athāta ṛtucaryamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi| ṛtavo dvimāsikāḥ śiśirādayo hemantāntāḥ ṣaṭ, varṣādayaḥ
prāvṛḍantā vā; teṣu caryā caraṇaṃ vartanaṃ; tadadhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ
ṛtucaryaḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ| ṛtucaryamiti kecidanyathā vyākhyānayanti-
caradhātorgatibhakṣaṇārthasya caryamiti rūpaṃ, tena, āhāro vihāraśca
caryaśabdenocyate| anye tu ‘athāta ṛtucaryānāmādhyāyam’ iti paṭhanti,
vyākhyānayanti ca- caryā śāstraniyamita ācāraḥ, ṛtuṣu ṛtūnāṃ vā caryā
ṛtucaryā, ṛtucaryārtho'dhyāyaḥ ṛtucaryā; yathā pradīpārthā mallikā pradīpa
iti; nāmaśabdaḥ sañjñāyām| ṛtucaryāṃ nāma svasthavṛtte'pi vakṣyati||1-2||
kālo hi nāma (bhagavān
1
) svayambhuranādimadhyanidhanaḥ | atra rasavyāpatsampattī jīvitamaraṇe ca
manuṣyāṇāmāyatte
2| sa sūkṣmāmapi kalāṃ
3
na līyata iti kālaḥ, saṅkalayati kālayati vā bhūtānīti kālaḥ
||3||
tatra yadaṅgabhūtā ṛtavastameva prathamaṃ svaguṇakarmaniruktibhirdarśayannāha-
kālo hi nāmetyādi| hi upadarśane, nāmaśabdaḥ prasiddhau, kāla iti prasiddha
upadarśyate| svayambhūriti na kenāpyutpādyate| anādimadhyetyādi- ādiḥ
utpattiḥ, ādyantayorantarā madhyaṃ, nidhanaṃ vināśaḥ, etairvarjitaḥ|
svadharmeṇa kālamuktvā karmaṇā cikitsopayogitāṃ nidarśayannāha- atra
rasavyāpadityādi|- atra kāle| rasasya madhurādeḥ, rasaśabdenātra
rasavaddravyamucyate'bhedopacārādityanye; vyāpad vipannatā, sampattiḥ
sampannatā, āyatte adhīne| jīvitamaraṇe ceti cakāro'traśabdamihānuvartayati,
tena jīvitamaraṇe atra kāle āyatte; jīvitasyotpattyadhīnatvāditi
sāmarthyādutpattirapi kālādhīnaiva| kathamekasmāt kāladravyāt sampadvyāpattī
jīvitamaraṇe ca parasparaviruddhe syātāṃ? na hyekasmādagneḥ śītoṣṇau,
ekasmādvā pradīpāt prakāśatamasī, iti| satyaṃ, kālaśabdenātra kālatvopādhiḥ
śītādibhedabhinnaḥ śiśirādirabhidhīyate, tasya ca samyaṅmithyābhyāṃ
yogābhyāmanyonyaviruddhayorapi kāryayoḥ sambhava ityadoṣaḥ| kālasya niruktiṃ
kurvannāha- sa sūkṣmāmityādi|- saḥ kālaḥ, sūkṣmāmapi stokāmapi, kalāṃ bhāgaṃ,
na līyate gatimattvāt śliṣṭo na bhavati; anye tu ‘na līyate’ ityatra
‘kalīyate’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca- kalīyate saṅkhyāyate iti kālaḥ|
niruktipakṣāntaramāha- saṅkalayatītyādi|- saṅkalayati saṃharaṇādekarāśīkaroti
bhūtānīti vā kālaḥ, saṅkalayati sukhaduḥkhābhyāṃ bhūtāni yojayatīti vā kālaḥ,
kālayati saṅkṣipatīti vā kālaḥ, athavā kālayati mṛtyusamīpaṃ nayatīti vā
kālaḥ; anye tu ‘kālayati’ ityatra ‘kalayati’ iti paṭhanti, ‘kalayati
saṅkhyātīti vā kāla’ iti ca vyākhyānayanti||3||
tasya saṃvatsarātmano
4
bhagavānādityo
gativiśeṣeṇākṣinimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ
karoti ||4||
tasya saṃvatsaretyādi| tasya kālasya| kiṃviśiṣṭasya? saṃvatsarātmanaḥ
saṃvatsarasvarūpasya; saṃvatsarātmanaḥ saṃvatsaraśarīrasyetyanye|
bhagavānāditya ityupalakṣaṇaṃ; tena candro'pi gṛhyate,
niśākaraṇatvādihetutvāt; athavā ravireva bhagavān māhātmyavān svaraśmibhiḥ
śītoṣṇavarṣāḥ kurute, kālavibhāgaṃ ca
gativiśeṣeṇātmīyenodayāstagamanalakṣaṇena| nanu, saṃvatsarātmana iti kimuktaṃ?
yena, ṛtvāvṛttirdivasāvṛttirvā kālaḥ, tena ṛtvātmano dinātmano veti vaktavyaṃ;
naitadasti, na hyekasminṛtau dine vā ṛtvantarāṇāṃ dināntarāṇāṃ vā sarveṣāṃ
dharmāvarodhaḥ kutaḥ? śītoṣṇavṛṣṭibhedena teṣāmatyantabhinnatvāt; saṃvatsare
punarekasminneva sarveṣāṃ bhūtabhavadbhaviṣyatāṃ divasānāmṛtūnāṃ
saṃvatsarāntarāṇāṃ ca dharmo'varudhyata iti yathoktameva nyāyyam||4||
tatra laghvakṣaroccāraṇamātro'kṣinimeṣaḥ, pañcadaśā'kṣinimeṣāḥ kāṣṭhā,
triṃśatkāṣṭhāḥ kalā, viṃśatikalo muhūrtaḥ kalādaśabhāgaśca,
triṃśanmuhūrtamahorātraṃ, pañcadaśāhorātrāṇi pakṣaḥ, sa ca dvividhaḥ- śuklaḥ
kṛṣṇaśca, tau māsaḥ ||5||
idānīṃ saṃvatsarāṃśān nimeṣādīn vivaritumāha- tatra laghvakṣaretyādi| tatra
teṣu madhye| laghvakṣaramakārādi, tasyoccāraṇaṃ kaṇṭhatālvādivyāpāreṇodīraṇaṃ,
tatpramāṇo nimeṣaḥ| nanu, laghvakṣaroccāraṇādinā nimeṣādayo vibhajyanta, tat
kathaṃ bhagavānādityo gativiśeṣeṇa nimeṣādīnāṃ vibhāgaṃ karotītyuktaṃ? naiṣa
doṣaḥ, yato jyautiṣikā nimeṣādipravibhāgena śaṅkucchāyāmāgamoktāmarkagatyāpi
pramāṇayanti; sā punaḥ sarvajanaprasiddheti na nirdiṣṭā| kalādaśabhāgaśceti
kalāyā daśamo bhāgastrisraḥkāṣṭhāḥ| ‘triṃśatkalo muhūrta’ iti pāṭho
nibandhairvistareṇa dūṣitaḥ| ‘śuklaḥ kṛṣṇaśca’ iti pakṣakramo'māvāsyāvadhiṃ
māsaṃ jñāpayati; anye tu ‘kṛṣṇaḥ śuklaśca’ iti paṭhanti||5||
tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ, dvimāsikamṛtuṃ kṛtvā ṣaḍṛtavo bhavanti; te
śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ | teṣāṃ tapastapasyau śiśiraḥ,
madhumādhavau vasantaḥ, śuciśukrau grīṣmaḥ, nabhonabhasyau varṣāḥ, iṣorjau
śarat, sahaḥsahasyau hemanta iti ||6||
tatra māghādaya ityādi| tatra teṣāmṛtūnāṃ madhye| tapāḥ māghaḥ, tapasyaḥ
phālgunaḥ| madhuḥ caitraḥ, mādhavaḥ vaiśākhaḥ| śuciḥ jyeṣṭhaḥ, śukraḥ āṣāḍhaḥ;
anye tu śukro jyeṣṭhaḥ, śucirāṣāḍha iti manyante| nabhāḥ śrāvaṇaḥ, nabhasyaḥ
bhādrapadaḥ| iṣaḥ āśvinaḥ, ūrjaḥ kārtikaḥ| sahāḥ mārgaśīrṣaḥ, sahasyaḥ pauṣaḥ|
śiśirādirayamṛtuvibhāgo rasabalamadhikṛtyoktaḥ| carake'pi
5
tasyāśitīye (ca. sū. a. 6) rasabalaniṣpattyarthaṃ śiśirādivibhāgo darśitaḥ|
anye tvanyathā vyākhyānayanti- tatreti gaṅgāyā uttare deśe śiśirādyṛtuvibhāgo
boddhavyaḥ
6
iti; ayamartho gayadāsācāryeṇa bahudhā dūṣitaḥ||6||
ta ete śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrādityayoḥ
7
kālavibhāgakaratvādayane dve bhavato dakṣiṇamuttaraṃ ca | tayordakṣiṇaṃ
varṣāśaraddhemantāḥ; teṣu bhagavānāpyāyate somaḥ, amlalavaṇamadhurāśca rasā
balavanto bhavanti, uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamabhivardhate | uttaraṃ
ca śiśiravasantagrīṣmāḥ, teṣu bhagavānāpyāyate'rkaḥ, tiktakaṣāyakaṭukāśca rasā
balavanto bhavanti, uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamupahīyate
||7||
ta ete śītoṣṇavarṣetyādi| ta ete ṣaḍṛtavaḥ, śītoṣṇavarṣalakṣaṇairlakṣitāḥ|
atra śītaṃ vātakṛtam, auṣṇyamādityakṛtaṃ, varṣaścandrakṛtaḥ; śītavarṣau
candrakṛtāvityanye| etaiśca ṣaḍṛtubhirdve ayane bhavataḥ| kuta ityāha-
candrādityayoḥ kālavibhāgakaratvāt| ke te dve ayane iti pṛṣṭa āha-
dakṣiṇamuttaraṃ ca| atra dakṣiṇamayanaṃ candrakālaṃ vibhāgayati,
uttaramayanamādityakālamiti| tayordakṣiṇamityādi|-
tayordakṣiṇottarāyaṇayormadhye varṣāśaraddhemantā dakṣiṇāyanaṃ; teṣu
varṣādiṣūttarottaraṃ bhagavān soma āpyāyate adhikabalo bhavati, na kevalaṃ
soma eva balavān bhavati rasāścāmlādayo varṣādiṣu yathāsaṅkhyamuttarottaraṃ
balavanto bhavanti; uttarottaraṃ ceti cakāro vyatikrameṇa sambandhanīyaḥ, tena
sarvaprāṇināṃ cottarottaraṃ balamabhivardhate ityarthaḥ| uttaramityādi|-
śiśiravasantagrīṣmā uttarāyaṇaṃ, teṣu śiśirādiṣūttarottaraṃ bhagavānarka
āpyāyate adhikabalo bhavati; tiktādayo rasāśca śiśirādiṣu
yathāsaṅkhyamuttarottaraṃ ca balavanto bhavanti| balamapahīyate
balahānirbhavati| ‘te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ’ iti sūtre
yadyapi prāguttarāyaṇaṃ paṭhitaṃ, tathā'pi bhāṣye yat prathamaṃ dakṣiṇāyanasya
vyākhyānaṃ taduttarāyaṇato'pi dakṣiṇāyanasya vaiśiṣṭyaṃ pratipādayati; kutaḥ?
visargatvāt prāṇināṃ balakaratvācceti||7||
bhavati cātra- śītāṃśuḥ kledayatyurvīṃ vivasvān śoṣayatyapi | tāvubhāvapi
8
saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||8||
amumevārthamupasaṃharannāha- bhavati cātretyādi| śītāṃśuḥ candraḥ| kledayati
ārdrīkaroti| urvīṃ bhūmim| vivasvān ādityaḥ śoṣayati| tāvubhāvāpīti tau
candrasūryau| saṃśritya āśritya, vāyuḥ prajāḥ pālayati rakṣati|
candramāśrityāpyāyanaṃ jagataḥ karoti, sūryamāśritya śoṣaṇaṃ; tato yathākālaṃ
rasābhinirvṛttiḥ, tena prajā vardhayatīti piṇḍārthaḥ||8||
atha khalvayane dve yugapat saṃvatsaro bhavati | te tu pañca yugamiti sañjñāṃ
labhante | sa eṣa nimeṣādiryugaparyantaḥ kālaścakravat parivartamānaḥ
kālacakramityucyata ityeke
9||9||
pariśiṣṭaṃ pūrvasūtrādvyakhyātumāha- atha khalvayane ityādi|
yugapadekakālamayanadvayaṃ saṃvatsaraḥ, na pṛthag dakṣiṇāyanamuttarāyaṇaṃ vā|
nanu, ‘māghādayo dvādaśamāsāḥ saṃvatsaraḥ’ ityuktam, tat kiṃ punarabhidhānena?
ucyate, pūrvodite hi māghādayo dvādaśamāsā vyastā akramapaṭhitāśca saṃvatsara
ityāśaṅkā syāt, ‘athakhalvayane dve’ ityādinirdeśe kriyamāṇe yena krameṇa
ṣaḍṛtuvibhāge'yanadvayamuktaṃ tenaiva cedayanadvayaṃ yugapat syāttadā
saṃvatsara iti vyastānāmakramapaṭhitānāṃ ca māghādīnāṃ saṃvatsaratvaṃ
nirastamiti| idānīṃ yugapravibhāgaṃ darśayannāha- te tvityādi| te punaḥ pañca
saṃvatsarāḥ yugamiti sañjñāṃ prāpnuvanti| iyaṃ ca yugasya pāribhāṣikī sañjñā,
paramārthatastu kṛtādayaścatvāro yugaviśeṣāḥ| sa eṣa ityādi sa eṣaḥ kālaḥ||9||
iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti,
doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ; te tu bhādrapadādyena dvimāsikena vyākhyātāḥ;
tadyathā- bhādrapadāśvayujau varṣāḥ, kārtikamārgaśīrṣau śarat, pauṣamāghau
hemantaḥ, phālgunacaitrau vasantaḥ, vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ; āṣāḍhaśrāvaṇau
prāvṛḍiti ||10||
saṃśodhanāśrayaṃ darśanaṃ darśayannāha- ihetyādi| iha asminnadhyāye, tuśabdaḥ
punararthaḥ| asminnadhyāye punaḥ kimarthaṃ varṣādayaḥ ṛtava ityāha-
doṣopacayādyartham| nanu, idaṃ darśanaṃ vyādhihetuvātādisañcayādyarthatvāt
prāk
10
kartuṃ yujyate| naivaṃ, tatra vātādihetūnāṃ rasānāṃ niṣpattestadeva darśanaṃ
prāk kṛtaṃ, athavā ‘hemante śiśire caiva vasante cāpi mokṣayet’- (sū. a. 5)
ityādiśloke śiśirādīnāmādau nirdiṣṭatvāt| nanu, prāvṛḍvarṣayoḥ ko bhedaḥ?
ucyate, prathamaḥ pravṛṣṭeḥ kālaḥ prāvṛḍ, tasyānubandho varṣāḥ| sañcayāt
prakopo balavān, tasya cikitsitaṃ saṃśodhanamityatra
11
varṣādayo ṛtava uktāḥ, tathā carake'pi rogabhiṣagjitīye
12
vimāne saṃśodhanamadhikṛtya varṣādayo'bhihitāḥ| yadyapi doṣasañcayādinimittaṃ
varṣādayaḥ kathitāḥ, tathā'pi sañcayādiṣu saṃśodhanaṃ kāryamityasya
prādhānyaṃ; śiśirādayastu rasaṃ balaṃ cādhikṛtyoktāḥ, varṣādayastu
saṃśodhanamadhikṛtya sañcayādyarthamiti tātparyārthaḥ| anye tvanyathā
vyākhyānayanti- gaṅgāyā dakṣiṇe deśe varṣādyṛtuvibhāgo jñātavya iti; ayamapi
gayadāsācāryeṇa dūṣitaḥ||10||
tatra, varṣāsvoṣadhayastaruṇyo'lpavīryā āpaścāpraśāntāḥ
13
kṣitimalaprāyāḥ, tā upayujyamānā nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmau
klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ
14
vidahyante, vidāhāt pittasañcayamāpādayanti; sa sañcayaḥ śaradi praviralameghe
viyatyupaśuṣyati paṅke'rkakiraṇapravilāyitaḥ paittikān vyādhīñjanayati | tā
evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavantyāpaśca
praśāntāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyāśca, tā upayujyamānā mandakiraṇatvādbhānoḥ
satuṣārapavanopastambhitadehānāṃ
15
dehināmavidagdhāḥ snehācchaityādgauravādupalepācca śleṣmasañcayamāpādayanti;
sa sañcayo vasante'rkaraśmipravilāyita īṣatstabdhadehānāṃ dehināṃ ślaiṣmikān
vyādhīñjanayati | tā evauṣadhayo nidāghe niḥsārā rūkṣā atimātraṃ laghvyo
bhavantyāpaśca, tā upayujyamānāḥ sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ
raukṣyāllaghutvācca
16
vāyoḥ sañcayamāpādayanti; sa sañcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃ jalopaklinnāyāṃ
bhūmau klinnadehānāṃ dehināṃ śītavātavarṣerito vātikān vyādhīñjanayati |
evameṣa doṣāṇāṃ sañcayaprakopaheturuktaḥ
||11||
pittādīnāṃ sañcayaprakopau varṣādiṣu yathā sahetukau bhavatastathā
nirdiśannāha- tatra varṣāsvityādi| tatra teṣu ṛtuṣu madhye, oṣadhayo
godhūmacaṇakaśālyādayaḥ, taruṇyaḥ abhinavāḥ, alpavīryā alpaśaktayaḥ,
‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ; anye tu vīryaśabdaṃ śītoṣṇākhyavīryavācinaṃ
manyante| nanu, varṣāsu godhūmādayaḥ purātanā eva bhavanti, kathamabhinavā
ityucyante? naiṣa doṣaḥ,
godhūmacaṇakaśālyādayo'ntaḥsūkṣmajalapraveśānmradimānamupagatāḥ
kiñcittiraskṛtaśaktayaḥ prarohadharmiṇyaḥ procchūnatāmupagatā anavā api
taruṇya
17
ityucyante, śākādayastu nūtanā eva prayujyante| āpaścāpraśāntā
18
apariṇatāḥ, navatvāt; aprasannāḥ kaluṣā ityanye; kṣitimalaprāyāḥ
pṛthivyāstṛṇaparṇotkaraśavakothādimalabahulāḥ, atrāpi ‘bhavanti’
ityadhyāhāraḥ| tā upayujyamānā ityādi| vidahyante amlapākamupayānti| kāstāḥ?
pūrvoktā oṣadhaya āpaśca| kiṃ kriyamāṇāḥ? upayujyamānāḥ|
keṣāmamlapākamupayānti? dehināṃ; kiṃviśiṣṭānāṃ? śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ;
śītena kupito vātaḥ śītavātaḥ (śārīraḥ
19
), tena mandavegīkṛtāgnīnāṃ; na punarbāhyena śītavātena; yatastena
bahirlomakūparodhenoṣmaṇo'nirgamādantaragnerbalamedhate| punaḥ kimbhūtānāṃ
dehināṃ? klinnadehānāṃ ārdrībhūtaśarīrāṇām| kasyāṃ satyāṃ? bhūmau|
kiṃviśiṣṭāyāṃ? jalapraklinnāyāṃ; pānīyena suṣṭhu stimitāyām| kva sati?
nabhasi, ākāśe| kiṃviśiṣṭe? meghāvatate, meghavyāpte| vidāhāt amlapākāt|
pittasañcayamiti saṃhatirūpā vṛddhiḥ sañcayaḥ; svasthānavṛddhirityanye|
sañcīyamānamapi pittamṛtuśaityāttasmin kāle na kupyati| sa sañcaya ityādi| sa
eva pittasya varṣākālopacitaḥ sañcayaḥ, śaradyalpameghe ākāśe sūryaraśmibhiḥ
pravilāyitaḥ san pittodbhavān vyādhīnutpādayati| tā evetyādi tā evauṣadhayaḥ
pūrvoktāḥ| kālapariṇāmāt kālaparipākāt| pariṇatavīryāḥ sañjātaśaktikāḥ|
balavatyo dehopacayahetavaḥ, anyathā pariṇatavīryabalavatorekārthatvāt
punaruktiḥ syāt| āpaśca praśāntāḥ
20
svacchāḥ; kṣitimalāpagamādityanye| tā iti pūrvoktā oṣadhaya āpaśca|
upayujyamānāḥ khādyamānāḥ pīyamānāśca| satuṣārapavanopastambhitadehānāmiti
21
satuṣārapavanena himārdravātenopastambhitānyāpyāyitāni dehāni śarīrāṇi yeṣāṃ
te tathoktāḥ| tā oṣadhaya āpaśca kiṃviśiṣṭāḥ? avidagdhāḥ,
madhurapākamupagatāḥ| ṛtvādisvabhāvāt kaphasya sañcīyamānasya
himānīvaśāttadānīṃ styānataiva bhavati na prakopaḥ| sa sañcaya ityādi|
arkaraśmipravilāyita iti styānaghṛtavadvilayanamātraṃ vasante bhavati, na
tūpaśoṣaṇākhyaḥ praśamaḥ, kasmāt? arkasya nātitīkṣṇatvācchleṣmaprācuryācca|
ślaiṣmikān vyādhīn annadveṣahṛdayotkledādīn| tā evauṣadhaya ityādi| nidāghe
grīṣme| niḥsārāḥ nirgatasārāḥ
22, sāro'tra gauravam| rūkṣāḥ niḥsnehāḥ| na kevalamoṣadhaya evaṃvidhā bhavanti
āpaśca bhavantītyarthaḥ| tā upayujyamānā ityādi|- tā anantaranirdiṣṭā
auṣadhayo raukṣyalaghutvābhyāṃ hetubhyāṃ sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ
nṝṇāṃ vātasañcayamāpādayantīti piṇḍārthaḥ| yadyapi śītasya vāyoruṣṇe grīṣme
sañcayo na yujyate
23, tathā'pi vātaguṇeṣu sarveṣu raukṣyaṃ pradhānaṃ,
tenauṣadhīnāmatyartharaukṣyeṇa rūkṣasya vāyorgrīṣme sañcayaḥ syādityadoṣaḥ
24| sa sañcayaḥ prāvṛṣītyādi| sa vātasañcayaḥ śītavātavarṣerito vātikān vyādhīn
koṣṭhatodasañcaraṇādīn janayati| kva kāle? prāvṛṣi; keṣāṃ vātikān vyādhīn
janayati? dehināṃ; kiṃviśiṣṭānāṃ? klinnadehānāṃ; kasyāṃ satyāṃ?
bhūmāvatyarthaṃ jalopaklinnāyām| evameṣa ityādi| evamanena prakāreṇa, eṣa iti
kālasvabhāvakṛtauṣadhitāruṇyādiryāvacchītavātavarṣerito vātikān
vyādhīñjanayatīti doṣāṇāṃ yau sañcayaprakopau tayorayaṃ heturuktaḥ| nanu,
doṣopacayaprakopopaśamanimittamiti trayāṇāṃ cayādīnāṃ pratijñātatvāt kathaṃ
sañcayaprakopau vyākhyāyopasaṃhāraḥ? naiṣa doṣaḥ, prakope hi saṃśodhanaṃ
kāryaṃ; tatra yadi yathāpratijñaṃ trīn praśamasahitān vyākhyāti tadā
praśamāntaritaḥ prakopopakramavidhiḥ syāt; tasmāt sañcayaprakopāveva tāvat
pṛthagākhyāti||11||
tatra varṣāhemantagrīṣmeṣu sañcitānāṃ doṣāṇāṃ śaradvasantaprāvṛṭsu ca
prakupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyam ||12||
prakope yathāvasaraṃ saṃśodhanavidherāsañjanārthaṃ tameva vidhiṃ vaktumāha-
tatra varṣetyādi| varṣādiṣu ye sañcitā doṣāsta eva yadā śaradādiṣu prakupitā
bhavanti tadā nirharaṇaṃ kartavyam| nirharaṇamākarṣaṇaṃ vamanādinā|
prakupitānāmiti praśabdo bahudoṣāṇāmeva saṃśodhanamiti darśayati; madhyadoṣeṣu
pācanādi, alpadoṣeṣu punarlaṅghanapipāsānigrahādi yathartuvidhisamācāraśceti
cakāro darśayati| nanu, varṣādiṣu śaradādiṣu cayaprakopayoranantaramevoktatvāt
kimarthamatra varṣāhemantagrīṣmeṣvityādipāṭhaḥ? prakupitānāṃ nirharaṇaṃ
kartavyamityeva vaktuṃ yuktam| satyaṃ, śaradādiṣveva prakupitānāṃ nirharaṇaṃ
yathā syādanyatra mābhūditi niyamārthaṃ punaḥ śaradādigrahaṇaṃ; yadi punaḥ
śaradādigrahaṇaṃ na kriyeta, tadā grīṣmādiṣu
25
hetubāhulyāt prakupiteṣu doṣeṣu vamanādayo vidhīyeran; na caitadiṣyate,
grīṣmādiṣu
26
hi vamanādayo vidhīyamānā vyāpadaṃ maraṇaṃ votpādayanti| prāvṛṭsu ceti cakāraḥ
saṃśodhanasādhyeṣvatipātiṣu rogeṣu grīṣmādiṣvapi saṃśodhanaṃ kartavyamiti
jñāpayati| varṣādiṣu sañcayasya pūrvamevoktatvāt punarvarṣādigrahaṇaṃ
yathāsvamṛtuvihita āhārācārākhyaḥ svasthavṛttodito vidhiḥ kartavya iti
sūcayati| śaradādīnāmṛtūnāṃ
27
dvitīyamāse saṃśodhanaṃ kartavyam; tatra pittasaṃśodhanaṃ mārgaśīrṣe,
kaphanirharaṇaṃ caitre, vātasya śrāvaṇe, evaṃ hi sādhāraṇaḥ
28
kālaḥ, trimāsāntaritāśca doṣā bhavanti| tathā cāha- “grīṣmādisañcitān doṣān
trimāsāntaritān haret”- iti||12||
tatra paittikānāṃ vyādhīnāmupaśamo hemante, ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe, vātikānāṃ
śaradi
29, svabhāvata eva; ta ete sañcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ
30||13||
upaśamaṃ vyākhyātukāma āha- tatra paittikānāmityādi| svabhāvataḥ
svalakṣaṇataḥ, svalakṣaṇaṃ punareṣāṃ śītoṣṇavarṣādi| nanu, yadi
kālasvabhāvādeva doṣāṇāmupaśamastarhi śāstravaiyarthyaṃ syāt; na ca
vaiyarthyaṃ dṛśyate, taduktavidhānādapyupaśamadarśanāt| satyametat, doṣāṇāṃ
svabhāvavināśitve'pi
31
cayādivisadṛśasantānotpattau śāstraṃ hetutayā vyāpriyamāṇaṃ nānarthakaṃ;
vināśakāraṇābhāve'pi hi ghaṭādīnāṃ visadṛśakapālalakṣaṇotpāde
mudgarādihetvantarasāphalyamasti||13||
tatra, pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ, madhyāhne grīṣmasya, aparāhṇe prāvṛṣaḥ
32, pradoṣe vārṣikaṃ, śāradamardharātre, pratyuṣasi haimantamupalakṣayet;
evamahorātramapi varṣamiva śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ
doṣopacayaprakopopaśamairjānīyāt ||14||
sāṃvatsarikaṃ vidhiṃ dine'pyatideṣṭumāha- tatra pūrvāhṇa ityādi| tatreti
ahorātre| śāradamardharātra iti bhūgolādhaḥsthitasūryatvādardharātre śāradaṃ
liṅgamātapābhāve'pi golakagaṇitavido jyotirvido manyante; bhiṣajastu
kālasvabhāvādāhāravaśācceti| ahorātramapi varṣamivetyādi|- śītoṣṇavarṣairye
doṣopacayaprakopopaśamāstairahorātramapi varṣamiva jānīyāditi sambandhaḥ|
etenāhorātrike sañcayādāvanāgatābādhoktadantadhāvanādipratīkārairnirharaṇaṃ
kartavyamityuktam| nanu, pratidinaṃ doṣāṇāṃ sañcayaprakopapraśameṣu satsu
kathamārtavāḥ sañcayādayo bhavanti, divasairevartūnāmārabdhatvāt,
āhnikacayakopayoḥ pratyahameva pratītatvāt| satyam, āhnikau
cayaprakopāvahorātramāśritya
somasūryānilānāmuṣṇādiguṇamātrotpannatvādalpakāraṇau,
alpenaivānāgatābādhavidhānena śāntimupayātaḥ; ṛtubhavau tu cayaprakopau
mārgāntaragatasomasūryānilakṛtairdravyarasaguṇavīryavipākaprabhāvairnirantaropacitatvādahorātramātrāśritārkādiguṇādatyantabhinnairārabhyamāṇau
mahākāraṇakau mahataiva saṃśodhanādividhinā śāntiṃ gacchataḥ||14||
tatra, avyāpanneṣu ṛtuṣvavyāpannā oṣadhayo bhavantyāpaśca; tā upayujyamānāḥ
prāṇāyurbalavīryaujaskaryo bhavanti ||15||
so'yaṃ doṣacayādiravyāpanneṣu ṛtuṣu bhavatīti darśayannāha-
tatrāvyāpanneṣvityādi| prāṇā agnīṣomādayaḥ, āyuḥ śarīrendriyasattvātmamanasāṃ
saṃyogaḥ, balamutsāhopacayalakṣaṇaṃ, vīryaṃ śaktiḥ, ojaḥ hṛdayāśritaṃ
saptadhātusnehaḥ||15||
teṣāṃ punarvyāpado'dṛṣṭakāritāḥ, śītoṣṇavātavarṣāṇi khalu
33
viparītānyoṣadhīrvyāpādayantyapaśca ||16||
kutaḥ punaḥ ṛtūnāṃ vyāpada ityāha- teṣāṃ punarityādi| teṣāṃ ṛtūnām| vyāpadaḥ
śītoṣṇavātavarṣāṇāmeva vaiparītyam| adṛṣṭena sarvajanasāmānyenādharmeṇa,
kāritāḥ kartuṃ prayojitāḥ| śītoṣṇetyādi| viparītāni hīnamithyātiyuktāni|
oṣadhīrapaśca vyāpādayanti viruddhatāṃ prāpayanti| anye tu
śītoṣṇavātavarṣāṇītyādipāṭhamanyathā kṛtvā''pātanikāpūrvaṃ paṭhanti| tadyathā-
adharmastāvad vyāpadāṃ sambhave prayojakaḥ kartā; kaḥ punaḥ svatantraḥ kartā?
ityāha- śītoṣṇavarṣāṇāṃ vaiparītyamoṣadhīrvyāpādayatyapaśca||16||
tāsāmupayogādvividharogaprādurbhāvo marako vā bhavediti
||17||
vyāpannānāmoṣadhīnāmapāṃ copayogāddoṣaṃ vaktumāha- tāsāmupayogādityādi||17||
tatra, avyāpannānāmoṣadhīnāmapāṃ copayogaḥ
||18||
ṛtuvyāpadāṃ cikitsāsūtraṃ darśayannāha- tatrāvyāpannānāmityādi| avyāpannaśabda
ubhayatra sambadhyate; tena, avyāpannāḥ purāṇā oṣadhayaḥ, āpaścāvyāpannāḥ
kvathitāḥ| anye tu ‘tatrāvyāpannānāmoṣadhīnāmapāṃ copayoga’ ityatra ‘tatra
purāṇābhiroṣadhibhiranupahatavīryābhiḥ kriyāḥ kāryāḥ’ ityādipāṭhaṃ paṭhanti;
sa cātyarthamaprasiddha iti na likhitaḥ||18||
kadācidavyāpanneṣvapi ṛtuṣu kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhādharmairupadhvasyante
janapadāḥ, viṣauṣadhipuṣpagandhena vā vāyunopanītenākramyate yo deśastatra
doṣaprakṛtyaviśeṣeṇa kāsaśvāsavamathupratiśyāyaśirorugjvarairupatapyante,
grahanakṣatracaritairvā,
gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvairvā
||19||
ṛtuvyāpadbhyo'nyairapi hetubhirvyādhisambhavaṃ darśayannāha- kadācidityādi|
kadācinna sarvakālam| kṛtyā kupitamantriṇo'bhicārakarmajanito rākṣasīviśeṣaḥ,
anye tu sarvarāṣṭracchedyabhicāraḥ, abhicārastvekapuruṣavyāpādaka eva;
abhiśāpo gurusiddhādīnāmākrośaḥ; rakṣāṃsi hiṃsāvihārāṇi hetiprahetikulajātāni,
teṣāṃ kradho rakṣaḥkrodhaḥ; adharmaḥ kāyavāṅmanasāṃ duścaritam| upadhvasyante
upadūyante| janapadā lokāḥ| viṣauṣadhipuṣpagandhenetyādi
34| viṣāṇāmoṣadhīnāṃ ca yāni puṣpāṇi teṣāṃ gandhena| kiṃviśiṣṭena?
vāyunopanītena vāyunā samīpamānītena; tena ye śvāsakāsādayastairupatapyante
janapadāḥ| oṣadhayaḥ suvilindavṛkṣādayaḥ| anye tu kāsaśvāsetyādipāṭhamanyathā
paṭhanti-
‘kāsaśvāsapratiśyāyagandhājñānabhramaśirorugjvaramasūrikādibhirupatapyante’
iti, vyākhyānayanti ca- tatra nāsārandhrānugatena vāyunā
kāsaśvāsapratiśyāyagandhājñānabhramaśirorujaḥ, tvagindriyagatena
jvaramasūrikādayaḥ| grahanakṣatracaritairveti grahāṇāṃ śanaiścarādīnāṃ
garhitasthānasthitānāṃ pracāro grahacaritaṃ; nakṣatrāṇi aśvinyādīni, teṣāṃ
caritamulkāpātādibhirjanmanakṣatrābhihananam| gṛhadāretyādi gṛhādīnāṃ yāni
garhitāni ninditāni lakṣaṇāni cihnāni tannimittaṃ prādurbhāva utpattiryeṣāṃ
vyādhīnāṃ tairvā upatapyante janapadāḥ, dārā bhāryāḥ, śayanaṃ khaṭvā, āsanaṃ
pīṭhaṃ, yānaṃ dolārathādi, vāhanaṃ hastyaśvādi, maṇiḥ sphaṭikādiḥ; gṛhādayo
maṇiparyantāsta eva ratnānīti samāsaḥ, anyathā maṇiratnayorekārthatvāt
punaruktatā syāt; anye tu maṇayaḥ sarpādīnāṃ praśastāvayavaviśeṣāḥ, ratnāni
māṇikyādīni, upakaraṇāni ghaṭapiṭharaśūrpādīni; athavā gṛhādīnyevopakaraṇāni|
anye tu gṛhadāretyādigadye gṛhadāraśabdau nimittaśabdaṃ ca parityajya
‘śayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvairvā’ iti
paṭhanti||19||
tatra,
sthānaparityāgaśāntikarmaprāyaścittamaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskārataponiyama-
dayādānadīkṣābhyupagamadevatābrāhmaṇaguruparairbhavitavyam, evaṃ sādhu bhavati
||20||
idānīmṛtuvyāpadādikṛtānāṃ rogāṇāṃ sāmānyena cikitsāṃ darśayannāha- tatra
sthānetyādi| ṛtukopasyādharmakāritvāttatra daivavyapāśrayaṃ bheṣajam|
śāntirindriyavijayaḥ, athavā vedoktamantrairyajanādikaṃ; prāyaścittaṃ
prāktanakarmopaśamārthaṃ smārtavacanena cāndrāyaṇādi, athavā “prāyo nāma tapaḥ
proktaṃ cittaṃ niścaya ucyate| taponiściyasaṃyuktaṃ prāyaścittamiti smṛtam”-
iti; maṅgalaṃ praśastauṣadhamaṇidhāraṇādi; japa
oṅkārapūrvakamṛgyajuḥsāmāvartanaṃ; homo lakṣakoṭiprayutopalakṣitaḥ; upahāraḥ
devādiṣu gavāśvaprabhṛtīnāmupā(na)yanam, anye upahāro devatānāṃ sapaśurbaliḥ;
ijyā yāgaḥ; añjaliḥ bhaktyā karasampuṭavidhānaṃ; namaskāro devadvijagurubhyaḥ
kāyavāṅmānasaḥ praṇāmaḥ; tapaḥ tāpanālakṣaṇamupavāsādi; niyamaḥ śāstrodito
vidhirmaunādiḥ, dayā prāṇiṣu kṛpā; dānaṃ yathāvibhavaṃ vittavisargaḥ; dīkṣā
guruto mantrādigrahaṇaṃ; abhyupagamaḥ guruvākyādīnāmaṅgīkāraḥ; paraśabdaḥ
sthānaparityāgādibhiḥ
35
pratyekaṃ sambadhyate| evaṃ sādhu bhavati evaṃ kuśalaṃ bhavatītyarthaḥ||20||
ata ūrdhvamavyāpannānāmṛtūnāṃ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ
||21||
ata ūrdhvamityādi| avyāpannāḥ prasannāḥ||21||
vāyurvātyuttaraḥ śīto rajodhūmākulā diśaḥ | channastuṣāraiḥ savitā himānaddhā
jalāśayāḥ ||22|| darpitā
dhvāṅkṣakhaṅgāhvamahiṣorabhrakuñjarāḥ | rodhrapriyaṅgupunnāgāḥ puṣpitā
himasāhvaye ||23||
ṛtuprakope hi pūrvaṃ śāntyādikamuktam, adhunā prasannartulakṣaṇānyāha-
vāyurvātyuttara ityādi| tatra ṣaḍṛtuṣu madhye, hemante uttaradiśo
jātatvāduttaro vāyurvāti vahati| rajaḥ dhūliḥ; ākulā vyāptāḥ| himānaddhā
himasambaddhāḥ| darpitā harṣitāḥ| dhvāṅkṣaḥ kākaḥ, khaṅgaḥ gaṇḍakaḥ, urabhro
meṣaḥ| punnāga iti nāgakeśaram
36| himasāhvaye hemante||22-23||
śiśire śītamadhikaṃ vātavṛṣṭyākulā diśaḥ | śeṣaṃ hemantavat sarvaṃ vijñeyaṃ
lakṣaṇaṃ budhaiḥ ||24||
prasannaśiśirartulakṣaṇamāha- śiśira ityādi| vātavṛṣṭyeti vātena miśritā
vṛṣṭirvātavṛṣṭiḥ||24||
siddhavidyādharavadhūcaraṇālaktakāṅkite | malaye
candanalatāpariṣvaṅgādhivāsite ||25|| vāti
kāmijanānandajanano'naṅgadīpanaḥ | dampatyormānabhiduro vasante dakṣiṇo'nilaḥ
||26|| diśo vasante vimalāḥ
kānanairupaśobhitāḥ | kiṃśukāmbhojabakulacūtāśokādipuṣpitaiḥ
||27|| kokilāṣaṭpadagaṇairupagītā manoharāḥ
| dakṣiṇānilasaṃvītāḥ sumukhāḥ pallavojjvalāḥ
||28||
adhunā vasantalakṣaṇamāha- siddhetyādi| vasante dakṣiṇadiśo
jātatvānmalayaparvatasthitacandanasurabhirdakṣiṇo vāyurvāti| anyadapi
vasantalakṣaṇamāha- diśo vasanta ityādi| vasante diśo vimalā
rajodhūmādivarjitatvānnirmalā bhavanti| diśa eva ca kiṃśukādivṛkṣapuṣpitaiḥ
kānanairupaśobhitā bhūṣitā bhavanti| tā eva diśaḥ kokilāṣaṭpadagaṇaurupagītā
madhuradhvaniyuktā bhavanti| dakṣiṇānilasaṃvītā dakṣiṇavātenāvṛtā diśa
ityarthaḥ| sumukhāḥ śobhanāvakāśāḥ| pallavojjavalāḥ pallavaiḥ kṛtvā
śṛṅgāritāḥ||25-28||
grīṣme tīkṣṇāṃśurādityo māruto naiṛuto'sukhaḥ
37| bhūstaptā saritastanvyo diśaḥ prajvalitā iva
||29|| bhrāntacakrāhvayugalāḥ payaḥpānākulā
mṛgāḥ | dhvastavīruttṛṇalatā viparṇāṅkitapādapāḥ
||30||
avyāpannagrīṣmartulakṣaṇamāha- grīṣma ityādi| asukha iti grīṣme hi naiṛuto
vāyurasukhaprado bhavati| tanvyaḥ alpapravāhāḥ| bhrāntacakrāhvayugalā iti
jalāśayānveṣitayā bhrāntacakravākayugalā diśo bhavanti| payaḥpānākulā iti
udakapānāya vyagrā mṛgā bhavanti| dhvastavīruttṛṇalatā iti vīrudhaḥ viṭapāḥ,
tṛṇāni prasiddhāni, latā vallī, ete vīrudādayo dhvastā adhaḥpatitā bhavanti|
viparṇāṅkitapādapā iti viparṇairvigalitapatraiḥ, aṅkitāścihnitāḥ, pādapā vṛkṣā
bhavanti||29-30||
prāvṛṣyambaramānaddhaṃ paścimānilakarṣitaiḥ
38| ambudairvidyududdyotaprasrutaistumulasvanaiḥ
||31|| komalaśyāmaśaṣpāḍhyā śakragopojjvalā
mahī | kadambanīpakuṭajasarjaketakabhūṣitā
||32||
avyāpannaprāvṛḍṛtulakṣaṇamāha- prāvṛṣītyādi|
paścimānilakarṣitairambudairambaramākāśaṃ prāvṛṣi ānaddhamācchāditaṃ bhavati|
kathambhūtairambudairityāha- vidyududdyotetyādi|- vidyududdyotena saha
prasrutaiḥ kṣaritaiḥ, tumulasvanaiḥ pracaṇḍagarjitaiḥ| mahī ca prāvṛṣi
kathambhūtā bhavatītyāha- komaletyādi|- śaṣpaṃ bālatṛṇam, āḍhyā samṛddhā|
śakragopaḥ indravadhūḥ, anye jyotiriṅgaṇamāhuḥ| nīpo dhūlīkadambaḥ||31-32||
tatra
39
varṣāsu nadyo'mbhaśchannokhātataṭadrumāḥ
40| vāpyaḥ protphullakumudanīlotpalavirājitāḥ
||33|| bhūravyaktasthalaśvabhrā
bahuśasyopaśobhitā | nātigarjatsravanmeghaniruddhārkagrahaṃ
41
nabhaḥ ||34||
avyāpannavarṣālakṣaṇamāha- tatra varṣāsvityādi|- varṣāsu ambhasā pānīyena
channā utkhātataṭadrumāśca nadyo bhavanti| sopānasahitāḥ kūpaviśeṣāḥ vāpyaḥ|
bhūravyaktasthalaśvabhreti bhūmiśca adṛśyasthalagartā bhavati|
nātigarjadityādi atigarjitavarjitaṃ parjanyo yo'sau meghastena
niruddhārkagrahaṃ
42
nabho bhavati||33-34||
babhruruṣṇaḥ śaradyarkaḥ śvetābhravimalaṃ nabhaḥ | tathā
sarāṃsyamburuhairbhānti haṃsāṃsaghaṭṭitaiḥ
||35|| paṅkaśuṣkadrumākīrṇā nimnonnatasameṣu
bhūḥ | bāṇasaptāhvabandhūkakāśāsanavirājitā
43||36||
śarallakṣaṇamāha- babhrurityādi|- babhruḥ kapilapiṅgalaḥ| śvetābhravimalaṃ
nabha iti nabha ākāśaṃ, śvetābhraṃ vimalaṃ ca bhavati| haṃsāṃsaghaṭṭitairiti
haṃsaskandhacālitaiḥ| paṅkaśuṣkadrumākīrṇā nimnonnatasameṣu bhūriti nimnādiṣu
pradeśeṣu yathāsaṅkhyaṃ paṅkādikīrṇā bhavati; drumāśca valmīkakāriṇyaḥ sūkṣmāḥ
pipīlikāḥ| bāṇetyādi bāṇaḥ sahacaraḥ, saptāhvaḥ saptaparṇaḥ, bandhūkaḥ
bandhujīvakaḥ, ‘vādulī’
44
iti loke| “matsyāmlabhojinaḥ prācyā nityaṃ cānūpasevinaḥ| ślīpadaṃ
galagaṇḍāśca prāyasteṣu bhavanti hi|| nimnatoyagatān matsyān bhakṣayanti
samudrajān| prāyaśaḥ kuṣṭhinastena manuṣyā dakṣiṇāpathe|| tailāmlabhojino
nityaṃ godhūmavidalāśinaḥ| bhūyiṣṭhamarśasāstena khañjāścāvantijā narāḥ||
māṃsakāmāḥ surākāmāḥ strīkāmāḥ sāhase ratāḥ| māgadhāstena bhūyiṣṭhaṃ dṛśyante
rājayakṣmiṇaḥ|| tīkṣṇānyannāni sevante bāhlīkāstu
45
viśeṣataḥ| abhiṣyandīni māṃsāni tathā dhānyodakāni ca|| prakṛtyā
cāpyabhiṣyaṇṇāḥ
46
sevante mānavāḥ sadā| tena bāhlīkadeśeṣu
47
prāyo vyādhirbalāsakaḥ|| nānādeśasvabhāvā ye nānāhārāstathaiva ca| nānācārā
naikasattvā dharmiṇo'dharmiṇastathā| teṣāṃ sātmyaṃ ca sattvaṃ ca ṛtukālaṃ ca
lakṣayet| bhaiṣajyaṃ tu tataḥ kuryāddehaṃ vijñāya dehinām|| yasya deśasya
yatsātmyaṃ yaccāsya caritaṃ bhavet| tena bheṣajasaṃyuktaṃ
bhaiṣajyamupakalpayet|| ārogyaṃ tena varṇaujo balaṃ vīryaṃ ca jāyate|
varjanādṛtusātmyānāṃ kṛśo nityaṃ sudurbalaḥ|| nityaṃ rogābhibhūtaśca pumān
sātmyavivarjanāt|| tasmāt sātmyaṃ niṣeveta hyasātmyaṃ parivarjayet||
sātmyasevī jitakrodho nityaṃ cāpi jitendriyaḥ|| jīrṇabhojī mitasvapnaḥ sukhaṃ
jīvatyanāmayaḥ|| ṛtavaḥ prāgvinirdiṣṭā balayogasvabhāvataḥ| teṣu garbhā
niṣiktāstu tathārūpāstathāyuṣaḥ| tān vijñāya tato buddhyā
praśastānninditānapi|| tato'syāhārasaṃyuktaṃ bheṣajaṃ cāvacārayet|
tato'syārogatā dehe balaṃ vīryaṃ ca vardhate” iti||35-36||
svaguṇairatiyukteṣu viparīteṣu vā punaḥ | viṣameṣvapi vā doṣāḥ kupyantyṛtuṣu
dehinām ||37||
idānīmadhyāyaparisamāptau vyāpatsaṅgrahaślokaḥ- svaguṇairityādi|
svaguṇairatiyukteṣviti svaguṇā ṛtūnāmanantaroktāḥ, tairatiyukteṣu
atiśayayukteṣu ṛtuṣu, doṣā dehināṃ kupyantīti sarvatra sambandhanīyam; athavā
ṛtūnāṃ svaguṇāḥ śītoṣṇavarṣāṇi, tairatiyukteṣu| viparīteṣviti
mandaśītādiyukteṣu, anye tu śīte uṣṇam, uṣṇe śītaṃ, varṣāsvavṛṣṭiriti
ṛtuvaiparītyamāhuḥ| viṣameṣvapīti vaiṣamyaṃ punaḥ ṛtūnāṃ varṣāliṅgaṃ śaradi,
śaraliṅgaṃ hemante, anyartuliṅgamanyasmin; evamanulomavilomābhyāṃ
śeṣamṛtuvaiṣamyamudāhāryam; anye tu, ṛtūnāṃ yathoktaliṅgānāmekasminnṛtau
sarveṣāṃ liṅgānāṃ bhāvo'bhāvaśceti vaiṣamyamāhuḥ| etena svaguṇātiyogādṛtūnāṃ
ṣaḍ vyāpattayaḥ, viparīteṣu ṣaḍ, viṣameṣu ca ṣaḍeva; iti ṛtūnāmaṣṭādaśa
vyāpattaya uktāḥ||37||
haredvasante śleṣmāṇaṃ pittaṃ śaradi nirharet | varṣāsu śamayedvāyuṃ
48
prāgvikārasamucchrayāt ||38||
haredvasante śleṣmāṇamityādi sugamam||38||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne ṛtucaryā nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
||6||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne ṛtucaryādhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘bhagavān’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 2 ‘manuṣyāṇāmiti atrādhikṛtatvānnirdeśaḥ, tena paśvādīnāmapi jīvitamaraṇe kālādhīne jñeya’ cakraḥ ↩
- 3 hārāṇacandrastu ‘sūkṣmāmapi kalāṃ līyate’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca- ‘sūkṣmāmapi kālāṃśaviśeṣaṃ līyate śliṣyati kālasya sarvabhūrtasaṃyogitvāt’ iti ↩
- 4 ‘saṃvatsaraḥ ātmā svarūpaṃ yasya tasya mahākālasya saṃvatsararūpeṇa vyavahārapathārūḍhasyetyarthaḥ|’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 5 “iha khalu saṃvatsaraṃ ṣaḍaṅgamṛtuvibhāgena vidyāt| tatrādityasyodagayanamādānaṃ ca trīnṛtūñchiśirādīn grīṣmāntān vyavasyet, varṣādīn punarhemantāntān dakṣiṇāyanaṃ visargaṃ ca| visarge punarvāyavo nātirūkṣāḥ pravāntītare punarādāne, somaścāvyāhatabalaḥ śiśirābhirbhābhirāpūrayan jagadāpyāyayati śaśvadato visargaḥ saumyaḥ| ādānaṃ punarāgneyaṃ, tāvevārkavāyū somaśca kālasvabhāvamārgaparigṛhītāḥ kālarturasadoṣadehabalanirvuttipratyayabhūtāḥ samupadiśyante| tatra ravirbhābhirādadano jagataḥ snehaṃ vāyavastīvrarūkṣāścopaśoṣayantaḥ śiśiravasantagrīṣmeṣvṛtuṣu yathākramaṃ raukṣyamutpādayanto rūkṣān rasān tiktakaṣāyakaṭukāṃścābhivardhayanto nṛṇāṃ daurbalyamāvahanti| varṣāśaraddhemanteṣu ṛtuṣu tu dakṣiṇābhimukhe'rke kālamārgameghavātavarṣābhihatapratāpe, śaśini cāvyāhatabale, mahendrasalilapraśāntasantāpe jagatyarūkṣā rasāḥ pravardhante'mlalavaṇamadhurāḥ, yathākramaṃ tatra balamupacīyate nṛṇāmiti| bhavati cātra- ādāvante ca daurbalyaṃ visargādānayornṛṇām| madhye madhyabalaṃ tvante śreṣṭhamagre ca nirdiśet”- ‘carakasaṃhitā, sūtrasthānaṃ, adhyāyaḥ 6 ↩
- 6 gaṅgāyā dakṣiṇakūle varṣā bahu bhavati tena tatra prāvṛḍādikramaḥ, gaṅgottarakūle śītaṃ bahu bhavati tena tatra hemantaśiśirau bhavataḥ| uktaṃ hi kāśyapena- “bhūyo varṣati parjanyo gaṅgāyā dakṣiṇe jalam| tena varṣāprāvṛḍākhyau ṛtū teṣāṃ prakalpitai|| gaṅgāyā uttare kūle himavaddhimasaṅkule| bhūyaḥ śītamatasteṣāṃ hemantaśiśirāvṛtū”- iti ↩
- 7 ‘candrādityayoḥ kālavibhāgakaratvāt kledanaśoṣaṇādinā candrādityayoḥ śītoṣṇādiprabhedakaratvāt| śītoṣṇavarṣalakṣaṇāḥ atiśītoṣṇavarṣalakṣaṇāstrayo mandaśītoṣṇavarṣalakṣaṇāstraya iti ṣaḍṛtavo dakṣiṇamuttaraṃ ca dve ayane bhavata iti yojanā| na tu candrādityayoḥ kālavibhāgakaratvādayane dve bhavataḥ, candrasyāyanakartṛtvenānabhidhānāt| ...idamatrāvadheyaṃ- dvādaśarāśyātmakasya rāśicakrasyārdhaṃ karkaṭādidhanuḥparyantaṃ rāśiśaṭkaṃ krameṇa dakṣiṇāvanataṃ, tatra sthita ādityo yadā svagatyā prācīṃ gacchannapi kiñcitkiñcittiryaggatyā dakṣiṇāmayate sa kālo dakṣiṇāyanam| tathā makarādimithunaparyanntaṃ rāśiṣaṭkaṃ krameṇottarāvanataṃ, tatra sthita ādityo yadā prāgvaduttarāmayate sa kāla uttaramayanam’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 8 ‘vāyorubhayārthakartṛtvaṃ yogavāhitayā jñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘eke iti rasabalādijanakaśiśirādyṛtukramavādinaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 10 ‘ayaṃ ca doṣacayādikramo rasotpādakramādbhavati, tena hetutayā rasotpādakramaḥ prathamamucyate, doṣacayādikramastu kāryatayā kāraṇādhīna iti paścāducyate’ iti cakraḥ ↩
- 11 ‘saṃśodhanamadhikṛtyaite varṣādayo'bhihitāḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘hemanto grīṣmo varṣāśceti śītoṣṇavarṣalakṣaṇāstrayaḥ ṛtavo bhavanti| teṣāmantareṣvitare sādhāraṇalakṣaṇāstrayaḥ ṛtavaḥ prāvṛḍśaradvasantā iti| prāvṛḍiti prathamaḥ pravṛṣṭeḥ kālaḥ, tasyānubandho hi varṣāḥ| evamete saṃśodhanamadhikṛtya ṣaḍ vibhajyante ṛtavaḥ’ ca. vi. a. 8 ↩
- 13 ‘āpaścāprasannāḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘śītavātaviṣṭabdhāgnīnāṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘satuṣāropastambhitadehānāṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘raukṣyāllaghutvādvaiśadyācca’ iti pā. ↩
- 17 ‘oṣadhayo'tra pūrvamanāhṛtā vanaspatyādaya eva taruṇyo'bhinavā ajātasārā iti yāvat, natvantaḥpraveśivātānugatasūkṣmajalasamparkāt pūrvamāhṛtā godhūmādayo'pi, teṣāṃ prāvṛḍ-hitatvenopadekṣyamāṇatvādeva varṣāhitatvenāpyabhyupagamāt, varṣā hi prāyeṇa prāvṛḍiva pratibhānti’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 18 ‘āpaścāprasannāḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘śārīraḥ’ iti hastalikhitapustakeṣu na paṭhyate ↩
- 20 ‘prasannāḥ’ iti pā. ↩
- 21 ‘satuṣāropastambhitadehānāmiti saha tuṣāreṇa vartata iti satuṣāraścandraḥ, tena satuṣāreṇa upastambhitāni āpyāyitāni śarīrāṇi yeṣāṃ tathoktāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 22 ‘niḥsārā iti apagatasaumyāṃśāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 23 ‘bhavati’ iti pā. ↩
- 24 ‘raukṣyāllaghutvādvaiśadyācceti hetutrayopanyāsena vātaviruddhasyaikasya nidāghauṣṇyasyāvajitatvaṃ sūcitaṃ bhavati, viruddhaguṇasannipāte hi bhūyasā'lpamavajīyata hati nyāyāt’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 25 ‘varṣādiṣu’ iti pā. ↩
- 26 ‘varṣādiṣu’ iti pā. ↩
- 27 ‘śaradādīnāṃ dvitīyamāse saṃśodhanābhidhānaṃ sampūrṇaprakope bhūte nirharaṇopadeśārthaṃ, prathameṣu hi māseṣuphālgunāṣāḍhakārtikeṣu prakopaḥ prakarṣaprāpto na bhavati, citasya hyasamyakprakupitasyāvilīnasya samyaṅgirharaṇaṃ na bhavati punaśca sañcīyate kālaprakarṣeṇa| yattu ‘sañcaye'pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ’ iti vakṣyati, tattu hetvantarakupitadoṣaviṣayamiti na virodhaḥ ↩
- 28 ‘tatra sādhāraṇeṣvṛtuṣu vamanādīnāṃ pravṛttirvidhīyate, nivṛttiritareṣu| sādhāraṇalakṣaṇā hi mandaśītoṣṇavarṣatvāt sukhatamāśca bhavantyavikalpakāśca śarīrauṣadhānām, itare punaratyarthaśītoṣṇavarṣatvadduḥkhatamāśca bhavanti vikalpakāśca śarīrauṣadhānām’ (ca. vi. a. 8) ↩
- 29 ‘ghanātyaye’ iti pā. ↩
- 30 etadanantaraṃ ‘cayaprakopopaśamā doṣāṇāṃ hi dvayorapi| sandhau sādhāraṇa vatsa bhaviṣyadvartamānayoḥ|| ṛtusandhau tu doṣāṇāṃ cayādyāḥ parikalpanāḥ| evamprakārā vyākhyātā vidhiṃ vakṣyāmyataḥ param|| hrāsayedalpaśo'bhyastaṃ vartamānartukaṃ vidhim| bhaviṣyadṛtukaṃ cāpi yatetābhyāsakāraṇāt|| yāvantaṃ hrāsayetpūrvaṃ tāvantaṃ sa bhajetparam| syū rogāstyāgasevābhyāṃ sahasā'sātmyasambhavāḥ|| vahnipraṇāśavaiṣamye syātāṃ cāsātmyasevanāt| tasmādyathoktamabhyasyedṛtusandhau vidhiṃ naraḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate ‘kvacitpustake ↩
- 31 ‘padārthasvabhāvavināśitve'pi’ iti pā. ↩
- 32 ‘prāvṛṣeṇyaṃ’ iti pā. ↩
- 33 ‘khalu’ iti kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 34 “viṣauṣadhyaḥ kalpoktā vetrādayaḥ, tāsāṃ puṣpagandhena” iti hārāṇacandraḥ| “gandhena gandhavaddravyaṃ sūkṣmaṃ gṛhyate, nirāśrayasya gandhasya gatyabhāvāt” iti cakraḥ ↩
- 35 ‘śāntyādibhiḥ’ iti pā. ↩
- 36 ‘padmakeśaraṃ’ iti pā. ↩
- 37 etadanantaraṃ ‘avermadāvaho'tyartha kevalaṃ rāsabhoṣṭrayoḥ’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake ↩
- 38 etadanantaraṃ ‘kurvadbhiścātakān hṛṣṭān haṃsānmānasagāminaḥ| bhīmasantamase sāyaṃ pathi durgamakardame|| jaghanodvahanaklāntāḥ pramṛṣṭāsāramaṇḍanāḥ| taḍitprabhāhṛtālokanimīlannayanotpalāḥ|| garjitadhvaninā trastahṛdayāścābhisārikāḥ| mecakaprotasaṅkāśairmedhairuccāmbubhūṣaṇaiḥ|| jitahaṃsāvalīkāntibalākāpaṅktisāritaiḥ| kekāgarjavala(garbhagalo)dgrīvanṛtyadbarhiṇavīkṣitaiḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate kacitpustake ↩
- 39 ‘tato varṣāsu’ iti pā. ↩
- 40 ‘nadyambhaḥ pūrodbhagnataṭadrumāḥ’ iti pā. ↩
- 41 ‘niruddharkṣagrahaṃ’ iti pā. ↩
- 42 ‘niruddharkṣagrahaṃ iti pā. ↩
- 43 ‘…pakvaśasyavirājitā|’ iti pā. ↩
- 44 ‘majaniyā’ iti pā. ↩
- 45 ‘vāhīkāstu’ iti pā. ↩
- 46 ‘cāpyabhiṣyandān’ iti pā. ↩
- 47 ‘vāhikadeśeṣu’ iti pā. ↩
- 48 ‘nirharedvāyuṃ’ iti pā. ↩