhayo'pi gṛhyante| eṣaḥ pūrvoktaḥ| vargaścaturvidhaḥ
catuṣprakāraḥ, āhārācārapārthivakālakṛtabhedāt;
‘sthāvarajaṅgamapārthivakālakṛtabhedāccaturvidhaḥ’ iti jejjaṭaḥ;
pañjikākārastvidaṃ na manyate| atrāpi prakopaśabdaḥ
prakopaprasarasthānasaṃśrayavyaktibhedeṣu vartate| praśamaśabdo'tra
rogopaghātamātrasyopalakṣaṇaṃ; tena sādhyānāṃ siddhaḥ, yāpyānāṃ yāpanaṃ,
svasthavṛttaṃ ca gṛhyate||35||
āgantavastu ye rogāste dvidhā nipatanti hi | manasyanye śarīre'nye teṣāṃ tu
dvividhā kriyā ||36|| śarīrapatitānāṃ tu
śārīravadupakramaḥ | mānasānāṃ tu śabdādiriṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ
||37||
idānīmāgantūnāmāśrayabhedena cikitsāṃ vaktumāha- āgantavastvityādi| manasyanye
iti eke, śarīre'nye ityapare| śarīrapatitānāmāgantūnāṃ khaḍgādyabhighātajānāṃ
śārīrāṇāmiva, mānasānāṃ manaḥsambhūtānāṃ śabdādivargaḥ
śabdasparśarūparasagandhāḥ; iṣṭa ityabhipretaścikitsātvena| sukhāvaha iti
sukhakārī| anye tu caśabdamanuktasamuccayārthamācakṣate, tena
dhairyasmṛtiprabhṛtayo'pi mānasān
32
cikitsituṃ nirdiṣṭāḥ||36-37||
evametat puruṣo vyādhirauṣadhaṃ kriyākāla iti catuṣṭayaṃ samāsena vyākhyātam |
tatra puruṣagrahaṇāt tatsambhavadravyasamūho
bhūtādiruktastadaṅgapratyaṅgavikalpāśca tvaṅmāṃsāsthisirāsnāyuprabhṛtayaḥ,
vyādhigrahaṇādvātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ sarva eva vyādhayo
vyākhyātāḥ, auṣadhagrahaṇāddravyarasaguṇavīryavipākānāmādeśaḥ, kriyāgrahaṇāt
snehādīni cchedyādīni ca karmāṇi vyākhyātāni, kālagrahaṇāt
sarvakriyākālānāmādeśaḥ ||38||
idānīṃ vyākhyātamarthamupasaṃharannāha- evamityādi| evamiti anena prakāreṇa|
etaditi pūrvanirdiṣṭaṃ, catuṣṭayamiti caturavayavaṃ; yadyapyatra puruṣādayaḥ
pañca, tathā'pi catuṣṭayaṃ jñeyaṃ; tathāhi- ‘‘nānyaḥ kālaḥ kriyāto'sti kriyā
nānyā'thavauṣadhāt| prādhānyāt puruṣasyātra(tha) tato vyādhicatuṣṭayam||
kriyāviśiṣṭaḥ kālo vā kālo vā taccatuṣṭayam’’- iti; ato na saṅkhyātirekaḥ|
tatra yena yadupagṛhītaṃ tatra tadupadarśayitumāha- tatretyādi| tatreti tasmin
catuṣṭayamadhye| tatsambhavadravyasamūha iti tasya puruṣasya sambhava
utpattistadartho dravyasamūhaḥ sa tathā| kaḥ punarasāvityāha- bhūtādiriti|-
bhūtāni ādīni prathamāni pradhānāni vā yasya sa bhūtādiriti vākyārthaḥ; tena
śukrārtavapañcamahābhūtānīha gṛhyante| anye tvanyathā vyākhyānayanti- tasya
puruṣasya sambhavadravyāṇi śukraśoṇitādīni, teṣāṃ samūhaḥ saṃyogaviśeṣaḥ,
kathambhūtaḥ saḥ? bhūtādiḥ; bhūtaṃ mahābhūtaṃ pṛthivyādikam, ādirmūlakāraṇaṃ
yasya sa tathā; athavā tatsambhavadravyasamūhaḥ śukraśoṇitādisaṃyogaḥ sa
bhūtānāṃ prāṇināmādiḥ mūlakāraṇaṃ, tatra vyaktībhāvāt| bhūtādirityatraike
bhūtānāmādirbhūtādiḥ, avyaktādārabhya yāvat ‘sa eṣa
karmapuruṣaścikitsādhikṛtaḥ’ (śā 1) iti vadanti; tanna, pañjikayā nirastatvāt|
tadaṅgapratyaṅgavikalpāśceti aṅgāni mastakādīni, pratyaṅgāni cibukādīni|
tvaṅmāṃsasirāsnāyuprabhṛtaya iti tvacaḥ sapta, māṃsaṃ peśīśatāni pañca,
sirāśatāni sapta, snāyuśatāni nava; prabhṛtigrahaṇāt srotodhamanyādayaḥ| sarva
eveti sarvagrahaṇādāgantumānasasvābhāvikānāṃ grahaṇam| dravyaṃ sthāvarādi,
rasā madhurādayaḥ, guṇā gurvādayaḥ, vīryāṇi śītoṣṇādīni, dvau vipākau
gurulaghū; auṣadhagrahaṇaṃ kriyāviśeṣaṇam, ato na saṅkhyātirekaḥ| ayamarthaḥ
puruṣādicatuṣṭayaprastāve vyākhyātaḥ| kriyāgrahaṇāditi
kriyākālaśabdopāttādityarthaḥ
33| snehādīnītyādiśabdāt
svedanavamanavirecanāsthāpanānuvāsanadhūmanasyakavalagrahagaṇḍūṣapācanasaṃśamanādīnāṃ
grahaṇaṃ; chedyādīnītyādiśabdādbhedyalekhyaiṣyāhāryavisrāvyasīvyādīnāṃ
grahaṇam| kālagrahaṇāditi snehanasvedanavamanavirecanādīnāṃ karmaṇāṃ tathā
śastrādikarmaṇāṃ ca vakṣyamāṇasamayanirdeśaḥ| tatra snehasya
‘prataptacāmīkarapītalohite savitari’ (ci. a. 31) iti vacanāt kālanirdeśaḥ,
sarvasvedānāṃ jīrṇānnakālaḥ, vamanasya pūrvāhṇakālaḥ, virecanasya prātaḥ,
prātariti dinasyāditrayo muhūrtāḥ, āsthāpanaṃ tu madhyāhne tṛtīye prahare,
anuvāsanaṃ sāyāhne kvacitpradoṣe'pi, tathā
bhuktavantamāturamupaveśyetyādyanusartavyam||38||
bhavati cātra- bījaṃ cikitsitasyaitatsamāsena prakīrtitam |
saviṃśamadhyāyaśatamasya vyākhyā bhaviṣyati
||39||
anena catuṣṭayena sakalameva śāstraṃ vyāptamiti nidarśayitumāha- bhavati
cātretyādi| bījamiva bījaṃ, yathaikaṃ bījaṃ bhūmau nikṣiptaṃ
mūlakāṇḍaśākhāpatrairdūrataravisāritamupajāyate, tathedamapi cikitsitabījaṃ
sūtranidānaśārīracikitsākalpasthānādyairvistṛtamārogyaphalaṃ bhavatīti|
samāsena saṅkṣepeṇa| saviṃśamadhyāyaśatamiti
viṃśatyadhikamadhyāyaśatamityarthaḥ| saviṃśamiti sahaśabdena kiṃ prayojanam?
ucyate, sahaśabdenātrottaratantreṇa
34
saha viṃśatyadhikamiti uttaratantrasahitatvaṃ prakāśyate| nanu, atra pakṣe
bījakathanenaivādyādhyāyasya gatatvāt kathaṃ viṃśatyadhikamadhyāyaśataṃ
pūryate? naivaṃ, sarvatantropalakṣaṇatvāttasyeti nātronatvam| anye tu
saśabdamūnārthamācakṣate, yathā- salavaṇaṃ satiktaṃ sakṣāramiti|
kathamatronatā? ucyate, vedotpattimadhyāyaṃ vihāya viṃśatyadhikamadhyāyaśataṃ
na pūryate, ekenonatvāt; tasmādūnaviṃśatyadhikamadhyāyaśatamasya vyākhyā
bhaviṣyatīti| yadyevaṃ tarhi uttaratantrasya kathaṃ prāptiḥ? ucyate,
arthavaśāt| nanu, kaḥ punarartho yadvaśāt prāptiḥ? ucyate
35
- śeṣā arthā uttare tantre pratipādanīyā iti| uttaratantraprāptāvanyo
yo'rtho'sti sa ca na likhito granthagauravabhayāt||39||
tacca saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu | tatra
sūtranidānaśārīracikitsitakalpeṣvarthavaśāt saṃvibhajyottare tantre
śeṣānarthān vakṣyāmaḥ ||40||
tacca saviṃśamityādi| tacca sottaratantraṃ
36
viṃśatyadhikamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu| nanu kathametat? uttaratantrasya
pañcabhyaḥ sthānebhyaḥ pṛthaguktatvāt; naivaṃ, kutaḥ? pañcasveveti
niyamābhāvāt| ata evāgre vakṣyati- uttare tantre śeṣānarthān vakṣyāma iti|
śeṣānarthāniti śeṣaśabdena rasabhedādayaḥ svasthavṛttādayaśca jñeyāḥ||40||
bhavati cātra- svayambhuvā proktamidaṃ sanātanaṃ paṭheddhi yaḥ
kāśipatiprakāśitam | sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpairasukṣaye śakrasalokatāṃ
vrajet ||41||
idānīṃ vedotpattyadhyāye nidarśitasya cikitsābījopadeśanyāyena śāstrasya
pāṭhānuśaṃsāmāha- svayambhuvetyādi| svayambhuvā brahmaṇā, proktam upadiṣṭam,
idamiti śāstraṃ, sanātanaṃ nityaṃ, yaḥ paṭhet adhīyīta; anye tu
paṭhadhāturatra caturṣvartheṣu, tathāhi- pāṭhe, arthajñāne, karmadarśane,
abhyāse ca| hi sphuṭam| kāśipatiprakāśitam ādidevena dhanvantariṇā prakāśitam|
bhuvi pṛthivyām| pūjito nṛpairiti nṛpaiḥ narendraiḥ, etena aihikaṃ phalaṃ
darśayati| asukṣaye prāṇakṣaye| śakrasalokatām indrasamānalokatāṃ vrajati,
etena pāralaukikaṃ śreyo darśayati| anye tu ‘śakrasulokatāṃ vrajet’ iti
paṭhanti; suśabdaḥ pūjāvacanaḥ, tena śakralokapūjyatāṃ vrajet
prāpnuyādityarthaḥ| etena bhuvi narendraiḥ svarge ca devaiḥ pūjito
bhavedityarthaḥ||41||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vedotpattirnāma prathamo'dhyāyaḥ
||1||
iti śrīḍalha(hṇa)ṇaviracitāyānnibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne vedotpattirnāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘sahasrāṃśuṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘…candravivekabṛhaspatiśrīsahapāladevanṛpativallabhaḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘vedotpattināmādhyāyaṃ’ iti, ‘vedotpattiṃ nāmādhyāyaṃ’ iti ca pā. ↩
- 4 ‘…nantarārdhaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘divaśabdenātra tatsthadevāḥ’ iti ↩
- 6 ‘dhanuḥ śastraṃ tātparyācchalyaśāstraṃ vā, tasyāntamiyartīti pṛṣodarāditvāt sādhu’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 7 hārāṇacandrastu ‘śārīramānasāgantusvābhāvikaiḥ’ iti paṭhati ↩
- 8 ‘nāma yadupāṅgaṃ’ iti, ‘āyurvedamaṣṭāṅgamupāṅgamatharvavedasya’ iti ca pā. ↩
- 9 ‘prastāvāt’ iti pā0 ↩
- 10 ‘athāsya pratyaṅgalakṣaṇaṃ samāsenopadekṣyāmaḥ’ iti, ‘pretyekāṅgalakṣaṇasamāsaḥ’ iti, ‘pratyekamaṅgalakṣaṇasamāsaḥ’ iti ca pā0 ↩
- 11 ‘pūyāsrāvagarbhaśalyoddharaṇārtha’ iti, ‘pūyāsrāvāntargarbhaśalyoddharaṇārtha’ iti ca pā. ↩
- 12 ‘… lūtāvṛścika...’ iti pā ↩
- 13 ‘viśuṣkaṃ granthībhūtatayā viśeṣeṇa śuṣkamiva, kṣīṇaṃ vyādhyādibhiḥ svamānāddhīnaṃ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 14 ‘svāsthyarakṣaṇaṃ ca’ iti pā. ↩
- 15 ‘āgamapratyakṣānumānopamānaiḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘… puruṣaśabdena ceha sāmānyena prāṇivācinā'pi prakaraṇānmanuṣyarūpa eva puruṣa ucyate| yato ‘mānavānabhisamīkṣya’ ityādinā tathā ‘tasyopakaraṇamanyat’ ityādinā narajātirevātra puruṣo'dhikṛtaḥ| sāmānyaśabdo'pi prakaraṇādviśeṣe vartata eva| ... tasmādevambhūta evātra puruṣa ucyate, na punaścetanādhātumātrarūpaḥ prāṇimātrarūpo vetyāha- tasmin kriyate| ... kutaḥ punastasminneva kriyā na punarhastyaśvādāvapi prāṇimātre ityāśaṅkāyāṃ hetugarbhaṃ viśeṣaṇamāha- so'dhiṣṭhānamiti| sa eva narajātiḥ puruṣo yasmādihāyurvedavidheyacikitsārūpāyāḥ kriyāyāstathā kriyāphalasyāsyārogyāderadhiṣṭhānamāśrayo na tu gajādiḥ, tasmāttasminneva kriyā| atha kathaṃ gajādayo vṛkṣādayaśca nāsyādhiṣṭhānamityāśaṅkā, tataḥ praśnaḥ- kasmāditi| tadatra pradhānatvena nara evādhikārīti darśayannāha- lokasya dvaividhyādityādi| lokadvaividhyena naravyatiriktasya sthāvarajaṅgamasya yasmānnaropakaraṇatvaṃ, narastūpakāryaḥ, tasmānnara eva pradhānatvādadhiṣṭhānamiti prakaraṇārthaḥ| pradhānanaravivecanārthamuktadvaividhyaṃ vibhajate- sthāvaro jaṅgamaśceti| ... dvividhatāvivaraṇaprastāvāccikitsopayuktaṃ prakārāntareṇa dvaividhyamāha- dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaśca| dvividha ātmā agnīṣomarūpaḥ svabhāvo yasya sa tathā| pṛthivyādiguṇotkarṣatayā pañcātmakatvamapi bhavatītyāha- pañcātmako veti| ... jaṅgamaprabhedaṃ varṇayituṃ jaṅgamaprakārānāha- tatretyādi| evaṃ prapañcite loke tasya pradhānatvamāha- tatra puruṣaḥ pradhānaṃ tasyopakaraṇamanyaditi| anyat paśvādi vṛkṣādi ceha śāstre naropakaraṇatayā pratipādanīyaṃ, ... api ca nara eva dharmārthakāmamokṣasādhakatayā upadeśānuṣṭhānakṣamatayā ca viśeṣeṇopakāraviṣayamadhikaroti| ... so'dhiṣṭhānamiti pratijñātamardhamitaralokopakaraṇīyatayā vyavasthāpitaṃ nigamanena punardarśayati- “tasmāt puruṣo'dhiṣṭhānamiti” iti bhānumatyāṃ cakraḥ| “atrāyamāśayaḥ- manuṣyādhikārakamidaṃ śāstraṃ, manuṣyaloke ca caturvidha eva bhūtagrāmaḥ, tatra ca manuṣyasañjñakaḥ puruṣaḥ pradhānaṃ, tadupapannaṃ tasyādhiṣṭhānatvaṃ, dvividhe tu loke ‘buddhimatsu narāḥ śreṣṭhāḥ’ (ma. 1/16) iti manūkteḥ manuṣyāṇāmeva prādhānyamiti tasyādhiṣṭhānatvenoktirnāsaṅgatā” iti hārāṇacandraḥ ↩
- 17 ‘tadvidheyatvāt’ iti gaṇanāthasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 18 ‘svedajāṇḍajodbhijjajarāyujasañjñaḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘bhūyāṃsau amunā viśeṣeṇa|’ iti pā. ↩
- 20 ‘caturyoninipatitānāṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘atra prāgāgantukaraṇaṃ, prāgevābhighātavyādherutpannatvāt’ iti pā. ↩
- 22 ‘pūrvaiḥ’ iti pā. ↩
- 23 ‘annapānavaiṣamyaṃ tu’ iti pā. ↩
- 24 ‘mṛtyuśabdena ceha mṛtyupratyāsannā marmabhedādayo gṛhyante’ iti cakraḥ ↩
- 25 apuṣpā iti puṣpāṇāmatisūkṣmatayā puṣpādhārakarṇikayā ācchāditatvācca adṛśyapuṣpā ityarthaḥ ↩
- 26 ‘vartulalatāsantativiśiṣṭaḥ’ iti pā. ↩
- 27 atra pārthiveṣu muktāyāḥ pāṭho'nārṣaḥ pratibhāti, muktāyāḥ śuktyākhyajalacaraprāṇijanyatvāt ↩
- 28 rasāñjanaśabdeneha tadākhyaṃ dhātudravyamabhipretaṃ, na tu dārvīkvāthodbhavam ↩
- 29 ‘kālaviśeṣāḥ’ iti pā. ↩
- 30 ‘caye kope śame caiva’ iti pā. ↩
- 31 ‘gadyokto yaḥ punaḥ ślokairarthaḥ samanugīyate| tadvyaktivyavasāyārthaṃ dviruktaṃ tanna garhyate||’ ca. ni. 1 ↩
- 32 ‘mānasānāṃ cikitsitatvena’ iti pā. ↩
- 33 ‘auṣadhaviśeṣādityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 34 ‘sahaśabdenātrottaratantrasahitatvaṃ prakāśyate’ iti pā. ↩
- 35 ‘prāptirityāha’ iti pā. ↩
- 36 ‘sottaratantraṃ’ iti keṣucitpustakeṣu na paṭhyate ↩