athātaḥ prabhāṣaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
adhītaśāstrasya punararthato vyākhyānaṃ prabhāṣaṇaṃ, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ
prabhāṣaṇīyaḥ||1-2||
adhigatamapyadhyayanamaprabhāṣitamarthataḥ kharasya candanabhāra iva kevalaṃ
pariśramakaraṃ bhavati ||3|| bhavati cātra-
yathā kharaścandanabhāravāhī bhārasya vettā na tu candanasya | evaṃ hi
śāstrāṇi bahūnyadhītya cārtheṣu mūḍhāḥ kharavadvahanti
||4||
idānīṃ prabhāṣaṇasya prayojanaṃ darśayitumāha- adhigatamityādi|
etenaitaduktaṃ- saguṇamapi candanaṃ voḍhurgardabhasya
1
tadguṇānajānataḥ kevalaṃ yathā bhāro bhavati, tadvadadhītamapi
śāstramarthadvāreṇāprabhāṣitaṃ tadadhyetuḥ puruṣasya kevalaṃ pariśramakaraṃ
bhavatītyarthaḥ| anye tu ‘aprabhāṣitaṃ’ ityatra ‘ananubhāṣitaṃ’ iti paṭhanti,
vyākhyānayanti ca- anuśabdaḥ paścādarthaḥ; tenādhyayanasyānu paścādarthataḥ
prakarṣeṇa bhāṣaṇamanubhāṣaṇaṃ, na kathamapi prathamam| artheṣu mūḍhā ajñānād
gardabhavacchāstraṃ vahanti||3-4||
tasmāt saviṃśamadhyāyaśatamanupadapādaślokamanuvarṇayitavyamanuśrotavyaṃ
2
ca; kasmāt? sūkṣmā hi
dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmasirāsnāyusandhyasthigarbhasambhavadravyasamūhavibhāgāstathā
pranaṣṭaśalyoddharaṇavraṇaviniścayabhagnavikalpāḥ sādhyayāpyapratyākhyeyatā ca
vikārāṇāmevamādayaścānye viśeṣāḥ sahasraśo ye vicintyamānā
vimalavipulabuddherapi buddhimākulīkuryuḥ kiṃ punaralpabuddheḥ,
tasmādavaśyamanupadapādaślokamanuvarṇayitavyamanuśrotavyaṃ
3
ca ||5||
tasmādityādi| saviṃśamadhyāyaśataṃ sahottaratantreṇa
viṃśatyadhikamadhyāyaśatam| anupadapādaślokam anuśabdo vīpsārthaḥ,
tenāyamarthaḥ- padaṃ padaṃ pādaṃ pādaṃ ślokaṃ ślokamanuvarṇayitavyamācāryeṇa
vyākhyātavyamityarthaḥ| hiśabdo yasmādarthe, yasmāt sūkṣmā
dravyādivibhāgāstasmādanuvarṇayitavyamiti piṇḍārthaḥ| tatra, dravyaṃ
sthāvarādi; rasāḥ ṣaṇmadhurādayaḥ; guṇā gurvādayaḥ; vīryaṃ śītoṣṇaṃ
dvividhamaṣṭavidhaṃ vā; dvau vipākau madhurakaṭū; doṣā vātādayaḥ; dhātavo
rasādayaḥ, dhātugrahaṇāt stanyārtavalasīkāvasādayaścopadhātavo gṛhyante; dvau
malau śakṛnmūtre, anye tu sapta malānācakṣate, tatra dvau pūrvoktau, pañcānāṃ
cendriyādhiṣṭhānānāṃ pañca, tathāhi-
dūṣikāsiṃhāna(siṅghāṇa)kakarṇagūtharomakūpaprajananamalāśceti, malāḥ
purīṣādayo dhātumalāścetyeke, āśayāḥ sapta śārīroktā vātādīnāṃ, strīṇāmaṣṭamo
garbhāśayaḥ; saptottaraṃ marmaśataṃ; sapta sirāśatāni; nava snāyuśatāni;
sandhayo daśottare dve śate; asthīni śatāni trīṇi; āśayādīnāṃ vyaktiṃ śārīre
vakṣyati; garbhasambhavadravyāṇi śukraśoṇitādīni,
ātmapañcamahābhūtamanāṃsītyanye; samūhaḥ saṅghātaḥ, eteṣāṃ vibhāgā bhedāḥ|
yasmāt sūkṣmā iti hetupadaṃ sarvatra sambadhyate| tathā
pranaṣṭaśalyoddharaṇādivikalpā iti pranaṣṭaśalyaṃ tvagādiṣu nilīnaṃ;
vraṇaviniścayo vātādibhedena śuddhyā ca ṣoḍaśavidhaḥ; bhagnaṃ saṅkṣepeṇa
dvividhaṃ- sandhimuktaṃ, kāṇḍabhagnaṃ ca; pranaṣṭaśalyoddharaṇādibhiḥ saha
vikalpaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate; vikalpāḥ bhedāḥ|
sādhyayāpyapratyākhyeyatā ca vikārāṇāmiti atra caśabdāt sukhasādhyatā
kṛcchrasādhyatā ca gṛhyate| kimeta eva paraṃ sūkṣmā ityanuktaṃ gṛhṇannāha-
evamādayaścānye viśeṣā iti| ādiśabdaḥ prakāravācī, tena evamprakārāścānye
viśeṣāḥ sūkṣmā iti prakāravācinā ādiśabdena dyotyante
4, te ca śastrakarmaṇāmaṣṭavidhatādayo bhedāḥ| sahasraśo ye vicintyamānā iti
sahasraśaḥ sahasravārān, ye iti dravyādīnāṃ bhedāḥ, vicintyamānā ‘guruṃ vinā’
iti
5
śeṣaḥ| vimalavipulabuddherapīti vimalā buddhirmithyāsaṃśayajñānavarjitā|
itthambhūtasyāpi puruṣasya buddhiṃ vyākulīkuryuḥ, alpabuddhestu kā kathā|
‘sahasraśo ye'nucintyamānā’ ityanye paṭhanti, vyākhyānayanti ca- śrutasya
paścādapi cintyamānāḥ, kiṃ punaraśrutā ityanuśabdārthaḥ|
anupadapādetyādipunaruktiḥ śāstrasya viṣamatvakhyāpanāya||5||
anyaśāstropapannānāṃ cārthānāmihopanītānāmarthavaśātteṣāṃ tadvidyebhya eva
vyākhyānamanuśrotavyaṃ, kasmāt? na hyekasmin śāstre śakyaḥ
sarvaśāstrāṇāmavarodhaḥ kartum ||6||
idānīmanyaśāstropapannānāmarthānāṃ śiṣyahitatvena vijñānopāyamāha-
anyaśāstropapannānāmityādi|- anyaśāstrāṇi
vyākaraṇasāṅkhyavaiśeṣikajyotiḥśāstrādīni; anyaśāstrāṇi kāyacikitsādīnityanye|
upapannā nibaddhāḥ| ihopanītānām atrānītānām| arthavaśāt prayojanādhīnatvāt|
teṣāmiti arthānām| tadvidyebhyaḥ vyākaraṇādividyebhyaḥ
6| ‘anyaśāstropapannānāṃ’- ityatra ‘anyaśāstraviṣayopapannānāṃ’- iti kecit
paṭhanti; ‘ihopanītānāṃ’- ityatra ca ‘ihopapatitānāṃ’- iti| na hīti hiśabdo
yasmādarthe||6||
bhavanti cātra- ekaṃ śāstramadhīyāno na vidyācchāstraniścayam |
tasmādbahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāccikitsakaḥ
||7||
amumevārthaṃ ślokena spaṣṭīkartumāha- ekamityādi| nahyabahuśruto'tra
saṅkṣiptānapyarthān bījabhūtānanyaśāstrāsaṃskārādanāyāsenāvagacchati||7||
śāstraṃ gurumukhodgīrṇamādāyopāsya cāsakṛt | yaḥ karma kurute vaidyaḥ sa
vaidyo'nye tu taskarāḥ ||8||
na kathañcidanadhītaśāstro bahuśrutamātreṇaiva vaidyo
7
bhavati; kathaṃ na bhavatīti darśayannāha- śāstraṃ gurumukhodgīrṇamityādi|
rogān śāstīti upavedo'pi śāstramucyate, āyurārogyadānena dharmārthakāmādīnāṃ
śāsanādvā śāstraṃ, maraṇāttrāyata iti vā śāstram| udgīrṇam upadiṣṭam| ādāya
gṛhītvā, nahyādānamātreṇa gṛhītaṃ, kintu upāsya ca pāṭhato'rthataścābhyasya|
asakṛt anekavāram| anye tu taskarā iti anye punarvaidyāstaskarāścaurāḥ;
kasmāt? vyādhitebhyo vaidyacchadmanā vittāpaharaṇāt, prāṇahantṛtvācca||8||
aupadhenavamaurabhraṃ sauśrutaṃ pauṣkalāvatam | śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ
mūlānyetāni nirdiśet ||9||
anyaśāstropapannārthavijñānopāyamabhidhāya svaśāstropapannānāmarthānāṃ
mithyājñāne samyagjñānārthaṃ samānatantrāṇi darśayitumāha- aupadhenavamityādi|
etaiścaturbhiraupadhenavādibhiḥ samānatantraiḥ svakīyaśāstrārthānāṃ
mithyājñānasaṃśayajñānāni sphoṭanīyāni| anye tu guroreva prabhāṣaṇasya
mithyājñānādaya aupadhenavādiśāstrairnivartanta iti vyākhyānayanti|
etenaitaduktaṃ- aupadhenavādiśāstrairnivṛttamithyājñānādinā guruṇā prabhāṣaṇaṃ
kartavyamiti| yadyapi gurumukhādeva śiṣyasya mithyājñānādayo nivṛttāḥ
tathā'pyāgamāntarapratyayārthamaupadhenavādiśāstrāṇi nirdiṣṭāni| etānyeva
paratantrāṇyāgamāntarapratyayārthaṃ kuta ityāha- śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāmityādi|
śeṣāṇāṃ karavīrya(ra)gopurarakṣitaprabhṛtipraṇītaśalyatantrāṇāṃ, pratyaye tu
pratyayo na bhavati, kasmāt? teṣāṃ tantrāṇāmetanmūlatvāt| anye tu śeṣāṇāṃ
karavīryādipraṇītānāṃ śalyatantrāṇāṃ madhye aupadhenavāditantrāṇi
suvyākhyātatvena mūlāni pradhānānīti vyākhyānayanti||9||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne prabhāṣaṇīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ
||4||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne prabhāṣaṇīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||