athāto'dhyayanasampradānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi| adhīyata ityadhyayanaṃ śāstram| samyak pravibhajya
1
dānaṃ sampradānam||1-2||
prāgabhihitaṃ saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu | tatra
sūtrasthānamadhyāyāḥ
2
ṣaṭcatvāriṃśat, ṣoḍaśa nidānāni, daśa śārīrāṇi, catvāriṃśaccikitsitāni, aṣṭau
kalpāḥ, taduttaraṃ ṣaṭṣaṣṭiḥ ||3||
avibhaktamadhyayanaṃ dātumaśakyam, atastadvibhāgāyāha- prāgityādi| asya ca
vākyasyārtha ādyādhyāye uktaḥ| pratisthānamadhyāyān saṅkhyātumāha-
tatretyādi||3||
vedotpattiḥ śiṣyanayastathā'dhyayanadānikaḥ | prabhāṣaṇāgraharaṇāvṛtucaryā'tha
yāntrikaḥ ||4|| śastrāvacāraṇaṃ yogyā
viśikhā kṣārakalpanam | agnikarma jalaukākhyo hyadhyāyo raktavarṇanam
||5|| doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva
ca | karṇavyadhāmapakvaiṣāvālepo vraṇyupāsanam
||6|| hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaśca yaḥ
pṛthak | kṛtyākṛtyavidhirvyādhisamuddeśīya eva ca
||7|| viniścayaḥ śastravidhau
pranaṣṭajñānikastathā | śalyoddhṛtirvraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanam
||8|| pañcendriyaṃ tathā chāyā
svabhāvādvaikṛtaṃ tathā | avāraṇo yuktasenīya āturakramabhūmikau
3||9|| miśrakākhyo
4
dravyagaṇaḥ saṃśuddhau śamane ca yaḥ | dravyādīnāṃ ca vijñānaṃ viśeṣo
dravyago'paraḥ ||10|| rasajñānaṃ
vamanārthamadhyāyo recanāya ca | dravadravyavidhistadvadannapānavidhistathā
||11|| sūcanāt sūtraṇāccaiva
savanāccārthasantateḥ
5| ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānaṃ pracakṣate
||12||
pratisthānoktānāmadhyāyānāṃ nāmāni nirdeṣṭumāha- vedotpattirityādi| śiṣyanayaḥ
śiṣyopanayanīyaḥ| adhyayanadānikaḥ adhyayanasampradānīyaḥ| prabhāṣaṇaḥ
prabhāṣaṇīyaḥ| agraharaṇaḥ agropaharaṇīyaḥ| ṛtucaryā ṛtucaryādhyāyaḥ|
yāntrikaḥ yantravidhiḥ| śastrāvacāraṇaḥ śastrāvacāraṇīyaḥ| yogyā
yogyāsūtrīyaḥ| viśikhā viśikhānupraveśanīyaḥ| kṣārakalpanaṃ kṣārapākavidhiḥ|
agnikarma agnikarmavidhiḥ| jalaukākhyaḥ jalaukovacāraṇīyaḥ| adhyāyo
raktavarṇanaṃ śoṇitavarṇanīyo'dhyāyaḥ| doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāyaḥ
doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyaḥ| karṇavyadhaḥ karṇavyadhabandhavidhiḥ|
āmapakvaiṣaḥ āmapakvaiṣaṇīyaḥ| ālepaḥ vraṇālepanabandhavidhiḥ| vraṇyupāsanaṃ
vraṇitopāsanīyaḥ| hitāhitaḥ hitāhitīyādhyāyaḥ| vraṇāsrāvaḥ
vraṇāsrāvavijñānīyaḥ| viniścayaḥ śastravidhau aṣṭavidhaśastrakarmīyaḥ|
pranaṣṭajñānikaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyaḥ| śalyoddhṛtiḥ śalyāpanayanīyaḥ|
vraṇajñānaṃ viparītāviparītavraṇavijñānīyaḥ| dūtasvapnanidarśanaṃ
viparītāviparītadūtasvapnanidarśanīyaḥ| pañcendriyaṃ
pañcendriyārthavipratipattiḥ| chāyā chāyāvipratipattiḥ| svabhāvādvaikṛtaṃ
svabhāvavipratipattiḥ| avāraṇaḥ avāraṇīyādhyāyaḥ| āturakramaḥ
āturopakramaṇīyādhyāyaḥ| bhūmiko bhūmipravibhāgīyaḥ| dravyagaṇaḥ
dravyasaṅgrahaṇīyaḥ| saṃśuddhau śamane ca yaḥ saṃśodhanasaṃśamanīyaḥ|
dravyādīnāṃ ca vijñānaṃ dravyaguṇarasavīryavipākavijñānīyaḥ| viśeṣo
dravyago'paraḥ dravyaviśeṣavijñānīyaḥ| rasajñānaṃ rasaviśeṣavijñānīyaḥ|
vamanārthamadhyāyaḥ vamanadravyavikalpavijñānīyaḥ| recanāya ca
virecanadravyavikalpavijñānīyaḥ| śeṣāstu nirdiṣṭanāmaprasiddhā iti noktāḥ|
‘āturakramamiśrakau’ iti kecit paṭhanti; tanna, yataḥ pūrvanibandhakāraireṣa
kramo nāṅgīkṛtaḥ| sūtrasthānasya niruktiṃ kartumāha- sūcanāditi| sūcanāt
leśato'rthaprakāśanāt| sūtraṇāt arthānāṃ yathāsthānaṃ niveśanāt| savanāt
jananāt| arthasantateḥ arthasamūhasya| sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśaditi
prāgeva saṅkhyānirdeśāt punaḥ ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānamiti
saṅkhyākaraṇaṃ niyamārthaṃ; tena
dravadravyānnapānikānāmudakagorasatailādiprakaraṇānāṃ pratyekamadhyāyatvaṃ
nirākṛtam||4-12||
vātavyādhikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ | kuṣṭhamehodaraṃ mūḍho
6
vidradhiḥ parisarpaṇam
||13|| granthivṛddhikṣudraśūkabhagnāśca
7
mukharogikam | hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa
||14||
kāni punastāni ṣoḍaśa nidānānītyāha- vātavyādhikamityādi|
mūḍhagarbhādīnāmekadeśena samudāyasūcanaṃ lāghavārtham; evamuttaratrāpi
boddhavyam| mūḍhaḥ mūḍhagarbhanidānam| parisarpaṇaṃ
visarpanāḍīstanaroganidānam| granthiriti granthyapacyarbudagalagaṇḍanidānam|
vṛddhiriti vṛddhyupadaṃśaślīpadanidānam| śūkaḥ śūkadoṣanidānam| nidānaniruktiṃ
pratipādayannāha- hetvityādi| hetava iti kārakahetavo
balavadvigrahakrodhadivāsvapnādayaḥ; lakṣaṇāni jñāpakahetavaḥ, te ca
pūrvarūparūpopaśayasamprāptayaḥ| nirdeśāt vivaraṇāt||13-14||
bhūtacintā rajaḥśuddhirgarbhāvakrāntireva ca | vyākaraṇaṃ ca garbhasya
śarīrasya ca yatsmṛtam ||15|| pratyekaṃ
marmanirdeśaḥ sirāvarṇanameva ca | sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā
vyākṛtistathā ||16|| nirdiṣṭāni daśaitāni
śārīrāṇi maharṣiṇā | vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi
||17||
kāni punaḥ śārīrāṇītyāha- bhūtacintetyādi| bhūtacintā sarvabhūtacintāśārīram|
rajaḥśuddhiḥ śukraśoṇitaśuddhiśārīram| garbhāvakrāntiriti anenaiva nāmnā
prasiddhaḥ, garbhāvakrāntiḥ garbhāntaḥ(nu)praveśa ityarthaḥ| vyākaraṇaṃ ca
garbhasya garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ, vyākaraṇaṃ vivaraṇam| śarīrasya ca yat
smṛtaṃ śarīrasaṅkhyāvyākaraṇaṃ śārīram| sirāvarṇanaṃ
sirāvarṇanavibhaktiśārīram| sirāvyadhaḥ sirāvyadhavidhiśārīram| vyākṛtiśabdo
dhamanīgarbhiṇībhyāṃ pratyekaṃ sambadhyate; tena dhamanīvyākṛtiḥ
dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ, garbhiṇīvyākṛtiḥ garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīram|
maharṣiṇeti mahacchabdaḥ pūjāvacanaḥ; tena pūjyena dhanvantariṇā| vijñānārthaṃ
viśiṣṭajñānārtham| yogaḥ samādhiḥ, sa vidyate yeṣāṃ te yoginaḥ, teṣām||15-17||
dvivraṇīyo vraṇaḥ sadyo bhagnānāṃ vātarogikam | mahāvātikamarśāṃsi sāśmariśca
bhagandaraḥ ||18|| kuṣṭhānāṃ mahatāṃ cāpi
maihikaṃ paiḍikaṃ tathā | madhumehacikitsā ca tathā codariṇāmapi
||19|| mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṃ
visarpiṇām | granthivṛddhyupadaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogiṇām
||20|| śūkadoṣacikitsā ca tathā ca
mukharogiṇām | śophasyānāgatānāṃ ca niṣedho miśrakaṃ tathā
||21|| vājīkaraṃ ca yat kṣīṇe
sarvābādhaśamo'pi ca | medhāyuṣkaraṇaṃ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam
||22|| nivṛttasantāpakaraṃ kīrtitaṃ ca
rasāyanam | snehopayaugikaḥ svedo vamane savirecane
||23|| tayorvyāpaccikitsā ca
netrabastivibhāgikaḥ | netrabastivipatsiddhistathā cottarabastikaḥ
||24|| nirūhakramasañjñaśca
tathaivāturasañjñakaḥ | dhūmanasyavidhiścāntyaścatvāriṃśaditi
8
smṛtāḥ ||25|| prāyaścittaṃ praśamanaṃ
cikitsā śāntikarma ca | paryāyāstasya nirdeśāccikitsāsthānamucyate
||26||
kāni punaścikitsitānītyāha- dvivraṇīya ityādi| vraṇaḥ sadyaḥ
sadyovraṇacikitsitam| bhagnānāṃ bhagnacikitsitam| vātarogikaṃ
vātavyādhicikitsitam| mahāvātikaṃ mahāvātavyādhicikitsitam| mahatāṃ cāpi
mahākuṣṭhacikitsitam| maihikaṃ pramehacikitsitam| paiḍikaṃ
pramehapiḍakācikitsitam| visarpiṇāṃ visarpanāḍīstanarogacikitsitam|
granthiriti granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitam| vṛddhyupadaṃśānāṃ
vṛddhyupadaṃśaślīpadacikitsitam| anāgatānāṃ niṣedhaḥ
anāgatābādhapratiṣedhacikitsitam| miśrakaṃ miśrakacikitsitam| vājīkaraṃ ca yat
kṣīṇe kṣīṇabalīyavājīkaraṇacikitsitam| sarvābādhaśamo'pi sarvābādhaśamanīyaṃ
9
rasāyanam| medhāyuṣkaraṇaṃ cāpi medhāyuṣkāmīyaṃ rasāyanam|
svabhāvavyādhivāraṇaṃ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanam|
nivṛttasantāpakaraṃ kīrtitaṃ ca rasāyanaṃ nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanam| svedaḥ
svedāvacāraṇīyaṃ cikitsitam| vamane savirecane
vamanavirecanasādhyopadravacikitsitam| tayorvyāpaccikitsā ca
vamanavirecanavyāpaccikitsitam| netrabastivibhāgikaḥ
netrabastipramāṇapravibhāgacikitsitam| netrabastivipatsiddhiḥ
netrabastivyāpaccikitsitam| tathā cottarabastikaḥ
anuvāsanottarabasticikitsitam| nirūhakramasañjñaśca nirūhopakramacikitsitam|
tathaivāturasañjñitaḥ āturopadravacikitsitam| dhūmanasyavidhiścāntyaḥ
dhūmanasyakavaḍa(la)grahacikitsitam; ante bhavo'ntyaḥ| cikitsitasya
paryāyāntaraṃ darśayitumāha- prāyaścittamityādi| ete prāyaścittādayastasya
cikitsitasya paryāyāḥ| tasyaivamparyāyavinirdiṣṭasya cikitsitasya nirdeśād
vivaraṇāccikitsāsthānaṃ kathyate||18-26||
annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca | sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ tasyaiva
ca cikitsitam ||27|| dundubhermūṣikāṇāṃ ca
kīṭānāṃ kalpa eva ca | aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt
||28||
ke punaḥ kalpā ityāha- annasyetyādi| annasya rakṣā annapānarakṣākalpaḥ
10| vijñānaṃ sthāvarasya sthāvaraviṣavijñānīyaḥ kalpaḥ| itarasya ca
jaṅgamaviṣavijñānīyaḥ kalpaḥ| tasyaiva ca cikitsitaṃ sarpadaṣṭacikitsākalpaḥ|
dundubheḥ dundubhisvanīyaḥ kalpaḥ| mūṣikāṇāṃ ca mūṣikakalpaḥ| kalpaniruktiṃ
pratipādayannāha- viṣabheṣajakalpanāditi; viṣauṣadhavijñānāt||27-28||
adhyāyānāṃ śataṃ viṃśamevametadudīritam
11|29|
pūrvapratijñātamupasaṃharannāha- adhyāyānāmityādi| evametaditi
anantaroktam|29|-
ataḥ paraṃ svanāmnaiva tantramuttaramucyate
||29|| adhikṛtya kṛtaṃ
yasmāttantrametadupadravān | aupadravika ityeṣa tasyāgryatvānnirucyate
||30|| sandhau vartmani śukle ca kṛṣṇe
sarvatra dṛṣṭiṣu | saṃvijñānārthamadhyāyā gadānāṃ tu prati prati
||31|| cikitsāpravibhāgīyo
vātābhiṣyandavāraṇaḥ | paittasya ślaiṣmikasyāpi raudhirasya tathaiva ca
||32|| lekhyabhedyaniṣedhau ca chedyānāṃ
vartmadṛṣṭiṣu | kriyākalpo'bhighātaśca karṇotthāstaccikitsitam
||33|| ghrāṇotthānāṃ ca vijñānaṃ
tadgadapratiṣedhanam | pratiśyāyaniṣedhaśca śirogadavivecanam
||34|| cikitsā tadgadānāṃ ca śālākyaṃ
tantramucyate |35|
śalyatantraṃ pratipādya taduttaramarthavaśādāgataṃ pratipādayannāha- ataḥ
paramiti| ataḥ param uktasthānapañcakādanantaraṃ, svanāmnaiva svasañjñayaiva
tantramucyate| kiṃ tadātmīyamasya nāma yenocyate tattantramityāha-
uttaratantramiti; na śalyatantrasañjñayā| kutaḥ
punaraupadravikādhyāyasyottaratantrasyādau sthitasya ‘aupadravika’ iti nāma
kṛtamityāha- adhikṛtyetyādi| adhikṛtya aṅgīkṛtya, upadravān rogān,
yasmāttantrametaduttaratantraṃ kṛtam, atastasyottaratantrasyāgryatvāt
prathamatvāt, ‘aupadravika’ ityadhyāyo nirucyate niruktyā kathyate;
upadravādhikṛtatantrasya prathamatvādadhyāyasya ‘aupadravika’ iti nāma
kṛtamityarthaḥ| sandhau vartmanītyādiṣu gatānāṃ gadānāṃ tu prati prati
samyagvijñānārthamadhyāyā iti sambandhaḥ| tenāyamarthaḥ- sandhāviti
sandhigatarogavijñānīyādhyāyaḥ, vartmanīti vartmagatarogavijñānīyādhyāyaḥ,
śukle ceti śuklagatarogavijñānīyādhyāyaḥ, kṛṣṇe iti
kṛṣṇagatarogavijñānīyādhyāyaḥ, sarvatreti sarvagatarogavijñānīyādhyāyaḥ
dṛṣṭiṣviti dṛṣṭigatarogavijñānīyādhyāyaḥ| paittasyetyādiṣu abhiṣyandavāraṇa
iti sambandhaḥ, tena paittasyeti pittābhiṣyandapratiṣedhādhyāyaḥ,
śleṣmikasyeti śleṣmābhiṣyandapratiṣedhādhyāyaḥ, raudhirasyeti
raktābhiṣyandapratiṣedhādhyāyaḥ| lekhyabhedyaniṣedhau ceti
lekhyarogapratiṣedhādhyāyaḥ, bhedyarogapratiṣedhādhyāyaḥ| chedyānāmiti
chedyarogapratiṣedhādhyāyaḥ| vartmadṛṣṭiṣviti vartmagatarogapratiṣedhādhyāyaḥ,
dṛṣṭigatarogapratiṣedhādhyāyaḥ| abhighātaśceti
nayanābhighātapratiṣedhādhyāyaḥ| karṇotthā iti karṇagatarogavijñānīyādhyāyaḥ|
taccikitsitamiti karṇagatarogapratiṣedhādhyāyaḥ| ghrāṇotthānāṃ ca vijñānamiti
nāsāgatarogavijñānajñānīyadhyāyaḥ| tadgadapratiṣedhanamiti
nāsāgatarogapratiṣedhādhyāyaḥ| pratiśyāyaniṣedhaśceti
pratiśyāyapratiṣedhādhyāyaḥ| śirogadavivecanamiti śirorogavijñānīyādhyāyaḥ|
cikitsā tadgadānāṃ ceti śirorogapratiṣedhādhyāyaḥ||29-34||-
navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanam
||35|| apasmāraśakunyośca revatyāśca punaḥ
pṛthak | pūtanāyāstathā'ndhāyāḥ śītapūtanamaṇḍikā
||36|| naigameṣacikitsā ca grahotpattiḥ
sayonijā | kumāratantramityetacchārīreṣu ca kīrtitam
||37||
śālākyatantraṃ samāpya kumāratantraṃ darśayannāha- navagrahetyādi| skandasya
ca niṣedhanaṃ skandagrahapratiṣedhādhyāyaḥ| apasmāraśakunyośceti
skandāpasmārapratiṣedhādhyāyaḥ, śakunipratiṣedhādhyāyaḥ| revatyāśca punaḥ
pṛthagiti revatīpratiṣedhādhyāyaḥ| pūtanāyā iti pūtanāpratiṣedhādhyāyaḥ|
tathā'ndhāyā ityatrāpi pūtanāśabdaḥ sambadhyate; tena
andhapūtanāpratiṣedhādhyāyaḥ| śītapūtaneti śītapūtanāpratiṣedhādhyāyaḥ,
maṇḍiketi mukhamaṇḍikāpratiṣedhādhyāyaḥ| naigameṣacikitsā ceti
naigameṣapratiṣedhādhyāyaḥ| grahotpattiriti grahotpattyadhyāyaḥ| sayonijeti
yonivyāpatpratiṣedhādhyāyaḥ, saśabdaḥ sahārthaḥ| kumāratantramiti atretiśabdaḥ
kumāratantraparisamāptau| kimetāvadeva kumāratantramathavā'nyadapyastīti pṛṣṭa
āha- śārīreṣu ca kīrtitamiti| kiṃ taccharīreṣūktaṃ? tadyathā- rajaḥśuddhiḥ,
garbhāvakrāntirityādi||35-37||
jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇāmapi | pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ
pānajāśca ye ||38|| tṛṣṇāyāśchardihikkānāṃ
niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ | svarabhedacikitsā ca kṛmyudāvartinoḥ pṛthak
||39||
visūcikārocakayormūtrāghātavikṛcchrayoḥ | iti kāyacikitsāyāḥ śeṣamatra
prakīrtitam ||40||
kā punaruttaratantre kāyacikitseti darśayannāha- jvaretyādi| niṣedhaḥ
pratiṣedhaḥ, sa ca jvarādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; tena
jvarapratiṣedho'tīsārapratiṣedha ityādi draṣṭavyam| pānajāśca ya iti
madyapānajāśca ye rogāsteṣāṃ pratiṣedhaḥ, etena pānātyayapratiṣedha ityuktam|
svarabhedacikitsā ceti svarabhedapratiṣedhaḥ| mūtrāghātavikṛcchrayoriti
viśabdaśchandaḥ pūrtaye; tena mūtrāghātapratiṣedhaḥ, mūtrakṛcchrapratiṣedhaḥ|
iti kāyacikitsāyāḥ śeṣamatra prakīrtitamiti itiśabdaḥ samāptau; atra
uttaratantre, kāyacikitsāyāḥ śeṣaṃ prakīrtitaṃ nirdiṣṭaṃ; śeṣaśabdena śalye'pi
nirdiṣṭamiti bodhayati||38-40||
amānuṣaniṣedhaśca tathā''pasmāriko'paraḥ | unmādapratiṣedhaśca bhūtavidyā
nirucyate ||41||
kāyacikitsāṃ samāpya bhūtavidyāṃ pratipādayannāha- amānuṣetyādi|
amānuṣaniṣedhaḥ amānuṣopasargapratiṣedhaḥ
12| āpasmārikaḥ apasmārapratiṣedhaḥ||41||
rasabhedāḥ svasthavṛttaṃ yuktayastāntrikāśca yāḥ | doṣabhedā iti jñeyā
adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ ||42||
tantrabhūṣaṇādhyāyānāha- rasabhedā ityādi| rasabhedāḥ rasabhedavikalpaḥ|
itiśabdaḥ samāptau| ete adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ śāstrasyālaṅkaraṇāḥ||42||
śreṣṭhatvāduttaraṃ hyetattantramāhurmaharṣayaḥ |
bahvarthasaṅgrahācchreṣṭhamuttaraṃ vā'pi paścimam
||43||
uttaratantrasya niruktiṃ pratipādayannāha- śreṣṭhatvādityādi| śreṣṭhatvāditi
etattantraṃ maharṣayaḥ śreṣṭhatvāduttaraṃ bruvanti| kutaḥ punarasya
śreṣṭhatvamityāha- bahvarthasaṅgrahācchreṣṭhamiti|
śālakyakumārābādhakāyacikitsābhūtavidyātantrabhūṣaṇādhyāyanirdiṣṭānāmarthānāṃ
saṅgrahācchreṣṭhamuttaratantram| tasya niruktipakṣāntaraṃ vaktumāha- uttaraṃ
vā'pi paścimamiti|- paścimatvādvā idaṃ tantramuttaram| ‘śeṣatvāduttaraṃ
hyetat’- iti kecit paṭhanti, pūrvatantraśeṣatvādidaṃ tantramuttaraṃ
śraiṣṭhyādveti vyākhyānayanti||43||
śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yā | bhūtavidyeti catvāri tantre
tūttarasañjñite ||44|| vājīkaraṃ cikitsāsu
rasāyanavidhistathā | viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ
||45|| ityaṣṭāṅgamidaṃ
tantramādidevaprakāśitam | vidhinā'dhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi
||46||
aṣṭāṅgasyāyurvedasya vistareṇa pratipāditasya saṅkṣepeṇa tantradvaye'vasthānaṃ
niyamayannāha- śālākyatantramityādi| iti catvāri tantrāṇi uttarasañjñake
tantre santi| uttaratantre caturṇāṃ tantrāṇāmavasthānaṃ pratipādya pūrve'pi
śalyatantre caturṇāṃ tantrāṇāmavasthānaṃ pratipādayannāha- vājīkaramityādi|-
vājīkaraṃ tantraṃ cikitsāsu yaduktaṃ, tathā rasāyanavidhiśca yaścikitsāsūktaḥ,
tathā viṣatantraṃ kalpāḥ kalpasthānoktaṃ viṣatantram, etattrayaṃ pūrve
śalyatantre pratipāditam| śalyajñānaṃ śalyāṅgajñānaṃ, samantataḥ sarvatra|
ityaṣṭāṅgamidamityādi ityanena prakāreṇa| ādidevaprakāśitaṃ dhanvantariṇā
prakaṭīkṛtam| yuñjānāḥ prayogaṃ kurvāṇāḥ||44-46||
etaddhyavaśyamadhyeyam, adhītya ca karmāpyavaśyamupāsitavyam, ubhayajño hi
bhiṣag rājārho bhavati ||47||
etaddhīti etat tantraṃ, hi sphuṭam, avaśyamadhyeyamiti niścayena paṭhanīyam|
upāsitavyamiti abhyasanīyam| hi yasmādarthe| rājārhaḥ rājayogyo bhavati
rājapūjya ityarthaḥ||47||
bhavanti cātra- yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ | sa
muhyatyāturaṃ prāpya prāpya bhīrurivāhavam
||48|| yastu karmasu niṣṇāto
dhārṣṭyācchāstrabahiṣkṛtaḥ | sa satsu pūjāṃ nāpnoti vadhaṃ carcchati
13
rājataḥ ||49|| ubhāvetāvanipuṇāvasamarthau
svakarmaṇi | ardhavedadharāvetāvekapakṣāviva dvijau
||50||
bhavanti cātretyādi| karmasvapariniṣṭhita iti karmasu viṣaye aniṣpannaḥ
aśikṣita ityarthaḥ, adṛṣṭakarmetyanye| āhavaṃ saṅgrāmam| yastu karmasu niṣṇāta
iti yaḥ punaḥ karmasu viṣaye suśikṣitaḥ, śāstrabahiṣkṛtaḥ śāstre ca
bahirbhūtaḥ, dhārṣṭyāt prāgalbhyāt, karma karoti, sa rājataḥ rājñaḥ sakāśāt,
vadhaṃ carcchati vadhaṃ prāpnoti| ubhāvetāvanipuṇau ubhau dvau, etau imau,
anipuṇau aśikṣitau, svakarmaṇi cikitsāyām| ardhavedadharāviti vedaśabdo'tra
jñānārthaḥ; tena, ardhajñānadharau śāstrajñaḥ karmajño vā|
kāvivaitāvardhavedadharau svakarmaṇyasamarthau? āha- etāvekapakṣāviva
dvijāviti|- yathaikapakṣau dvijau pakṣiṇau, etau sarvato gamane'samarthau
tadvadityarthaḥ||48-50||
oṣadhyo'mṛtakalpāstu śastrāśaniviṣopamāḥ | bhavantyajñairupahṛtāstasmādetān
14
vivarjayet ||51||
kutaḥ kāraṇācchāstrabahiṣkṛto vadhamṛcchati rājata iti hetuṃ pratipādayannāha-
oṣadhya ityādi| amṛtakalpāḥ amṛtatulyāḥ| ajñairupahṛtāḥ auṣadhaviṣayājñaiḥ
prayuktāḥ, oṣadherajñānaṃ ca śāstravihīnatvāt| tathācoktaṃ- yastu karmasu
niṣṇāto dhārṣṭyācchāstrabahiṣkṛta iti| oṣadhīnāṃ jñānamapi
nāmarūpayogabhedāttrividhaṃ; tatra nāmādiṣu madhye yogajñānaṃ pradhānam, idaṃ
ca yogajñānaṃ śāstrajñāne sati bhavati| tasmādetān vivarjayediti
etāñchāstrajñānabahiṣkṛtān viśeṣeṇa pariharet| dṛṣṭāntatrayopādānaṃ
cordhvādhobhayabhāgavyāpannidarśanārthamityeke;
saṃśodhanapācanasaṃśamanīyauṣadhavyāpannidarśanārthamityapare,
anekakālānekāvasthānatvasūcanārthamityanye| itare tvatra ślokābhyāmanyathā
samādhānaṃ dadhati| tathāhi- “athavaitattrayaṃ yadvanmilitaṃ mṛtyukāraṇam|
duṣprayuktāstu tāstadvanniyataṃ mṛtyukāraṇam|| aprasiddhaṃ kvacit
kiñcidityarthaṃ
15
vyāpya tattrayam| garuḍādhiṣṭhite deśe viṣamapyaviṣaṃ yathā”- iti| anye tu
punāroṣadhyo'mṛtakalpāstathā snehādiṣvanabhijño ya ityubhayatra ubhāvapi
karmaśāstrānabhijñāvadhikurvate, ‘tasmādetau vivarjayet’- iti ca paṭhanti,
etau pūrvoktau kevalaśāstrajñakarmajñau vivarjayediti vyākhyānayanti| eṣa
pakṣaḥ pañjikāyāṃ vistareṇāpyādṛtaḥ
16| yadyapyoṣadhiśabdaḥ phalapākānteṣu dravyeṣu vartate, tathā'pyatra
samastadravyavācī grahītavyaḥ, kutaḥ? viśeṣasyānupādānāt||51||
snehādiṣvanabhijño yaśchedyādiṣu ca karmasu | sa nihanti janaṃ lobhāt kuvaidyo
nṛpadoṣataḥ ||52||
idānīṃ śāstrajñaṃ karmānabhijñamadhikṛtyāha- snehādiṣvityādi| chedyādibhyaḥ
snehādīni karmāṇi prāgupayujyanta iti snehādīnāṃ prāgupādānaṃ;
kecicchedyādīnāṃ grahaṇaṃ prāk paṭhanti| kuvaidya iti kuśabdaḥ kutsāvacanaḥ,
tena śāstrajñasyāpi karmājñānena kutsitatvaṃ pratipādayati| nṛpadoṣata iti
rājñāmayaṃ doṣo yena
17
nājñātakarmaṇi pravartayituṃ vaidyānnivārayanti bhūpā iti| kecit kartṛpadaṃ
sarvatra bahuvacanāntaṃ paṭhanti ‘snedādiṣvanabhijñā ye’ ityādi||52||
yastūbhayajño matimān sa samartho'rthasādhane | āhave karma nirvoḍhuṃ
dvicakraḥ syandano yathā ||53||
idānīṃ śāstrajñakarmajñasya guṇaṃ nidarśayannāha- yastūbhayajña ityādi|
ubhayajñaḥ śāstrajñaḥ karmajñaśca| mativān ūhāpohakṣama ityarthaḥ|
arthasādhane ārogyakaraṇe| dṛṣṭāntamāha- āhave karmanirvoḍhumityādi|- āhave
saṅgrāme, karma nirvoḍhuṃ karma pravartayituṃ, syandanaḥ rathaḥ||53||
atha vatsa! tadetadadhyeyaṃ yathā tathopadhāraya mayā procyamānaṃ- atha śucaye
kṛtottarāsaṅgāyāvyākulāyopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya yathāśakti
gururupadiśet padaṃ pādaṃ ślokaṃ vā; te ca padapādaślokā bhūyaḥ
krameṇānusandheyāḥ, evamekaikaśo ghaṭayedātmanā cānupaṭhet;
adrutamavilambitamaviśaṅkitamananunāsikaṃ
suvyaktākṣaramapīḍitavarṇamakṣibhruvauṣṭhahastairanabhinītaṃ susaṃskṛtaṃ
nātyuccairnātinīcaiśca svaraiḥ paṭhet | na cāntareṇa kaścidvrajet
tayoradhīyānayoḥ ||54||
idānīṃ prakṛtamadhyayanaṃ prastauti- atha vatsetyādi| atheti
āhnikādyāvaśyakādānantarye, āvaśyakamāhnikaṃ kṛtvetyarthaḥ| śucaye
kṛtāhnikatvena pavitrāya| kṛtottarāsaṅgāya gṛhītottarīyavastrāya| avyākulāya
ekacittāya| upasthitāya samīpasthitāya, dūrasthitāvantarāyasambhavaḥ;
upasthitāya abhivādanānantaraṃ kṛtopasthānāyetyanye| adhyayanakāle
prātarādāvanadhyayanavarjite| śiṣyāya upanayanavidhānenāgnisākṣikamanuśiṣṭāya|
yathāśakti śiṣyasya śaktyanatikrameṇa| padaṃ pādaṃ ślokaṃ veti anena trividhāṃ
grahaṇaśaktiṃ sthāpayati; tena hīnaśaktaye padaṃ, tacca padaṃ svādyantaṃ
tyādyantaṃ vā; tathāhi- “śucaye kṛtottarāsaṅgāya” ityādi svādyantaṃ bhavati,
upadiśyate iti tyādyantaṃ; madhyamaśaktaye pādaṃ ślokacaturthāṃśam;
uttamaśaktaye ślokaṃ catuṣpādaparipūrṇam| te ca padapādaślokā upadiṣṭāḥ,
bhūyaḥ punaḥ punaḥ, anukrameṇa, sandheyāḥ sandhānīyāḥ; tathāhi- padena pādaḥ
sandhānīyaḥ, padapādābhyāṃ ślokaḥ sandhānīyaḥ| evamekaikaśo ghaṭayet anena
prakāreṇa ekamekaṃ śiṣyaṃ prati yojanikāṃ kārayet| ātmanā cānupaṭhet paṭhataḥ
śiṣyasya paścādācāryaḥ svayaṃ paṭhet| śiṣyasya sukhapaṭhanārthama
18| kāyamanobhyāṃ śiṣyaṃ niyamya pāṭhe vāci niyantumāha- adrutamityādi|-
adrutam asannikṛṣṭavarṇapadapādoccāraṇam| avilambitaṃ nātivisrastam| aśaṅkitaṃ
trāsarahitam| ananunāsikaṃ ḍañaṇanamān varjayitvā nāsikoccaritavarjyam|
apīḍitavarṇaṃ varṇamapīḍayan| akṣibhruvauṣṭhahastairanabhinītam
akṣyādibhirnartaka ivābhinayaṃ na kuryādityarthaḥ| susaṃskṛtam
akliṣṭavarṇaśrutikam| nātyuccairnātinīcairiti etenaitaduktaṃ- madhyamena
svareṇa paṭhet| na cāntareṇetyādi tayorguruśiṣyayormadhye na
kaścidgacchedityarthaḥ| anye tvanyathā paṭhanti vyākhyānayanti ca-
śāstramuddiśya tasya sampradānāyāha- atha vatsetyādi|- vatsa suśruta iti
gamyate, śāstrapraśne tasyādhikṛtatvāt| kasmai taddeyamityāha- śucaya
ityādi||54||
bhavataścātra | śucirguruparo dakṣastandrānidrāvivarjitaḥ | paṭhannetena
vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntamāpnuyāt ||55||
paṭhataḥ śiṣyasya śāstrāntāvāptihetumāha- bhavataścātretyādi| śuciḥ
bāhyābhyantaraśaucayuktaḥ| guruparaḥ gurukāryarataḥ| dakṣaḥ nityābhiyuktaḥ|
tandrā ālasyam||55||
vāksauṣṭhave'rthavijñāne prāgalbhye karmanaipuṇe | tadabhyāse ca siddhau ca
yatetādhyayanāntagaḥ ||56||
adhyayanāntagaḥ śiṣyaḥ kiṃ kuryādityāha- vāgityādi| vāksauṣṭhave
atispaṣṭavāktve| prāgalbhye dhārṣṭye; prāgalbhyānmahato'pi rogān sādhyānutsāhī
sādhayati| tadabhyāse karmābhyāse, caśabdāt karmadarśane'pi| siddhau ceti
ārabdhābhipretārthasādhanaṃ siddhiḥ; cakāro'trāsādhyānāmanārambhamanuktaṃ
samuccinoti||56||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'dhyayanasampradānīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
||3||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
sūtrasthāne tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘prapūjya’ iti pā. ↩
- 2 ‘ślokasthānaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘āturakramamiśrakau’ iti pā. ↩
- 4 ‘bhūmibhāgo’ iti pā. ↩
- 5 ‘sandhānāccarthasantateḥ’ iti pā.| ‘saraṇāccārthasantateḥ’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ| ‘saraṇaṃ pratītārthagatilabhyamānaṃ, yathā- ‘auṣadhagrahaṇāddravyarasa-guṇa-vīrya-vipākānāmādeśa’ iti, atra, hi auṣadhaṃ rasādīn pratyākhyāya na bhavatīti rasādilābhaḥ’ iti tatkṛtavyākhyā ↩
- 6 ‘mūḍhavidradhyaḥ’ iti pā. ↩
- 7 granthivṛddhibhagnaśūkakṣudrāśca’ iti pā. ↩
- 8 hārāṇacandrastu ‘agryāḥ’ iti paṭhitvā ‘agryāḥ śreṣṭhaḥ, agryatvaṃ tu rukpratīkārarūpamukhyakarmārthakatvāt’ iti vyākhyānayati ↩
- 9 ‘sarvopaghātaśamanīyaṃ iti pā. ↩
- 10 ‘annapānarakṣāvijñānīyaḥ kalpaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘saviṃśamadhyāyaśata...’ iti pāṭhāntaram ↩
- 12 ‘amānuṣābādhapratiṣedhaḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘cārhati’ iti pā. ↩
- 14 ‘etau’ iti pā. ↩
- 15 ‘atyarthaṃ vā'tha’ iti pā. ↩
- 16 ‘vistareṇāpahataḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘yena nājñātakarmāṇaṃ viśikhāṃ praveśayediti’ iti pā. ↩
- 18 sukhalakṣaṇārtham iti pā. ↩