athātaḥ śiṣyopanayanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi| yathovāca bhagavān dhanvantaririti pratyadhyāyaṃ boddhavyam|
athaśabdo'tra pūrvādhyāyādānantarye, ataḥśabdo hetvarthe, sa ca hetuḥ
pūrvādhyāye vistareṇa vyākhyātaḥ; evaṃ pratyadhyāyaṃ athātaḥśabdau jñātavyau|
śiṣyopanayanīyamiti śiṣyasya upanayanaṃ dīkṣā, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ
śiṣyopanayanīyastaṃ tathā; anye tu upanayanamātmavattayā arthī(ṅgī)karaṇam|
yadyapi brāhmaṇādayaḥ prāgupanītāḥ, tathā'pyāyurvedapaṭhanārambhe
punarupanayanaṃ, yathā ṛgyajuḥsāmānyadhītya atharvārambhe punarvratāvataraṇaṃ
dhanurvedārambhe ca, tadvadatrāpi||1-2||
brāhmaṇakṣatriyavaiśyānāmanyatamamanvayavayaḥśīlaśauryaśaucācāravinayaśaktibalamedhādhṛtismṛtimatipratipattiyuktaṃ
tanujihvauṣṭhadantāgramṛjuvaktrākṣināsaṃ prasannacittavākceṣṭaṃ kleśasahaṃ ca
bhiṣak śiṣyamupanayet | ato viparītaguṇaṃ nopanayet
||3||
brāhmaṇakṣatriyavaiśyānāmityādi| brāhmaṇādiṣu madhye anyatamamekatamam|
anvayādiyuktaṃ; tatra, anvayaḥ āyurvedādhyāyikulam, anye vaṃśaśuddhimāhuḥ;
vayo'tra bālyaṃ tāruṇyaṃ vā; śīlaṃ śāstrārthānusāriṇo'viparītasvabhāvaḥ;
śauryaṃ śūratvaṃ, sarvatrāviṣāditā; śaucaṃ śucitā, tacca dvividhaṃ
bāhyamābhyantaraṃ ca, tatra bāhyaṃ snānādikam, ābhyantaraṃ manaḥśuddhiḥ;
ācāraḥ kuladeśādyanugataṃ laukikaṃ vidhānam, anye tu kāyavāṅmānasikaṃ
śubhavyāpāralakṣaṇaṃ trividhamāhuḥ, śrutismṛtivihitānuṣṭhānamityeke; vinayaḥ
indriyavaśitvaṃ; śaktiḥ utsāhaśaktiḥ; balaṃ kriyānirvartanakṣamatā, anye
śaktibalayorviparyayamāhuḥ; medhā granthāvadhāraṇakarṣaṇasāmarthyaṃ; dhṛtiḥ
manaḥsantuṣṭiḥ, anye niyamātmikāṃ buddhimāhuḥ; smṛtiḥ pūrvānubhūtasya
smaraṇam, arthadhāraṇaśaktirityanye; matiḥ anāgatārthoddeśaḥ, trikālaviṣayā
buddhirityanye; pratipattiḥ arthāvabodhaprāgalbhyamanuṣṭhānaṃ vā|
tanujihvauṣṭhadantāgramiti tanuśabdo jihvādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate,
‘tanujihvauṣṭhadantaṃ’ ityeke paṭhanti| prasannacittavākceṣṭamiti
prasannaśabdo'pi cittādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; ceṣṭā
kāyaparispandaḥ| kleśasahaṃ duḥkhasaham| upanayet dīkṣet| ata iti ata
evaṅguṇaviśiṣṭācchiṣyāt, viparītaguṇaṃ visadṛśaguṇaṃ, nopanayet na dīkṣet|
anvayādiyuktaṃ śiṣyamupanayedityukte guṇahīnasya niṣedhe siddhe
punarniṣedhavacanaṃ niyamārthaṃ, tena viparītaguṇaṃ nopanayedeva||3||
upanayanīyaṃ tu brāhmaṇaṃ
1
praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu praśastāyāṃ diśi śucau same deśe
caturhastaṃ caturasraṃ sthaṇḍilamupalipya gomayena, darbhaiḥ saṃstīrya
ratnapuṣpalājabhaktairdevatāḥ
2
pūjayitvā viprān bhiṣajaśca, tatrollikhyābhyukṣya ca dakṣiṇato brahmāṇaṃ
sthāpayitvā'gnimupasamādhāya, khadirapalāśadevadārubilvānāṃ samidbhiścaturṇāṃ
vā kṣīrivṛkṣāṇāṃ (nyagrodhodumbarāśvatthamadhūkānāṃ)
dadhimadhughṛtāktābhirdārvīhaumikena vidhinā sapraṇavābhirmahāvyāhṛtibhiḥ
sruveṇājyāhutīrjuhuyāt, tataḥ pratidaivatamṛṣīṃśca svāhākāraṃ kuryāt,
śiṣyamapi kārayet ||4||
śiṣyaguṇasampadamabhidhāya, upanayanavidhiṃ vaktumāha- upanayanīyaṃ tvityādi|-
upanayanīyam upanayanārhaṃ pūrvoditaguṇasampannaṃ brāhmaṇaṃ śiṣyaṃ bhiṣak
svāhākāraṃ kārayediti sambandhaḥ| kadā kārayedityāha- praśasteṣvityādi| kiṃ
kṛtvetyāha- praśastāyāmityādi, tadanu ratnapuṣpetyādi, tataśca
tatrollikhyetyādi, tadanantaramagnimupasamādhāya khadirādīnāṃ kṣīrivṛkṣāṇāṃ vā
dadhimadhughṛtāktābhiḥ samidbhiḥ kṛtvā dārvīhaumikena vidhinā juhuyāt, tathā
sapraṇavābhirmahāvyāhṛtibhirupalakṣitāḥ sruveṇa kṛtvā ājyāhutīreva juhuyāditi
sambandhaḥ| anye tu ‘upanayanīyastu brāhmaṇaḥ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti
ca- upanayanīya iti kartari prayogaḥ; tena upanetā brāhmaṇa idamidaṃ kṛtvā
ājyāhutīrjuhuyāditi kriyāpadena sambandhaḥ| prāk brāhmaṇagrahaṇaṃ varṇeṣu
madhye tasya śreṣṭhatvāt| praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣviti tithayaḥ
pratipadādyāḥ, karaṇāni bavabālavādīni, muhūrtāstriṃśat śivādyā
anilaparyantāḥ, nakṣatrāṇi aśvinīprabhṛtīni; eṣāṃ praśastatvaṃ
jyotiḥśāstravidāṃ vacanādunneyam| praśastāyāṃ diśi prācyāmudīcyāṃ vā|
caturasraṃ catuṣkoṇam| gomayena gopurīṣeṇa| sthaṇḍilaṃ vratasādhanapiṇḍikāṃ,
gocarmamātrabhūpradeśaḥ sthaṇḍilamityanye; eke caturhastasthāne
‘gocarmamātraṃ’ iti
3
paṭhitvā gocarmamātrasthaṇḍilayorvyākhyānaṃ kurvanti- gocarmamātraṃ
caturhastapramāṇaṃ, sthaṇḍilaṃ saṃskṛtā bhūḥ| tatreti tasmin sthaṇḍile;
ullikhya ūrdhvamukhīṃ lekhāṃ kṛtvā; abhyukṣya jalena siktvā| agnimupasamādhāya
sannidhāne āropya| caturṇāṃ vā kṣīrivṛkṣāṇāmiti
nyagrodhodumbarāśvatthamadhūkānām| dārvīhaumikena vidhineti
dārvīhomaproktakalpena; dārvīhaumiko vidhistu brāhmaṇānāṃ chandovidāṃ
prasiddhaḥ| sapraṇavābhiḥ soṅkārābhiḥ, mahāvyāhṛtibhiḥ bhūḥ svāhetyādibhiḥ;
tathāhi- oṃ bhūḥ svāhā, oṃ bhuvaḥ svāhā, oṃ svaḥ svāhā, oṃ bhūrbhuvaḥ svaḥ
svāhā, iti| sruveṇājyāhutīrjuhuyāditi dāruhastakena ghṛtāhutīrdadyāt|
pratidaivatamṛṣīṃśceti cakārāt ṛṣīṃścetyatrāpi pratiśabdaḥ sambadhyate; tena
pratidaivataṃ pratiṛṣīnityarthaḥ| tatra pratidaivataṃ brahmaṇe svāhā,
prajāpataye svāhā, aśvibhyāṃ svāhā, indrāya svāhā; pratiṛṣīniti dhanvantaraye
svāhā, bharadvājāya svāhā, ātreyāya svāhā, ityādi||4||
brāhmaṇastrayāṇāṃ varṇānāmupanayanaṃ kartumarhati, (rājanyo dvayasya, vaiśyo
vaiśyasyaiveti;) śūdramapi kulaguṇasampannaṃ
mantravarjamanupanītamadhyāpayedityeke ||5||
brāhmaṇastrayāṇāmityādi| anye tvasyāgre ‘rājanyo dvayasya, vaiśyo
vaiśyasyaiva’ iti paṭhanti, sa ca nibandhairanārṣīkṛtaḥ| śūdramapi
kulaguṇasampannamityādi kulaguṇasampannamiti sampannaśabdaḥ kulaguṇābhyāṃ
pratyekaṃ sambadhyate, kulasampannamāyurvedādhyāyikulasaṃyuktaṃ, guṇasampannaṃ
vayaḥśaucādiśiṣyaguṇasaṃyuktam| anupanītaṃ dīkṣārahitam| ‘śūdramapi
guṇasampannaṃ mantravarjamupanīyādhyāpayedityeke’ iti kecit paṭhanti||5||
tato'gniṃ triḥ pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyaṃ brūyāt-
kāmakrodhalobhamohamānāhaṅkārerṣyāpāruṣyapaiśunyānṛtālasyāyaśasyāni hitvā,
nīcanakharomṇāśucinā kaṣāyavāsasā
satyavratabrahmacaryābhivādanatatpareṇāvaśyaṃ bhavitavyaṃ,
madanumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇa bhūtvā matpriyahiteṣu
vartitavyam; ato'nyathā te vartamānasyādharmo bhavati, aphalā ca vidyā, na ca
prākāśyaṃ prāpnoti ||6||
tato'gnimityādi| triḥ pariṇīya trīn vārān pradakṣiṇīkṛtya, agnisākṣikaṃ śiṣyaṃ
brūyāditi agnisākṣikaṃ yathā syādevaṃ śiṣyaṃ brūyāt| kiṃ brūyādityāha- kāmādīn
hitvā parityajya, matpriyahiteṣu vartitavyamiti|- kāmaḥ
viśiṣṭastrīviṣayasparśasaṅkalpaḥ, athavā śabdādiṣu grahaṇapravṛttirvā,
svabāndhavakṛtasneho vā kāmaḥ; krodhaḥ parasyāpakārapūrvakaṃ hṛdayottejaḥ;
lobhaḥ parasvagrahaṇecchā; mohastu tattvajñāne mūḍhatā, sā punastribhiḥ
kāraṇaiḥ- ajñānāt, saṃśayajñānāt, mithyājñānācca; mānaḥ sarvatrotkarṣeṇātmano
jñānaṃ; kārye'parāmarśato'hamiti pravṛttirahaṅkāraḥ; īrṣyā
parasampattāvasahiṣṇutā; pāruṣyaṃ vāgrūkṣatā; paiśunyaṃ sūcakatā;
anṛtamasatyaṃ; ālasyaṃ karmaṇyanutsāhaḥ; ayaśasyāni vācyasthānapravartanāni;
hitvā parityajya| nīcanakharomṇeti klṛptatvānnīcamalpaṃ nakhādi yasya sa
tathā, tena| satyavratabrahmacaryābhivādanatatpareṇeti tatparaśabdaḥ
satyādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate; brahmacaryaṃ samastendriyasaṃyamaḥ|
avaśyamiti nānyathetyarthaḥ| madanumatāni mayā'nujñātāni matkathitānītyarthaḥ;
sthānādipareṇa bhūtvā tanniṣṭhena bhūtvā| prākāśyaṃ prasiddhim||6||
ahaṃ vā tvayi samyagvartamāne yadyanyathādarśī
syāmenobhāgbhaveyamaphalavidyaśca ||7||
śiṣyapravṛttimātmaviṣaye niyamya, śiṣyaviṣaye ātmapravṛttiṃ niyamayannāha-
ahaṃ vetyādi| yadyanyathādarśī syām anyaprakāradarśī bhaveyaṃ, tadā
enobhāgbhaveyaṃ pāpabhājanaṃ bhavāmītyarthaḥ||7||
dvijagurudaridramitrapravrajitopanatasādhvanāthābhyupagatānāṃ
cātmabāndhavānāmiva svabhaiṣajaiḥ pratikartavyam, evaṃ sādhu bhavati;
vyādhaśākunikapatitapāpakāriṇāṃ ca na pratikartavyam; evaṃ vidyā prakāśate
mitrayaśodharmārthakāmāṃśca prāpnoti ||8||
śiṣyasya āture pravṛttiṃ niyamayannāha- dvijetyādi| pravrajitāḥ tapasvinaḥ,
upanatāḥ sannidhāne praṇayayuktāḥ, sādhavaḥ satpuruṣāḥ; anāthāḥ ekākinaḥ,
abhyupagatā dūrādāyātāḥ santo'ṅgīkṛtāḥ
4; eṣāṃ pratikartavyaṃ pratividhātavyam| evaṃ sādhu bhavati anena prakāreṇa
śobhanaṃ bhavati| idānīmapravṛttiṃ darśayannāha- vyādhetyādi|- vyādhādiṣu
satyapyarthalābhe na pratikartavyam| vyādhā vāgurikādayaḥ, śākunikāḥ pakṣiṇāṃ
hantāraḥ, patitāḥ svakīyācārabhraṣṭāḥ, pāpakāriṇaḥ gurutalpagādayaḥ| na
pratikartavyaṃ nopacaraṇīyam| evaṃ vidyā prakāśate anena prakāreṇa vidyā
svayameva prakāśaṃ yāti, kecit ‘prakāśyate’ iti paṭhanti||8||
bhavataścātra- kṛṣṇe'ṣṭamī tannidhane'hanī dve śukle
tathā'pyevamahardvisandhyam
5| akālavidyutstanayitnughoṣe svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu
||9|| śmaśānayānādyatanāhaveṣu
6
mahotsavautpātikadarśaneṣu | nādhyeyamanyeṣu ca yeṣu viprā nādhīyate nāśucinā
ca nityam ||10||
idānīmanadhyayanakālamāha- kṛṣṇe ityādi| kṛṣṇe'ṣṭamīti kṛṣṇapakṣe yā aṣṭamī,
tannidhane kṛṣṇapakṣāvasāne, ahanī dve caturdaśyamāvasye; śukle śuklapakṣe'pi,
tathā tenaiva prakāreṇa, nādhyeyamiti; tenātrāpi aṣṭamīcaturdaśīpaurṇamāsīṣu
nādhyeyamiti| tatpratipadostu pāṭhaniṣedhaḥ ‘anyeṣu ca yeṣu viprā nādhīyate’
ityanena gamyate; anye tu pratipadāvanyathā gṛhītuṃ vyākhyānayanti- tannidhane
iti kṛṣṇapakṣāvasāne ahani nādhyeyaṃ, tena amāvāsyā gṛhītā; ahanī dve iti
kṛṣṇapakṣāvasānasamīpe yau dvau divasau tayorapi nādhyeyaṃ, tena
caturdaśīpratipadau| ahāni niyamya aharavayavānniyantumāha-
ahardvisandhyamiti|- ahani dvayoḥ sandhyayornādhyeyamiti|
akālavidyutstanayitnughoṣe iti akālaśabdo vidyutstanayitnughoṣābhyāṃ saha
sambadhyate; akālavidyut anārtavā vidyut; vidyudgrahaṇamupalakṣaṇaṃ,
tenākālikī vṛṣṭirgṛhyate, akālavṛṣṭiḥ anṛtuvṛṣṭiḥ, sā tu hemantaśiśirayoḥ;
tathā coktaṃ- ‘‘pauṣādicaturo māsān smṛtā vṛṣṭirakālikī’’- iti;
akālastanayitnughoṣa iti anṛtumeghagarjitam, anye
sandhyāmeghagarjitamācakṣate| svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsviti
7
svaśabdastantrādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate; tenātmīyalokadeśabhūpapīḍāsu|
śmaśānayānādyatanāhaveṣviti śmaśānaṃ mṛtamartyadāhasthānaṃ, yānaṃ hastyādi,
adyatanaṃ vadhasthānam
8, āhavaḥ saṅgrāmaḥ| mahotsavautpātikadarśaneṣviti mahotsavāḥ śakrotsavādayaḥ;
tathāhi- bhādrapadapaurṇamāsyāṃ śakrasya mahotsavaḥ, āśvinyāṃ
kaumudīmahotsavaḥ, uttarāyaṇasaṅkrāntau kuberamahotsavaḥ,
caitraśuklatrayodaśyāṃ madanamahotsavaḥ, ityādayaḥ; utpātaḥ
aniṣṭasūcakanimittaṃ nirghātādi; anye tūtpātaṃ trividhamācakṣate- bhaumam,
āntarikṣaṃ, divyamiti; teṣu madhye bhauma utpātaḥ sthirājātaḥ, āntarikṣo
gandharvapurendracāpādi, divyo grahanakṣatravaikṛtamutpātādiśca; utpāta eva
autpātikaḥ| anuktasaṅgrahārthamāha- nādhyeyamanyeṣu cetyādi| te ca
kālaviśeṣāśchandogānāṃ vacanādevāvagantavyā iti| anye tvatra
ucchiṣṭādibhojavacanamāśrayanti| kṛṣṇāṣṭamīti kecit paṭhanti||9-10||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śiṣyopanayanīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ
||2||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
sūtrasthāne dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘upanayanīyastu brāhmaṇaḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘puṣpairlājabhaktai ratnaiśca’ iti pā. ↩
- 3 ‘iti paṭhanti, paṭhitvā’ iti pā. ↩
- 4 ‘ete tvayā santoṣīkṛtā ityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘kṛṣṇetare’ iti pā. ↩
- 6 ‘… dhvavanāhaveṣu’ iti pā. ↩
- 7 ‘tantraṃ balam’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘adyabhavo'dyatanaḥ āhavo yuddhaṃ yajño vā yatra nagare grāme vā teṣu’ iti hārāṇacandraḥ ↩