athāto'gropaharaṇīyamiti| karmaṇo'gre prathamataḥ, upaharaṇaṃ
yantrādisambhārasya, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ agropaharaṇīyaḥ||1-2||
trividhaṃ karma- pūrvakarma, pradhānakarma, paścātkarmeti; tadvyādhiṃ
pratyupadekṣyāmaḥ ||3||
pūrvakarmetyādi tatraike- “laṅghanādi virekāntaṃ pūrvakarma vraṇasya ca|
pāṭanaṃ ropaṇaṃ yacca pradhānaṃ karma tat smṛtam| balavarṇāgnikāryaṃ tu
paścātkarma samādiśet’’- iti; anye tu saṃśodhyasya pācanasnehanasvedanāni
pūrvakarma, vamanavirecanabastinasyasirāmokṣaṇāni pradhānaṃ karma,
peyādyannasaṃsarjanaṃ paścātkarma; apare tu cayādīnāṃ
pūrvarūpāntānāmātaṅkotpatteḥ prāgyat kriyate tat pūrvakarma, ātaṅkotpattau yat
tat pradhānaṃ karma, nivṛttātaṅkasyānubandhopacaraṇāya yat tat paścātkarma|
idaṃ tat pūrvakarmetyādi iha kathaṃ nodāhriyata iti praṣṭuruttaramāha-
tadvyādhimityādi|- taditi trividhaṃ karma vyādhiṃ vyādhiṃ pratyupadekṣyāmaḥ;
na iha, granthagauravabhayāt||3||
asya tu śāstrasya śastrakarmaprādhānyācchastrakarmaiva tāvat
pūrvamupadekṣyāmastatsambhārāṃśca ||4||
nanu, chedyādīnāṃ karmaṇāṃ tatsambhārāṇāmeva cātra pūrvamupādānaṃ, kuto na
snehādīnāṃ tatkarmaṇāṃ cetyāha- asya tu śāstrasyetyādi||4||
tacca śastrakarmā'ṣṭavidhaṃ; tadyathā- chedyaṃ, bhedyaṃ, lekhyaṃ, vedhyam,
eṣyam, āhāryaṃ, visrāvyaṃ, sīvyamiti ||5||
tattu śastranirvartyaṃ karma niyatākṛtiviśeṣeṇa nānāvidhaprayojanena bhinnaṃ
pradarśayannāha- tacca śastrakarmetyādi| chedyaṃ
niḥśeṣataśchedanīyamarśaḥprabhṛti; bhedyaṃ bhedanīyaṃ, vidradhyādi; lekhyaṃ
lekhanīyaṃ, rohiṇyādi; vedhyam alpamukhaiḥ śastrairvyadhanīyaṃ sirādi;
vedhyasthāne ‘vyadhyaṃ’ ityeke paṭhanti; eṣyam eṣaṇīyaṃ, nāḍyādi; āhāryam
āharaṇīyaṃ, śarkarādi; visrāvyaṃ visrāvaṇīyaṃ, tacca vidradhikuṣṭhādi; sīvyaṃ
sīvanīyaṃ, tacca ‘‘sīvyā medaḥsamutthāśca bhittvā sulikhitā gadāḥ’’ (sū. a.25)
iti| yadyapi chedyādayaḥ śabdā vyādhivācakāḥ
2, tathā'pyabhedopacārācchastrakarmavyapadeśaṃ labhante| eṣaṇāharaṇe
śastrakarmaṇi yadyapi kecinna manyante, tathā'pi chittvā bhittvā'pyeṣaṇāharaṇe
kriyete, ato'tra śastrakarmaṇi nirdiṣṭe||5||
ato'nyatamaṃ karma cikīrṣatā vaidyena pūrvamevopakalpayitavyāni bhavanti,
tadyathā-
yantraśastrakṣārāgniśalākāśṛṅgajalaukālābūjāmbavauṣṭhapicuprotasūtrapatrapaṭṭamadhughṛtavasāpayastaila-
tarpaṇakaṣāyālepanakalkavyajanaśītoṣṇodakakaṭāhādīni, parikarmiṇaśca snigdhāḥ
sthirā balavantaḥ ||6||
ato'nyatamamityādi| -ataḥ eṣāṃ madhye, anyatamam ekatamaṃ, karma chedyādikaṃ,
cikīrṣatā kartumicchatā, pūrvamevopakalpayitavyāni samīpamānetavyāni|
jāmbavauṣṭhaṃ jambuphalasadṛśamukhāgrā kṛṣṇapāṣāṇaracitā vartiḥ, picuḥ ‘tulaṃ’
iti loke, protaṃ karpaṭaṃ, paṭṭaḥ vraṇabandhanadravyaṃ, tarpaṇaṃ jalaplutaṃ
śaktukṣīrādi, kaṣāyaḥ
3
auṣadhakvathitamudakaṃ, vyajanaṃ vaṃśādiracitaṃ, kaṭāho lauhādinirmitaḥ;
ādiśabdāt kavalikāmṛtkapālakalasasthālīśayanāsanādi| yantrādiṣu madhye
kānicidupakaraṇāni karmāṅgāni, kānicid vyāpatpraśamanāni| parikarmiṇaśceti na
kevalaṃ yantrādīnyevopakalpayitavyāni kintu parikarmiṇaśca sarvakarmaṇāṃ
kartāraḥ paricārakāḥ; kiṃviśiṣṭāste? snigdhā anuraktāḥ, sthirāḥ acalāḥ,
balavantaḥ sarvakāryeṣu samarthāḥ||6||
tataḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu dadhyakṣatānnapānaratnairagniṃ
viprān bhiṣajaścārcayitvā, kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ laghubhuktavantaṃ
prāṅmukhamāturamupaveśya
4, yantrayitvā
5, pratyaṅmukho vaidyo marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan, anulomaṃ
6
śastraṃ nidadhyādāpūyadarśanāt
7, sakṛdevāpaharecchastramāśu ca; mahatsvapi ca pākeṣu dvyaṅgulāntaraṃ
8
tryaṅgulāntaraṃ vā śastrapadamuktam ||7||
tataḥ praśasteṣvityādi|- tataḥ yantrādisambhāropakalpanānantaram| tithayaḥ
pratipadādayaḥ, karaṇāni bavādīni, muhūrtāḥ triṃśacchivādyāḥ, nakṣatrāṇi
aśvinīprabhṛtīni; praśastatvaṃ caiṣāṃ jyotiḥśāstravidāṃ vacanājjñeyam|
akṣatāni yavadhānyāni, ratnāni māṇikyamauktikādīni|
kṛtabalimaṅgalasvastivācanamiti baliḥ pūjopahāraḥ, maṅgalaṃ gītādi,
svastivācanamāśīrvādoccāraṇaṃ, kṛtaśabdo baliprabhṛtibhiḥ saha pratyekaṃ
sambadhyate| marmāṇi saptottaraśatabhedabhinnāni, sirāḥ saptaśatabhedabhinnāḥ,
navaśatabhedabhinnāḥ snāyavaḥ, sandhayaḥ daśottaradviśatabhedabhinnāḥ, asthīni
śatatrayabhedabhinnāni, dhamanyaḥ nābhiprabhavāścaturviṃśatibhedabhinnāḥ; etāḥ
parityajan| anulomamiti lomānukūlyena, yenaivāvartena lomāni santi
tenaivāvartenetyarthaḥ; pratilomaṃ tu lomabhireva pratihatadhāraṃ śastraṃ
kuṇṭhībhavati vyathāṃ cotpādayati| nidadhyāt praveśayet| kiyaddūraṃ śastraṃ
nidadhyādityāha- āpūyadarśanāditi| sakṛt ekavāraṃ, na punaḥ punarityarthaḥ|
āśu ceti caśabda evārthaḥ, tenobhayatrāpi niyamaḥ; etena sakṛdeva
śastramapaharet, āśveva śastramapaharedityuktam| śastraṃ praṇidadhyādityatra
śastrapraṇidhānamātramuktam, apaharecchastramāśu cetyatra śastraśabda
āśvapaharaṇakriyayā sambadhyata iti na paunaruktyam| idānīṃ
sudūraśastrapāte'narthaṃ sambhāvayannavadhimāha- mahatsvapi ca pākeṣvityādi|
antaraśabdo'yamavakāśavācī; tena śastrapadaṃ śastrasthānaṃ dvyaṅgulāvakāśaṃ
tryaṅgulāvakāśaṃ vetyuktaṃ; tatra dvyaṅgulāvakāśaṃ nātyavagāḍhe,
tryaṅgulāvakāśamavagāḍhe iti| kecidantaraśabdaṃ na paṭhanti||7||
vraṇakarmaṇi praśastamākṛtiviśeṣairāha
11
- tatretyādi|- tatreti śastrakarmaṇi, ete āyatatvādayo vraṇaguṇāḥ| āyato
dīrghaḥ; viśālo vistīrṇaḥ; sama iti samapākaḥ, asamapāko hi kiñcitpakvaḥ
kiñcidapakvaḥ śastrapātanāya sukho na bhavati| anye tu viśālaśabdena
caturasramācakṣate, samaśabdena vṛttam| taduktam- “āyataścaturasro
vṛttastripuṭaka iti vraṇākṛtisamāsaḥ” (sū. a.22)- iti; iha catasro vraṇākṛtayo
vraṇaguṇatvena karmaṇi nirdiṣṭāḥ| anye tu samo gomūtrasarpaṇavanna
viṣamagatiḥ| sa ca āyate vraṇe sama iti viśeṣaṇam| suvibhaktaḥ
12
suvyaktaḥ, suṣṭhu pṛthagbhūtasakalāvayavaḥ| nirāśrayaḥ
jihvādantasandhyādyaprāpyadeśamanāśritaḥ| anye tvanyathā vyākhyānayanti-
vaidyakṛtavraṇaguṇānāha- tatrāyata ityādi|- samo nimnonnatatvarahitaḥ|
suvibhakto hīnātidoṣatyaktaḥ| itthambhūte vaidyakṛte vraṇe
kalkakaṣāyādyavacāraṇaṃ sukhaṃ kriyate| ato viparītā vraṇadoṣāḥ| śeṣaṃ
sugamam||8||
bhavataścātra- āyataśca viśālaśca suvibhakto nirāśrayaḥ
13| prāptakālakṛtaścāpi
14
vraṇaḥ karmaṇi śasyate ||9||
amumevārthaṃ ślokena sphuṭīkurvannāha- āyataścetyādi| evaṃ vidho vraṇaḥ
śastrakarmaṇi praśasyate| āyataśca viśālaśceti dvicakāreṇa āyato'pi viśālo'pi
āyataviśala iti pratipāda yati| nirāśrayo marmādyanāśritaḥ; ‘nirāśaya’
ityanye, tatrānanuṣaṅgītyarthaḥ| prāptakālakṛtaścāpīti yukte kāle kṛtaḥ; etena
śastrakṣārāgnisādhyo bālavṛddhayoraprāptakālaḥ, tayorvraṇe śastrādiniṣedhāt;
athavā śītakāle'gnisādhyo vraṇaḥ, grīṣme sa evā prāptakālaḥ| anye tu
‘yuktakālakṛtaḥ’ iti paṭhanti; tatra samapāka
15
ityācakṣate, yuktakālakṛtaḥ samyakpākakṛtapratikriya ityapare| āyataśca
viśālaścetyādiślokaṃ kecinna paṭhanti||9||
śauryamāśukriyā śastrataikṣṇyamasvedavepathu
16| asammohaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate
||10||
atha ye vaidyaguṇāḥ śastrakarmaṇi tānāha- śauryamityādi| ete śauryādayo guṇā
vaidyasya śastrakarmaṇi ślāghyante| śauryaṃ nirbhayatvaṃ, bhayabhīto hi
sādhyamapi vraṇamavagāḍhamūlaṃ nārabhate, ārabdhaṃ vā avaśeṣayati| āśukriyā
laghuhastatā śīghraṃ śastrakarmakaraṇam, āśukriyayā''turasya ciraṃ klamo na
bhavati| śastrataikṣṇyaṃ suniśitatvaṃ sudhāratvaṃ ca, tena rujā na bhavati|
asammohaḥ asammūḍhatā, sa cāmapakvavraṇaparijñāne tathā prāptānuṣṭhāne ca;
vraṇacchedādiṣu raktādidarśane'sammoha ityanye| amumapi ślokaṃ kecinna
paṭhanti||10||
ekena vā vraṇenāśudhyamāne nā'ntarā
17
buddhyā'vekṣyāparān vraṇān kuryāt
||11|| bhavati cātra- yato yato gatiṃ
18
vidyādutsaṅgo yatra yatra ca | tatra tatra vraṇaṃ kuryādyathā doṣo na tiṣṭhati
||12||
aśuddhāvanye'pi vraṇāḥ kāryā ityāha- ekena vā vraṇenetyādi| nā puruṣaḥ| antarā
madhye| bhavati cātretyādi| gatiṃ nāḍīm| utsaṅga ivotsaṅgaḥ vraṇāśaye hi
cirakālapūyāvasthānenāmamavadāritamantaḥpradeśāntaraṃ
nimnamutsaṅgatulyatvādutsaṅga ityucyate; ut ūrdhvaṃ pūyasya saṅga utsaṅga
ityanye| yathā doṣo na tiṣṭhatīti| doṣo'tra pūyaḥ; pūyāvasthānād vātādayo doṣā
anubadhnantīti pūya eva doṣaśabdenocyate, kāraṇe kāryopacārāt||11-12||
tatra bhrūgaṇḍaśaṅkhalalāṭākṣipuṭauṣṭhadantaveṣṭakakṣākukṣivaṅkṣaṇeṣu tiryak
cheda
19
uktaḥ ||13|| (candramaṇḍalavacchedān
pāṇipādeṣu kārayet | ardhacandrākṛtīṃścāpi gude meḍhre ca buddhimān)
||14|| anyathā tu sirāsnāyucchedanam,
atimātraṃ vedanā, cirādvraṇasaṃroho, māṃsakandīprādurbhāvaśceti
||15||
tiryakchedo vyāpatsūktaḥ (sū. a.25), tasya viśiṣṭaviṣaye pratiprasavaṃ
kurvannāha- tatra bhrūgaṇḍetyādi|- gaṇḍaḥ kapolaḥ, akṣipuṭaḥ akṣivartma,
dantaveṣṭako dantaveṣṭanamāṃsaṃ, kakṣā bāhumūlaṃ, kukṣiḥ udaraṃ, vaṅkṣaṇam
ūrusandhiḥ| (candramaṇḍalavacchedānityādi
20
sugamam|) anyathā tvityādi| māṃsakandīprādurbhāvaḥ
kandākāramāṃsāṅkurasambhavaḥ, kanda eva kandī, alpatvāt| ‘anyathā tu’ ityatra
‘anyatra tu’ iti kecit paṭhanti vyākhyānayanti ca- anyatra yadi chedanaṃ
kriyate ityarthaḥ| ‘chedanaṃ’ ityatra ca ‘kṣaṇanaṃ’ iti paṭhanti, kṣaṇanaṃ
hiṃsanam||13-15||
mūḍhagarbhodarārśo'śmarībhagandaramukharogeṣvabhuktavataḥ
21
karma kurvīta ||16||
bhuktavataḥ karma kurvītetyuktaṃ, tasya viṣayāntare pratiṣedhaṃ darśayannāha-
mūḍhagarbhetyādi|- mūḍhagarbhādiṣu ṣaṭsvannapūrṇakoṣṭhatvādyantradānādibhiḥ
kaṣṭaṃ maraṇaṃ vā prāpnotyāturaḥ, anilaśca prakopameti;
mukharogeṣvāhāro'ṅgulyādipīḍanena ghṛṇayā ca niṣkāśitaḥ karmaghātaṃ
karoti||16||
tataḥ śastramavacārya,śītābhiradbhirāturamāśvāsya, samantāt paripīḍyāṅgulyā,
vraṇamabhimṛdya(jya), prakṣālya kaṣāyeṇa protenodakamādāya
22, tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhāmauṣadhayuktāṃ nātisnigdhāṃ nātirūkṣāṃ vartiṃ
23
praṇidadhyāt; tataḥ kalkenācchādya, ghanāṃ kavalikāṃ dattvā, vastrapaṭṭena
badhnīyāt; vedanārakṣoghnairdhūpairdhūpayet, rakṣoghnaiśca mantrai rakṣāṃ
kurvīta ||17||
idānīṃ vraṇakramavidhānamāha- tataḥ śastramityādi| tataḥ anantaraṃ śastrakarma
kṛtvā; āśvāsya śastrakarmajanitakhedamapanīya, mūrcchādipratibandhārthaṃ;
samantāt paripīḍya sarvatra paripīḍayitvā, srāvanirgamanārthaṃ;
vraṇamabhimṛdya vraṇamardanaṃ kṛtvā, śastrapadasamīkaraṇārthaṃ;
‘vraṇamabhimṛjya’- iti kecit paṭhanti, bālāsthigatyutsaṅgādivijñānārthamiti ca
vyākhyānayanti; prakṣālya kaṣāyeṇa saptarātraṃ sadyovraṇavihitena, tadūrdhvaṃ
yathāsvadoṣaharauṣadhasiddhena kaṣāyeṇa; vastreṇodakamādāya vraṇāntargataṃ;
tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhāṃ tilakalkādibhiratyarthaliptām; auṣadhayuktāṃ
miśrakoktā ‘(a)jagandhā'jaśṛṅgī ca’ (sū. a.37) ityādisaṃśodhanauṣadhayuktāṃ;
vartiṃ praṇidadhyāt praveśayet; kalkena sadyovraṇauṣadhapiṇḍena; kavalikā
vraṇakalkauṣadhācchādanadravyaṃ, sā cauṣadhasvarasaniḥsaraṇanivāraṇārthaṃ
bhagnoktapalāśodumbarādīnāṃ tvakpatrādikṛtā, anye
dviguṇacaturguṇamṛdukarpaṭaviracitāṃ kavalikāmāhuḥ,
bhṛṣṭayavaśaktubhirghṛtāktāṃ ghanāṃ kavalikāṃ dadyādityapare|
vedanārakṣoghnairiti vedanāghnāni rujāghnāni hiṅgulavaṇādīni, rakṣoghnāni
rākṣasaghnāni vacādīni, taiḥ||17||
tato
guggulvagurusarjarasavacāgaurasarṣapacūrṇairlavaṇanimbapatravimiśrairājyayuktairdhūpayet
| ājyaśeṣeṇa cāsya prāṇān samālabheta ||18||
dhūpanadravyāṇyāha- tato guggulvityādi| na kevalaṃ vraṇaṃ dhūpayet śayanādyapi
vraṇadaurgandhyāpagamārthaṃ nīlamakṣikādiparihārārthaṃ ca; anyathā
nīlamakṣikopasarpaṇādvraṇe krimayaḥ patanti| ājyaśeṣeṇetyādi|- ājyaśeṣeṇa
dhūpanadravyebhya ājyamiśrebhyaḥ pariśiṣṭena ghṛtena| prāṇaśabdenātra
hṛdayādaya ucyante, prāṇādhiṣṭhānatvāt; tān samālabheta
mrakṣayedabhyañjayedityarthaḥ, prāṇāpyāyanārtham||18||
udakumbhāccāpo gṛhītvā prokṣayan rakṣākarma kuryāt; tadvakṣyāmaḥ-
||19|| kṛtyānāṃ pratighātārthaṃ tathā
rakṣobhayasya ca | rakṣākarma kariṣyāmi brahmā tadanumanyatām
||20|| nāgāḥ piśācā gandharvāḥ pitaro
yakṣarākṣasāḥ | abhidravanti ye ye tvāṃ brahmādyā ghnantu tān sadā
||21|| pṛthivyāmantarīkṣe ca ye caranti
niśācarāḥ | dikṣu vāstunivāsāśca pāntu tvāṃ te namaskṛtāḥ
||22|| pāntu tvāṃ munayo brāhmayā divyā
rājarṣayastathā | parvatāścaiva nadyaśca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ
||23|| agnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇān
vāyustathaiva ca | somo vyānamapānaṃ te parjanyaḥ parirakṣatu
||24|| udānaṃ vidyutaḥ pāntu samānaṃ
stanayitnavaḥ | balamindro balapatirmanurmanye matiṃ tathā
||25|| kāmāṃste pāntu gandharvāḥ
sattvamindro'bhirakṣatu | prajñāṃ te varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalam
||26|| cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotre candramāḥ
pātu te manaḥ | nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyāṃ pāntu niśāstava
||27|| retastvāpyāyayantvāpo
romāṇyoṣadhayastathā | ākāśaṃ khāni te pāntu dehaṃ tava vasundharā
||28|| vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇustava
parākramam | pauruṣaṃ puruṣaśreṣṭho brahmā''tmānaṃ dhruvo bhruvau
||29|| etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi
devatāḥ | etāstvāṃ satataṃ pāntu dīrghamāyuravāpnuhi
||30|| svasti te bhagavān brahmā svasti
24
devāśca kurvatām | (svasti
25
te candrasūryau ca svasti nāradaparvatau) | svastyagniścauva vāyuśca svasti
devāḥ sahendragāḥ ||31|| pitāmahakṛtā rakṣā
svastyāyurvardhatāṃ tava | ītayaste praśāmyantu sadā bhava gatavyathaḥ
||32|| iti svāhā | etairvedātmakairmantraiḥ
kṛtyāvyādhivināśanaiḥ | mayaivaṃ kṛtarakṣastvaṃ dīrghamāyuravāpnuhi
||33||
idānīṃ vraṇitasya śoṇitapūyādisambhavādrakṣobhayaparihārārthaṃ rakṣākarma
nidarśayannāha- udakumbhāccetyādi|- udakumbhāt pānīyakumbhāt, āpaḥ jalaṃ,
gṛhītvā ādāya, prokṣayan pramārjayan| rakṣākarmanirdiṣṭapadānāṃ
mantratvādvivaraṇaṃ na karaṇīyamiti kecit; anye tu vyākhyānayanti|-
kṛtyānāmiti kupitamantriṇo'bhicārakarmajanitā rākṣasī ‘kṛtyā’ ityucyate|
pratighātārthaṃ nivāraṇārtham, atra ‘parirakṣārthaṃ’ iti kecit paṭhanti| tathā
rakṣobhayasya ceti rākṣasabhayasya ca pratighātārthamityarthaḥ| brahmā
tadanumanyatāmiti tadrakṣākarma brahmā aṅgīkarotu| nāgā ityādi| ye ye
nāgādayastvāmabhidravanti pīḍayanti tān brahmādyā devā ghnantviti piṇḍārthaḥ|
tatra nāgāḥ vāsukyādayaḥ, piśācāḥ piśitāśanāḥ, gandharvāḥ devagāyanā
hāhāhūhūprabhṛtayaḥ, pitaraḥ agniṣvāttādayaḥ, yakṣāḥ dhanadādayaḥ, rakṣasāḥ
rāvaṇaprabhṛtayaḥ| dikṣvityatra ye carantīti sambadhyate| vāstunivāsāḥ
gṛhabhūminivāsinaḥ| prāṇāniti agniḥ somo vāyuḥ sattvaṃ rajastamaḥ
pañcendriyāṇi bhūtātmeti prāṇāḥ, atra dvādaśaprāṇeṣu madhye
sāmānyavātavācyo'pi vātaśabdaḥ prāṇākhye vātaviśeṣe vartate; kutaḥ? caturṇāṃ
vyānādīnāmagre vakṣyamāṇatvāt| somaḥ candramāḥ| te tava| parjanyaḥ vṛṣṭimān
meghaḥ, indra ityanye| stanayitnavaḥ meghāḥ| balapatiriti indrasya viśeṣaṇam|
manuḥ prajāpatiḥ, manye grīvāpaścimabhāgāśrite dve sire ‘manye’ ityucyete,
matiṃ tathā sa eva manurmatiṃ rakṣatviti sambandhaḥ; ‘tathā manurmatiṃ
rakṣatu’ ityahaṃ manye, iti vyākhyānayanti kecit| sattvaṃ guṇaviśeṣaḥ| manaḥ
cittam| rūpamiha lāvaṇyaṃ vivakṣitaṃ, yatparyāyaḥ saundaryam| chāyā
prabhābhedaḥ; taduktam- “āsannā lakṣyate chāyā prabhā dūrāt prakāśate” (ca. i.
a. 7)- iti| retaḥ śukram, āpaḥ pānīyāni, āpyāyayantu vardhayantu| khāni
srotāṃsi, indriyāṇītyanye| parākramaḥ sāmarthyam| pauruṣaṃ meḍhraṃ,
puruṣaśreṣṭhaḥ nārāyaṇaḥ| ātmānaṃ jīvam| dhruvaḥ tārāviśeṣaḥ| etāḥ pūrvoktā
devatāḥ, nityāḥ satatasthitāḥ| svasti te bhagavān brahmeti svasti maṅgalaṃ,
bhagavān viśiṣṭajñānavān, devāḥ sahendragā indrānuyāyina ityarthaḥ| pitāmahaḥ
brahmā| ītayaḥ annādikṣayahetavo'tivṛṣṭyādayaḥ; taduktam-
“ativṛṣṭiranāvṛṣṭirmūṣikāḥ śalabhāḥ khagāḥ| svacakraṃ paracakraṃ ca saptaitā
26
ītayaḥ smṛtāḥ”- iti||19-33||
tataḥ kṛtarakṣamāturamāgāraṃ praveśya, ācārikamādiśet
27||34||
idānīṃ kṛtarakṣasyetikartavyatāṃ darśayannāha- tataḥ kṛtarakṣamityādi| āgāraṃ
gṛham, ācārikaṃ dvividhamāhāravihāralakṣaṇaṃ vraṇitopāsanīyanirdiṣṭam||34||
tatastṛtīye'hani vimucyaivameva badhnīyādvastrapaṭṭena; na cainaṃ
tvaramāṇo'paredyurmokṣayet ||35||
nacainamiti enaṃ vraṇaṃ, tvaramāṇaḥ śīghrībhavan, aparedyuḥ dvitīyadivase, na
mokṣayet| ‘tatastṛtīye'hani vimucya prakṣālya kaṣāyeṇaivameva
badhnīyādvastrapaṭṭena’ iti kecit paṭhanti| kaṣāyeṇa sadyovraṇoktānāṃ
dravyāṇāṃ kvāthena, evameva pūrvavat||35||
dvitīyadivasaparimokṣaṇādvigrathito
28
vraṇaścirādupasaṃrohati, tīvrarujaśca bhavati
||36||
dvitīye divase mokṣaṇāddoṣaṃ vaktumāha- dvitīyetyādi| vigrathitaḥ granthitaḥ|
anye tu vigrathita ityatra viśabdasya sthāne hiśabdaṃ paṭhanti vyākhyānayanti
ca- hiśabdo yasmādarthe, yasmād grathitaḥ samyaganaṅkurito
granthibhūtastasmānna saṃrohati; ugravedanaśca vraṇo bhavatītyarthaḥ||36||
ata ūrdhvaṃ doṣakālabalādīnavekṣya kaṣāyālepanabandhāhārācārān vidadhyāt
||37||
ata ūrdhvamityādi| ata ūrdhvaṃ tṛtīyadivasānantaraṃ, doṣāḥ vātādayaḥ, kālaḥ
hemantādikaḥ, balaṃ hīnamadhyamottamam, ādiśabdād vayaḥsātmyādīni, avekṣya
parīkṣya, vidadhyāt kuryāt yāvadvraṇasaṃrohaṇaṃ bhavati| anye tvanyathā
paṭhanti- ‘ata ūrdhvaṃ doṣakālabalādīnyavekṣya kaṣāyādīn vidadhyāt’- iti,
vyākhyānayanti ca- ata ūrdhvamiti tṛtīyabandhādanantaraṃ caturthabandhe
doṣādīni parīkṣya kaṣāyādīn vidadhyāt; kaṣāyādīnityādiśabdāt kalkasnehādīnāṃ
grahaṇam||37||
na cainaṃ tvaramāṇaḥ sāntardoṣaṃ ropayet; sa
hyalpenāpyapacāreṇābhyantaramutsaṅgaṃ
29
kṛtvā bhūyo'pi vikaroti ||38||
na cainamityādi| sāntardoṣam abhyantarapūyasahitam| alpenāpyapacāreṇeti
stokenāpi viruddhakarmaṇā| bhūyaḥ punaḥ| vikaroti vikṛtiṃ yāti||38||
bhavanti cātra- tasmādantarbahiścaiva suśuddhaṃ ropayedvraṇam |
rūḍhe'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayet | harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvat
30
sthairyopasambhavāt ||39||
bhavanti cātretyādi| suśuddhamiti bahirabhyantaraṃ ca|
tatrābhyantaraśuddhilakṣaṇaṃ vātādivedanāpagamaḥ; bahiḥśuddhilakṣaṇaṃ
viśuddhavarṇarasasthānagandhāścatvāraḥ| kecit ‘harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ’ ityādi
ślokaṃ na paṭhanti, vyavāyādīnityādiśabdācca bhayaharṣādīni gṛhṇanti||39||
hemante śiśire caiva vasante cāpi mokṣayet |
tryahāddvyahāccharadgrīṣmavarṣāsvapi ca buddhimān
||40||
nanu, kiṃ sarvadaiva tryahānmoktavyo'tha kiñcidantareṇetyāha
31
- hemante śiśire caivetyādi| hemantādiṣu tryahānmokṣayet, teṣu śītatvena
śīghrapākabhayābhāvāt| śaradādiṣu dvyahānmokṣayet, teṣāmuṣṇatvena
śīghrapākāgamabhayāt| hemante śiśire caiveti evaśabdo hemantaśiśirayostryahe
eva mokṣa iti niyamati, cakārastu paittikavraṇasya niyamaṃ vyabhicārayati;
tena paittikasya hemantaśiśirayoryathārhaṃ mokṣa iti| vasante cāpīti apiśabdād
vaiśākhasyoṣṇatvāt kadācid dvayahe'pi mokṣaḥ sarvavraṇānāṃ; tathā paittikasya
dvirahno bandha iti ca samuccinoti| śaradgrīṣmavarṣāsvapi ceti apicagrahaṇaṃ
kvacid dvyahamokṣaṇavidhimapi vyabhicārayati, tena paittikaṃ vraṇaṃ grīṣme
ekasminneva dine dvau vārau badhnīyāt| anye tu śiśiragrahaṇamapāsya ‘hemante
ca vasante ca prāvṛṭkāle ca mokṣayet’ iti paṭhanti; tanna, pañjikayā
dūṣitatvāt| nanu, hemantādayaḥ śaradādayaśca na samānāstat kathaṃ teṣu
tulyakālaṃ vraṇamokṣaṇam? ucyate, tryahādeva dvyahādeveti niyamo na kṛtaḥ,
tena hemāntādīnāṃ śaradādīnāṃ cotkarṣāpakarṣān samīkṣya vraṇamokṣaṇaṃ
kartavyamityadoṣaḥ||40||
atipātiṣu rogeṣu necchedvidhimimaṃ bhiṣak | pradīptāgāravacchīghraṃ tatra
kuryāt pratikriyām ||41||
nanu, kathaṃ sarvatraiva sambhṛtasambhārasya chedyādi
kartavyamutānyathā'pītyāha- atipātiṣvityādi| atipātiṣu āśukāriṣu| athavā,
atipātiṣu rogeṣu bandhakālādiniyamavyabhicārārtha evāyaṃ śloka iti||41||
yā vedanā śastranipātajātā tīvrā śarīraṃ pradunoti jantoḥ | dhṛtena sā
śāntimupaiti siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvitenā
||42||
śastrapāte'vasthāṃ cikitsitumāha- yā vedanetyādi| pradunoti upatāpayati;
kvacit ‘pratanoti’ iti pāṭhaḥ, tatra vyāpnotītyarthaḥ||42||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'gropaharaṇīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ
||5||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne'gropaharaṇīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘karmaṇāmagre upaharaṇaṃ yeṣāṃ yantraśastrādīnāṃ tānyagropaharaṇāni, tānyadhikṛtya kṛto'dhyāyo'gropahaṇīyaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘chedyādiśabdā bhāva eva kṛtyāntāśchedādivācakāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 3 vraṇādiprakṣālanārthaḥ ↩
- 4 ‘prāṅmukhatvamāturasya pratyaṅmakhatvaṃ vaidyasya ca pūrvāhṇaviṣayamityāhuḥ, ālokena śastranipātasthānanirīkṣaṇasukaratvāt, tenāparāhṇe viparyayaṃ vidyāt’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 5 ‘śastrapātapīḍayā calanenānyatra śastrāghātaśaṅkānivāraṇārthaṃ yattrayitveti’ iti catraḥ ↩
- 6 ‘anulomaṃ yathākramaṃ, kramastvatrānantaramupadeṣṭavyaśāstrāpekṣo vicārāpekṣaśca, tena yathāyogamiti tātparyārthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 7 ‘āpūyadarśādityanena pūyaprāptyanantaraṃ śastrapraṇidhānaṃ niṣedhayati’ cakraḥ ↩
- 8 ‘dvyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ veti āyatatvena pākapramāṇāpekṣayā vikalpanīyaṃ, na tu gāmbhīryeṇa| śastraṃ nidadhyādāpūyadarśanādityanenaiva tadupalabdhreḥ’ iti hārāṇacandraḥ| ‘aṅguladvayamathavā'ṅgulatrayamantarīkṛtya punaranyavraṇaṃ kuryānna tvāsannam’ ityaruṇadattaḥ| ‘dvyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ vā’ iti pā. ↩
- 9 atra ‘nirāśrayaḥ’ iti padaṃ hārāṇacandro na paṭhati ↩
- 10 ‘vraṇaguṇā iti vraṇe kartavye śothaguṇāḥ, atra śotho'pi vraṇahetutayā vraṇa ityucyate’ iti cakraḥ ↩
- 11 ‘vraṇakarmaṇi prāśastya...’ iti pā. ↩
- 12 ‘suṣṭhu vibhaktau pārśvāparapārśvādivibhāgau yasya taṃ tathāvidham’ ityaruṇadattaḥ| ‘suvibhaktaḥ utsaṅgādidoṣarahitaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 13 ‘nirāśraya iti aṅgulyā'vamardanenonmūlitāśeṣapūyāśrayaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 14 ‘prāptakāle pākakāle kṛtaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 15 ‘samakālapākaḥ’ iti pā. ↩
- 16 śastrataikṣṇyaṃ tu paramārthataḥ śastraguṇo'pi vaidyāyattatvādvaidyaguṇatvenoktam ↩
- 17 ‘nāntareti samīpe hi kṛto vraṇo'pārthako bhavatīti madhyanikaṭārthayornikaṭārthasyaivāntarāśabdasya nañartha-na-śabdena samāsānmadhye dūre vetyarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 18 ‘yato gatāṃ gatiṃ’ iti vāgbhaṭe pāṭhaḥ| ‘yato doṣagatiṃ’ iti pā. ↩
- 19 “tiryak chindyāllalāṭabhrūdantaveṣṭakajatruṇi| kukṣikakṣākṣikūṭauṣṭhakapolagalavaṅkṣaṇe|| anyatra chedanāttiryak sirāsnāyuvipāṭanam” (sū. a. 29) iti vāgbhaṭaḥ ↩
- 20 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustakeṣu nopalabhyate ↩
- 21 ‘kenacidatrārśobhagandarāvapi paṭhyete, tadayuktaṃ, cikitsite tayoḥ śastrakarmaṇaḥ prāgbhojanavidhānādevatadarthānuvādinā vāgbhaṭenāpyapaṭhitvācca’ iti hārāṇacandraḥ| ‘arśodhikāre tvanilapraśamanārthaṃ ‘snigdhamuṣṇamalpamannaṃ dravaprāyaṃ bhuktavantaṃ’ iti vacanaṃ tu tathābhojanaṃ darśayatīti na virodhaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 22 ‘udakaṃ vraṇāntargatamaniḥsṛtaṃ prakṣālanodakaṃ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 23 vikeśikāmityarthaḥ ↩
- 24 ‘svasti nāradaparvatau’ iti pā. ↩
- 25 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 26 ‘pratyāsannāśca rājānaḥ ṣaḍetā ītayaḥ smṛtāḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘evamāhāravihārau kartavyāvityupadiśet| ācāraśabdena caratergatibhakṣaṇārthatvādāhāro'pi labdhaḥ’ cakraḥ ↩
- 28 ‘vigrathito granthirūpaḥ samyaganaṅkurita iti yāvat’ cakraḥ ↩
- 29 ‘utsaṅgaṃ pākāvadāraṇādibhiḥ kroḍavannimnaṃ kṛtvā, vikaroti vikṛtatvena pariṇamati’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 30 ‘yāvadāsthairyasambhavāt’ iti pā. ↩
- 31 ‘kiñcidavekṣyamāṇenetyāha’ iti pā. ↩