athāto yantravidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi| yantraṃ śalyānāmāharaṇopāyaḥ, vidhiḥ kalpanaṃ bhedo vā||1-2||
yantraśatamekottaram; atra hastameva pradhānatamaṃ yantrāṇāmavagaccha, (kiṃ
kāraṇaṃ
1
? yasmāddhastādṛte yantrāṇāmapravṛttireva) tadadhīnatvādyantrakarmaṇām
||3||
yantrāṇāṃ saṅkhyāmāha- yantraśatamityādi| ekottaramekādhikam; anye tu
śataśabdo'saṅkhyeyavācī
2, uttaraśabdaḥ pradhānavācī; etena yantrāṇāmasaṅkhyeyatvamuktamekasya
pradhānatvaṃ ceti vyākhyānayanti| atra yat pradhānaṃ tadeva darśayati- atra
hastamevetyādi| pradhānatamamatiśayena pradhānam| avagaccha jānīhi|
yadyapyagre kaṅkamukhasya pradhānatvamuktamasti, tathā'pi hastasya prādhānyaṃ
na virudhyate, pradhānatamatvāttasyeti| pradhānatve hetumāha-
tadadhīnatvādyantrakarmaṇāmiti| hastāyattatvādyantrakarmaṇāmityarthaḥ| anye
tvanyathā paṭhanti- ‘kiṃ kāraṇaṃ? yasmāddhastādṛte yantrāṇāmapravṛttireva
tadadhīnatvādyantrakarmaṇām’ iti||3||
tatra, manaḥśarīrābādhakarāṇi śalyāni; teṣāmāharaṇopāyo yantrāṇi
3||4||
idānīṃ yantravyāpilakṣaṇaparibhāṣāṃ pratipādayannāha- tatra mana ityādi|
tatreti tasmin vakṣyamāṇe śalyaviniścaye||4||
tāni ṣaṭprakārāṇi; tadyathā- svastikayantrāṇi, sandaṃśayantrāṇi, tālayantrāṇi,
nāḍīyantrāṇi, śalākāyantrāṇi, upayantrāṇi ceti
||5||
tānītyādi| prakāro bhedaḥ sādṛśyaṃ ca, teṣāṃ ṣaḍbhedāḥ svastikādayaḥ,
sādṛśyāni vā ṣaṭ svastikādīnāṃ sādṛśyādeva| pratijñātān ṣaṭprakārān
darśayitumāha- tadyathetyādi| svastikaṃ caturaṅgaṃ piṣṭaghaṭitaṃ, tadākṛtīni
caturavayavāni svastikayantrāṇyucyante| śeṣāṇāmapi nāmabhirevākṛtayo
jñātavyāḥ||5||
tatra caturviṃśatiḥ svastikayantrāṇi
4, dve sandaṃśayantre, dve eva tālayantre
5, viṃśatirnāḍyaḥ, aṣṭāviṃśatiḥ śalākāḥ, pañcaviṃśatirupayantrāṇi
||6||
tatra caturviṃśatirityādi| dve eva tālayantre iti, nanu evaśabdaṃ vinā'pi dve
tālayantre labdhe, tat kimevaśabdena? ucyate- evaśabdo'yaṃ svastikādiṣu
nirdiṣṭāṃ saṅkhyāṃ vyabhicārayati, tena śalyākṛtimavekṣya svastikādīni
yantrāṇyadhikānyapi kāryāṇi, tālayantre dve eva, evaṃ sati na doṣaḥ||6||
tāni prāyaśo lauhāni bhavanti; tatpratirūpakāṇi vā tadalābhe
||7||
kindravyāṇi punaryantrāṇi kartavyānītyāha- tāni prāyaśa ityādi| lohāḥ pañca
suvarṇādayaḥ, tatkṛtāni lauhānītyucyante| tatpratirūpakāṇi lohapratirūpakāṇi
vā lohābhāve; tāni dantaśṛṅgadārūṇi yantrayonitvenoktānīti vyākhyānayanti|
(lohaveṇuvṛkṣasūtraśṛṅgavalkalatṛṇāni snāyupratānā aśmānaścetyetebhyo yantrāṇi
niṣpādyante)
6||7||
tatra, nānāprakārāṇāṃ vyālānāṃ
7
mṛgapakṣiṇāṃ mukhairmukhāni yantrāṇāṃ prāyaśaḥ
8
sadṛśāni; tasmāttatsārūpyādāgamādupadeśādanyayantradarśanādyuktitaśca kārayet
||8||
tatra yantrāṇāṃ samāsenākṛtiṃ prasiddhasādharmyādudāhartumicchurāha- tatra
nānāprakārāṇāmityādi| nānāprakārāṇāṃ vividhabhedānāṃ, vyālānāṃ mṛgapakṣiṇāṃ
hiṃsrāṇāṃ paśuvihaṅgamānāṃ, mukhaiḥ sadṛśāni yantrāṇāṃ mukhāni, ‘bhavanti’
ityadhyāhāraḥ| atra mṛgāḥ siṃhādayaḥ paśavaḥ, pakṣiṇo vāyasādayaḥ| vyālānāmiti
paśūnāmeva viśeṣaṇaṃ, natu pakṣiṇāmityeke| tasmādityādi| tatsārūpyāditi
vyālapaśupakṣimukhasādṛśyāt| āgamāditi śāstrāt, tathāhi-
‘svastikayantrāṇyaṣṭādaśāṅgulāni’| upadeśāditi vṛddhavaidyavacanopadeśāt|
yuktitaśceti prayojanataḥ, puruṣavayo'vayavādivibhāgavicārataśca||8||
samāhitāni yantrāṇi kharaślakṣṇamukhāni ca | sudṛḍhāni surūpāṇi sugrahāṇi ca
kārayet ||9||
gadyoktaṃ ślokenopasaṃharannāha- samāhitānītyādi| samāhitāni
9
nyūnātiriktamānavarjitāni| kharaślakṣṇamukhāni dṛḍhamasṛṇamukhāni, anye tu
kāryabhedāt kānicit kharamukhāni kānicit ślakṣṇamukhāni; tatra kharamukhāni
kaṅkamukhādīni, ślakṣṇamukhāni siṃhamukhādīni| sudṛḍhāni samudāyena| sugrahāṇi
suvāraṅgāṇi||9||
tatra svastikayantrāṇi- aṣṭādaśāṅgulapramāṇāni,
siṃhavyāghravṛkatarakṣvṛkṣadvīpimārjāraśṛgālamṛgairvārukakākakaṅkakuraracāsabhāsaśaśaghātyulūkacilliśyena-
gṛdhrakrauñcabhṛṅgarājāñjalikarṇāvabhañjananandīmukhamukhāni
10, masūrākṛtibhiḥ kīlairavabaddhāni
11, mūle'ṅkuśavadāvṛttavāraṅgāṇi
12, asthividaṣṭaśalyoddharaṇārthamupadiśyante
13||10||
tatra svastikayantrāṇyeva pramāṇākārābhyāṃ darśayannāha- tatra svastiketyādi|
tatra siṃhādayo nava vyālamṛgāḥ, kākādayaḥ pañcadaśa pakṣiṇaḥ, eṣāṃ
mukhasādṛśyāccaturviṃśatiḥ| tarakṣuḥ ‘jarakha’ iti loke; ṛkṣaḥ
bhallūko'tilomaśaḥ, ‘rīñcha’ iti loke; dvīpī citravyāghraḥ, ‘citraka’ (citā)
iti loke; mārjāraḥ biḍālaḥ; mṛgairvārukaḥ ‘hariṇadru’ iti loke; kaṅkaḥ
kaṅkamallo dīrghacañcurmahāpramāṇaḥ, dahā(gdha)kākamanye; kuraraścirillākāro
nādotthāpitamatsyaḥ, ‘kurala’ iti loke; bhāsaḥ gokulacārī gṛdhraviśeṣaḥ;
śaśaghātī ‘śaśāri’ iti loke; cilliḥ ‘cilla’ iti loke; śyenaḥ siñcāno
garuḍānvaye; gṛdhraḥ mahāpramāṇaḥ sa tu yojanadṛṣṭirāmiṣāśī ca; krauñcaḥ
‘kurañja’ (koñci) iti loke; bhṛṅgarājaḥ ‘kālacaṭaka’ iti pāriyātrīyāḥ,
kānyakubjāstu ‘peṅgi’ iti; añjalikarṇāvabhañjanayoḥ suśrutacarakādiṭīkāsu
paryāyo na dṛśyate
14
tasmāddeśāntare lokādavagantavyau; nandīmukhaḥ patrāṭī| masūrākṛtibhiḥ kīlaiḥ
śalyairavabaddhāni kīlitāni, ‘skandhapradeśe’ iti vākyaśeṣaḥ; anye tu ‘tṛtīye
bhāge’ iti vākyaśeṣaṃ manyante| mūle'ṅkuśavadāvṛttavāraṅgāṇīti
aṅkuśavadāvṛttaṃ vakraṃ vāraṅgaṃ grahaṇasthānaṃ yeṣāṃ tāni tathoktāni|
asthividaṣṭam asthinimagnam||10||
sanigraho'nigrahaśca
15
sandaṃśau ṣoḍaśāṅgulau bhavataḥ,
tvaṅmāṃsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārthamupadiśyete
16||11||
sanigraho'nigrahaśceti sanigrahānigrahau dvau sandaṃśau, ekaḥ sanigrahaḥ
savāraṅgo nāpitasyeva, anyaścānigraho'nibandhanaḥ suvarṇakārasyeva; anye tu
sanigraho lohakārasandaṃśa iva kīlabaddha
17
iti manyante||11||
tālayantre
18
- dvādaśāṅgule matsyatālavadekatāladvitālake,
karṇanāsānāḍīśalyānāmāharaṇārtham ||12||
tālayantre ityādi| tālasañjñake dve yantre, dve api dvādaśāṅgulapramāṇe|
tayorākāramāha- matsyatālavaditi| tālamatra śakalamāhuḥ, matsyasya mīnasya,
tālatulye pratanumukhe ityarthaḥ| ke te dve ityāha- ekatāladvitālake iti| atra
tālaśabdena pradeśa ucyate; etena ekaṃ tālam ekaḥ pradeśo yasya tadekatālaṃ,
dve tāle dvau pradeśau yasya taddvitālakam; etena matsyasya
śakalavatpratanumukhaikapradeśamekatālaṃ,
matsyaśakalavatpratanumukhadvipradeśaṃ dvitālamityuktam| pariṇāhastu
karṇādipraveśī jñeyaḥ| anye tu ‘matsyatālukavadekatālakadvitālake’ iti
paṭhanti, vyākhyānayanti ca- matsyo'tra bhedulirnāmamatsyaḥ, tasya
lauhamayatālakākāraṃ mukhaṃ bhavati, atastanmukhārdhākāraṃ yantramekatālakaṃ,
sarvamukhākāraṃ dvitālakaṃ, tālako'trāpavārakādikapāṭasandhibandhanaṃ
lauhamayamucyate| karṇanāsāśalyaṃ gūthakeśādi||12||
nāḍīyantrāṇi
19
- anekaprakārāṇi, anekaprayojanāni, ekatomukhānyubhayatomukhāni ca; tāni
srotogataśalyoddharaṇārthaṃ, rogadarśanārtham, ācūṣaṇārthaṃ,
kriyāsaukaryārthaṃ ceti; tāni srotodvārapariṇāhāni, yathāyogadīrghāṇi ca |
tatra
bhagandarārśovraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇyalābūśṛṅgayantrāṇi
2021
copariṣṭādvakṣyāmaḥ
22||13||
nāḍīyantrāṇyapītyādi| nāḍī(lī)yantrāṇīti nāḍī(lī)vanmadhyacchidrāṇi|
ekatomukhāni raktāharaṇārthānyalābūbhagandarārśoyantrādīni; ubhayatomukhāni
bastyuttarabastidhūmayantrādīni| tāni srotogataśalyoddharaṇārthamiti tāni
nāḍīyantrāṇi srotogataśalyoddharaṇaprayojanāni; tathāhi- ‘lākṣāśalye
kaṇṭhāsakte kaṇṭhe nāḍīṃ dattvā taptayā lohaśalākayā''karṣayet’- (sū. a. 27)
ityādikam| rogadarśanārthamiti rogā ābhyantarārśaḥprabhṛtayaḥ| ācūṣaṇārthamiti
asthigatavāyorduṣṭaraktastanyayorākarṣa(cūṣa)ṇārtham| kriyāsaukaryārthamiti
ābhyantarārśaḥprabhṛtiṣu śastrakṣārāgnyādikriyāyāḥ sukaratvāya
sukhakaraṇāyetyarthaḥ| tāni srotodvārapariṇāhānīti vartulatvena
srotodvāratulyāni| nanu, ‘viṃśatirnāḍyaḥ’ iti pūrvamevoktaṃ, iha tu
bhagandarārśovraṇetyādinā nāḍīyantrāṇyalābuśṛṅgāntāni dvādaśa, tat kathaṃ
viṃśatiḥ pūryate? ucyate
23, bhagandarayantre dve ekamekacchidram, aparaṃ dvicchidram; arśoyantre api
dve ekacchidradvicchidrabhedena; vraṇayantramekaṃ vraṇacchidrāyāmapariṇāhaṃ;
bastinetraṃ caturvidhaṃ vayobhedena, anye trividhamāhuḥ; uttarabastinetraṃ
dvividhaṃ puṃsāṃ strīṇāṃ ca, eke trividhamāhuḥ;
mūtravṛddhidakodarayordve-mūtravṛddhisrāvaṇārthamekaṃ, dakodarasrāvaṇārthaṃ
caikaṃ; dhūmanetrāṇi trīṇi ekaṃ vairecanikam, aparaṃ snaihikam, anyacca
prāyogikaṃ; niruddhaprakaśayantramekaṃ; sanniruddhagudayantramekam;
alābuyantramekaṃ, śṛṅgayantramekam; evaṃ viṃśatirnāḍīyantrāṇi||13||
śalākāyantrāṇyapi nānāprakārāṇi, nānāprayojanāni, yathāyogapariṇāhadīrghāṇi
ca; teṣāṃ gaṇḍūpadasarpaphaṇaśarapuṅkhabaḍiśamukhe
242526
dve dve, eṣaṇavyūhanacālanāharaṇārthamupadiśyete
27; masūradalamātramukhe
28
dve kiñcidānatāgre srotogataśalyoddharaṇārthaṃ; ṣaṭ kārpāsakṛtoṣṇīṣāṇi
29, pramārjanakriyāsu; trīṇi darvyākṛtīni khallamukhāni,
kṣārauṣadhapraṇidhānārthaṃ
30; trīṇyanyāni
31
jāmbavavadanāni, trīṇyaṅkuśavadanāni, ṣaḍevāgnikarmasvabhipretāni;
nāsārbudaharaṇārthamekaṃ kolāsthidalamātramukhaṃ khallatīkṣṇauṣṭhaṃ
32; añjanārthamekaṃ kalāyaparimaṇḍalamubhayato mukulāgraṃ;
mūtramārgaviśodhanārthamekaṃ mālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalamiti
33||14||
śalākāyantrāṇi nirdeṣṭumāha- śalākāyantrāṇyapītyādi|
yathāyogapariṇāhadīrghāṇīti pariṇāho vartulatā| teṣāṃ śalākāyantrāṇāṃ madhye|
gaṇḍūpadetyādau mukhaśabdo gaṇḍūpadādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; tena
gaṇḍūpadamukhe
34
dve, sarpaphaṇamukhe
35
dve, evaṃ śeṣayorapi| śarapuṅkhaḥ śaraguṇasandhānasthānam| baḍiśo
matsyabandhanam| teṣāṃ caturṇāṃ gaṇḍūpadamukhādīnāṃ yathāsaṅkhyena
prayojanamāha- eṣaṇetyādi|- eṣaṇaṃ gambhīrapākādau pūyādyanveṣaṇaṃ;
vyūhanamūrdhvīkaraṇaṃ chittvottuṇḍitasyoddharaṇārthaṃ,
vāraṅgeṇānusaraṇamityeke
36| masūradaleti masūrasya dalitasya nistuṣakhaṇḍaṃ dalamityucyate|
kiñcidānatāgre iti manāgvakrāgre| ṣaṭ kārpāsakṛtoṣṇīṣāṇīti tūlaveṣṭitāgrāṇi,
pramārjanakriyāsu proñchanakriyāsu| trīṇi darvyākṛtīnīti darvī dāruhastakaḥ|
khallamukhāni nimnamukhāni| jāmbavavadanānīti jambuphalamukhākṛtīni|
kolāsthidalamātramukhamiti badarāsthimajjavidalapramāṇaṃ;
khallatīkṣṇauṣṭhamiti khallaṃ nimnaṃ madhye boddhavyaṃ, tīkṣṇauṣṭhaṃ tvante|
kalāyaparimaṇḍalamiti kalāyamātraṃ parito maṇḍalaṃ vartulam, ubhayato
mukulāgramiti dvayorantayoḥ kalikāvadagraṃ; dairghyeṇa tvaṣṭāṅgulaṃ
śālākyoktatvāt| gaṇḍūpadamukhādīnāmaṅkuśavadanāntānāṃ
37
śalākāyantrāṇāṃ tulyākṛtitve'pi dvitvaṣaṭtvādīni kāryāpekṣīṇi||14||
upayantrāṇyapi-
rajjuveṇikāpaṭṭacarmāntavalkalalatāvastrāṣṭhīlāśmamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvā-
dantanakhamukhabālāśvakaṭakaśākhāṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāyaskāntamayāni
kṣārāgnibheṣajāni ceti ||15|| etāni dehe
sarvasmin dehasyāvayave tathā | sandhau koṣṭhe dhamanyāṃ ca yathāyogaṃ
prayojayet ||16||
upayantrāṇi nirdeṣṭumāha- upayantrāṇyapītyādi| upayantrāṇīti
yantrasamīpavartīni, hīnayantrāṇītyanye
38| rajjuḥ muñjādiviracito guṇaḥ; veṇikā guṇatrayagrathitā; carmāntaṃ
carmāvayavaḥ, atra `varmāntam’ ityeke paṭhanti, varma sannāhaḥ; valkalaṃ
palāśodumbarādīnāṃ tvak, sā ca bhagnādibandhanayantrārthaṃ; latā pratāninī
‘veli’ iti loke; vastraṃ karpaṭaḥ; aṣṭhīlāśmeti aṣṭhīlā dīrghavartulapāṣāṇaḥ,
anye lauhakārāṇāṃ lauhīṃ dīrghavartulabhāṇḍikāmāhuḥ, tayā tulyo'śmā
aṣṭhīlāśmā, sa cāṣṭhīlāśmā prasiddhaḥ; mudgaraḥ kāṣṭhādikṛtaḥ,
ayamasthividaṣṭaśalyasya cālanārthaṃ; pāṇipādatalamiti talaśabdaḥ
pāṇipādābhyāṃ saha pratyekaṃ sambadhyate; aśvakaṭakaḥ ghoṭakakavikācūḍakaṃ,
śākhā vṛkṣasya, anayoḥ prayojanaṃ śalyāpanayanīye vakṣyati; ṣṭhīvanaṃ
śleṣmādinirasanaṃ; pravāhaṇaṃ vamanavirecanāśrupravartanādi yathāsaṅkhyaṃ
kaphapittākṣirajaḥśalyādiṣu; harṣaḥ tuṣṭiḥ; ayaskāntaḥ pāṣāṇaviśeṣaḥ,
ākarṣakadrāvakacumbakabhrāmakabhedāccaturvidhaḥ| itiśabdaḥ samāptau, samāptāni
yantrāṇīti| svabhāvapācanapramārjanādayo'navabaddhaśalyoddharaṇahetavo
rajjvādyupayantreṣvevāntarbhūtā iti pṛthaṅnoktāḥ| tadyathā- pravāhaṇagrahaṇena
tāvadaśrukṣavathuprabhṛtīnāmapyatra grahaṇamityādikaṃ boddhavyam||15-16||
yantrakarmāṇi tu-
nirghātanapūraṇabandhanavyūhanavartanacālanavivartanavivaraṇapīḍanamārgaviśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamana-
vinamanabhañjanonmathanācūṣaṇaiṣaṇadāraṇarjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāni
39
caturviṃśatiḥ ||17||
kāni punaryantrāṇāṃ karmāṇītyāha- yantrakarmāṇi tvityādi| nirghātanam
itaścetaśca vicālya nirharaṇam, itaścetaśca ghaṭṭanamityeke; pūraṇaṃ
bastinetraprabhṛtibhistailādinā; bandhanaṃ rajjvādinā; vyūhanam atraivādhyāye
vyākhyātaṃ prāk; vartanaṃ visṛtasya vartulīkaraṇaṃ; cālanaṃ sthānāt
sthānāntaranayanam, anye śalyakampanamāhuḥ; vivartanaṃ
karṇavāyorniṣkāsayitumiṣṭasya karṇalagnasya punarnivartanam, anye yantrasya
bhrāmaṇamantare vā; vivaraṇaṃ prakāśanaṃ, māṃsacchedāvakāśadānena
vivaraṇamityeke, ‘vivaraṇaṃ prasāraṇam’ iti lakṣmaṇaṭippaṇakenoktaṃ; pīḍanaṃ
vraṇasya pūyādinirgamanārthamaṅgulyādinā; mārgaviśodhanaṃ mūtrapurīṣasaṅge;
vikarṣaṇaṃ vigṛhya karṣaṇama, anye māṃsādipratibaddhaśalyasya mocanamāhuḥ;
āharaṇamānayanam; āñchanam īṣanmukhānayanam, īṣanmukhe ānayanamityarthaḥ;
unnamanamadhaḥsthitasya śarakarṇāderūrdhvaṃ nayanaṃ; vinamanaṃ
nimnī(namrī)karaṇaṃ; bhañjanaṃ śarakarṇāderāmardanaṃ, samantato
mardanamityanye; unmathanaṃ pranaṣṭasya śalyasya mārge śalākādibhirāloḍanam;
ācūṣaṇaṃ viṣaduṣṭastanyarudhireṣu śṛṅgālābūbhyāṃ mukhena vā; eṣaṇaṃ
gaṇḍūpadamukhena gativraṇotsaṅgaśalyādīnāṃ; dāraṇaṃ śarakarṇādidvidhākaraṇam;
ṛjūkaraṇaṃ kuṭilaśalyasya; prakṣālanaṃ toyādibhirvraṇotsaṅgādīnāṃ; pradhamanaṃ
śleṣmaśalyasaṅge nāsikāyāṃ nāḍyā cūrṇakṣepaṇaṃ; pramārjanaṃ proñchanaṃ
bālāṅgulivastrairakṣirajaḥśalyādiṣu||17||
svabuddhyā cāpi vibhajedyantrakarmāṇi buddhimān |
asaṅkhyeyavikalpatvācchalyānāmiti niścayaḥ
||18||
idānīṃ nānāvidhaśalyākāreṇa karmaṇāṃ bahutvāt saṅkhyāyāmaniyamaṃ darśayannāha-
svabuddhyā cāpītyādi||18||
tatra, atisthūlam, asāram, atidīrgham, atihrasvam, agrāhi, viṣamagrāhi,
vakraṃ, śithilam, atyunnatam, mṛdukīlaṃ, mṛdumukhaṃ, mṛdupāśam, iti dvādaśa
yantradoṣāḥ ||19||
yantradoṣān vaktumāha- tatrātisthūlamityādi| asāramaśuddhalohādighaṭitam|
agrāhi vikṛtamukham| viṣamagrāhi ekadeśagrāhi| vakram anṛju| śithilaṃ
pīḍanākṣamam| atyunnatam ucchritakīlakādi| mṛdukīlaṃ durbalaśalyam| anye tu
‘vakraśithilātyunnatamṛdukīlaṃ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- atra
kīlaśabdo vakrādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; tena vakrakīlamityādi
yojyam| mṛdupāśaṃ tanupāśam| mṛdumukhaṃ śalyapīḍanāsahamukham| ete prāyeṇa
svastikayantrāṇāṃ doṣā boddhavyāḥ||19||
etairdoṣairvinirmuktaṃ yantramaṣṭādaśāṅgulam | praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ taddhi
karmasu yojayet ||20||
yantrasya praśastatvaṃ vaktumāha- etairdoṣairityādi||20||
dṛśyaṃ siṃhamukhādyaistu gūḍhaṃ kaṅkamukhādibhiḥ | nirhareta śanaiḥ śalyaṃ
śāstrayuktivyapekṣayā
40||21||
svastikayantrāṇāṃ viṣayabhedaṃ darśayannāha- dṛśyamityādi| dṛśyaṃ darśanagataṃ
śalyaṃ, gūḍham adṛśyam| kaṅkamukhādibhiriti atrādiśabdaḥ pradhānavācī, tena
kaṅkamukhamādi pradhānaṃ yeṣāṃ tairnirharedityarthaḥ; yadi punarihādiśabdaḥ
pradhānavācī na syāttadā kākamukhasya grahaṇaṃ na syāditi|
śāstrayuktivyapekṣayeti vividhā apekṣā vyapekṣā, viśiṣṭā apekṣā vā||21||
ni(vi)vartate sādhvavagāhate ca śalyaṃ nigṛhyoddharate ca yasmāt |
yantreṣvataḥ kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣvadhi(vi)kāri caiva
||22||
kaṅkamukhasya prādhānyaṃ darśayannāha- nivartata ityādi| nivartate sādhviti
sādhu jhaṭiti niḥsaratītyarthaḥ, avagāhate praviśati ca sādhu, anyeṣāṃ
siṃhamukhādīnāṃ sthūlamukhatvena sādhvavagāhanasādhunivartanābhāvāt; anye
vivartate vṛttatvādantarbhramatītyāhuḥ| śalyaṃ nigṛhya gṛhītvā, uddharate
ākarṣati| sthāneṣu sarveṣviti sandhidhamanyādiṣu| adhikāri asya kaṅkamukhasya
adhikāro'sti nānyasya; anye tu ‘avikāri’ iti paṭhanti, tatrāpi sa eva
tātparyārtha iti||22||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yantravidhirnāma saptamo'dhyāyaḥ
||7||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
sūtrasthāne saptamo'dhyāyaḥ||7||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘nanvanantaramupayantreṣu paṭhiṣyamāṇo hastaḥ kathaṃ pradhānatama iti pṛcchati- kiṃ kāraṇamiti, uttarayati- yasmāditi’| iti hārāṇacandraḥ|| ayaṃ pāṭho hastalikhitapustakeṣu na paṭhyate ↩
- 2 anekānyeva yantrāṇi| yadāha vṛddhavāgbhaṭaḥ- “ataḥ karmavaśātteṣāmiyattā'vadhāraṇamaśakyam”- iti| tasmādatroktā yantrāṇāṃ śatasaṅkhyā nidarśanārthā, na tviyattāvadhāraṇapareti jñeyam ↩
- 3 atrāha vāgbhaṭaḥ- “nānāvidhānāṃ śalyānāṃ nānādeśaprabādhinām| āhartumabhyupāyo yastadyantraṃ, yacca darśane|| arśobhagandarādīnāṃ, śastrakṣārāgniyojane| śeṣāṅgaparirakṣāyāṃ, tathā bastyādikarmaṇi| ghaṭikālābuśṛṅgaṃ ca jāmbavauṣṭhādikāni ca’- iti| (vā. sū. a. 25) ↩
- 4 yāni yantrāṇi madhye kīlabaddhatvāduddhāṭitāni svastikākārāṇi jāyante tāni svastikayantrāṇi| ‘svastikamiva svastikaṃ| dakṣiṇasya bāhorvāme gamanaṃ, vāmasya dakṣiṇe iti svastikatā’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāminduḥ ↩
- 5 ‘dve eva tālayantre’ ityevakāreṇāsya dvitvāyogavyavacchedāttatsannidhāvaniyamena dvitvenopadiṣṭasya sandaṃśayantrasya bahutvamapyurarīkurvanti| ata eva śāstramidamanuvadatā vāgbhaṭena ‘kīlabaddhavimuktāgrau’ ityādinā catvāri sandaṃśayantrāṇyupadiṣṭāni| evaṃ coddeśe sandaṃśayantrāṇīti nānupapannaṃ, tadgatabhedena bahutvāt| tālayantrāṇīti bahuvacanaṃ tu nakṣatreṣu phalgunīproṣṭhapadānāmivānyatarasyāṃ bhūmni viṣayatvādityavaśyaṃ vaktavyaṃ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 6 ayaṃ pāṭhaḥ keṣucitpustakeṣu nopalabhyate ↩
- 7 vyālamukhasādṛśyaṃ tu svastikayantrāṇāṃ mukhāntarbhāga eva jñeyaṃ, na tu bāhyato'pi ↩
- 8 ‘prāyaśograhaṇādvinā'pi vyālamukhasādṛśyaṃ nāḍīyantrādīni bhavantīti darśayati, vyālamukhasādṛśyaṃ tu vakṣyamāṇasvastikayantrāṇāmeva| anyayantradarśanāditi anyayantradarśanaṃ tu vinā'pi sārūpyaṃ śāstravacanaṃ vṛddhopadeśaṃ vā prāmāṇikakṛtamidaṃ yantramiti kṛtvā yantrakaraṇaṃ prayojayatīti hetvantaraṃ bhavati’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘samāhitāni yathāsthānaṃ niviṣṭāvayavāni’ iti cakraḥ ↩
- 10 ‘... bhṛṅgarājāñjalīkakarṇāvabhañjana...’ iti pā. ↩
- 11 masūrākṛtibhiḥ kīlairiti masūrākāraprāntaiḥ kīlairityarthaḥ| tathā ca vāgbhaṭaḥ- “masūrākāraparyantaiḥ kaṇṭhe baddhāni kīlakaiḥ”- iti ↩
- 12 ‘vāraṅgaṃ grahaṇasthānam’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāminduḥ| ‘vāraṅgaḥ khaḍgādimuṣṭau’ iti śabdārthacintāmaṇiḥ| ‘āvṛttavāraṅgāṇi bhugnavāraṅgāṇi’ iti cakraḥ ↩
- 13 ‘teṣāṃ siṃhavyāghrabhujaṅgamakarādimukhāni dṛśyavāraṅgeṣu prayojayet, itareṣu tu vraṇākārānurodhena kaṅkakākakurarādimukhāni’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahe (sū. a. 34) vṛddhavāgbhaṭaḥ ↩
- 14 asyāgre ‘añjalīko jalakukkuṭaḥ, karṇāvabhañjanaḥ tittiriḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate kvacitpustake ↩
- 15 ‘sanibandhano'nibandhanaśca sandaṃsau’ iti hastalikhatapustake pāṭha upalabhyate, vṛddhāvāgbhaṭe'pi “sanibandhano nirnibandhanaśca sandaṃśau dvau ṣoḍaśāṅgulau bhavataḥ”- ityeva paṭhyate ↩
- 16 vṛddhavāgbhaṭe sandaṃśadvayamadhikamuktam| yathā- “tathā'nyaḥ sandaṃśaḥ ṣaḍaṅgulo'rdhāṅgulavistṛto vakradvibāhuraṅguliprāntasamāgamākṛtiḥ sūkṣmaśalyākṣipakṣmavraṇādhimāṃsaharaṇe| tadvacca mucuṇḍī, sā tu ṛjuślakṣṇā sūkṣmadantā saktadvibhujā mūle rucakanaddhā valayapīḍanācchinnārmaśeṣagambhīravraṇādhimāṃsaharaṇe’ (aṣṭāṅgasaṅgrahaḥ, sūtrasthānam, adhyāyaḥ 34)- iti ↩
- 17 ye sanigrahasandaṃśayantraṃ madhye kīlabaddhaṃ manyante teṣāṃ mate tasya svastikayantradbhedo durupapāda eva ↩
- 18 tālapadaṃ ca loke gartavācakaṃ hradavācakaṃ vā dṛṣṭam- yathā bhīmatālādipade| ‘matsyatālavaditi matsyacakravadekatālamanavabaddhe śalye, dvitālaṃ tu avabaddhe śalye’ iti cakraḥ| ‘matsyagalatālakavat’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahe ↩
- 19 ‘nāḍīvanmadhyaśuṣirāṇi nāḍīyantrāṇi’ iti cakraḥ ↩
- 20 bhagandarayantrādīnāṃ tantrāntaroktalakṣaṇādikaṃ, pratikṛtiḥ, samprati pāścātyaistadarthaṃ vyavahriyamāṇayantraiḥ saha sādṛśyādikaṃ ca tatra tatraiva darśayiṣyāmaḥ ↩
- 21 vraṇabastiyantralakṣaṇaṃ vṛddhavāgbhaṭe evaṃ paṭhyate| yathā- “nāḍīvraṇaprakṣālanābhyañja nayantre ṣaḍaṅgule bastiyantrākāre mukhato'karṇike mūlamukhayoraṅguṣṭhakalāyapraveśasrotasī mūle nibaddhamṛducarmaṇī ca”- iti ↩
- 22 vṛddhavāgbhaṭe tvetāni nāḍīyantrāṇyadhikānyuktāni| yathā- “kaṇṭhaśalyadarśanārthaṃ nāḍīṃ daśāṅgulāyatāṃ pañcāṅgulapariṇāhām| dvikarṇasya tu vāraṅgasya saṅgrahārthaṃ tricchidramukhāṃ nāḍīṃ tatpramāṇataḥ kuryāt, tathā catuṣkarṇasya pañcacchidramukhām| śalyanirghātanīṃ tu padmakarṇikākāraśīrṣāṃ dvādaśāṅgulāṃ tryaṅgulasuṣirām ↩
- 23 “arśoyantre dve strīpuṃsāvadhikṛtya| bastiyantrāṇi prādhānyena catvāri ṣaḍaṣṭadaśadvādaśāṅgulapramāṇabhedāt| uttarabastiyantrāṇi puṃsāṃ dve meḍhrāyāmacaturdaśāṅgulatvabhedāt, strīṇāṃ dve mūtrāpatyamārgopayogitvabhedāt, kanyānāṃ caikamiti pañca| dakodarayantramekaṃ| dhūmayantrāṇi pañca| tatra trīṇi prāyogikasnaihikavairecanikabhedāt, ekaṃ kāsaghnavāmanīyayoraviśeṣāt, ekaṃ ca vraṇadhūpanārthaṃ| niruddhaprakaśayantram, alābuyantraṃ, śṛṅgayantraṃ caikaikamiti viṃśatirnāḍīyantrāṇi” iti hārāṇacandraḥ ↩
- 24 ‘sarpaphaṇamukhe dve’ iti ekaṃ ṣoḍaśāṅgulamaparaṃ dvādaśāṅgulamiti bhedena sarpaphaṇamukhasya dvaividhyaṃ jñeyaṃ| yadāha vāgbhaṭaḥ- “ubhau teṣāṃ ṣoḍaśadvādaśāṅgalau| vyūhane'hiphaṇāvakrau”- (sū. a. 26) iti ↩
- 25 ‘śarapuṅkhamukhe dve’ iti ekaṃ daśāṅgulamaparaṃ dvādaśāṅgulamiti bhedena śarapuṅkhamukhasya dvaividhyaṃ jñeyam| yadāha vāgbhaṭaḥ- “dvau daśadvādaśāṅgulau| cālane śarapuṅkhāsyau”- iti ↩
- 26 ‘baḍiśamukhe dve’ iti svānatanātyānatabhedena baḍiśamukhasya dvaividhyaṃ jñeyam ↩
- 27 hārāṇacandrastu ‘gaṇḍūpadaśarapuṅkhasarpaphaṇabaḍiśamukhe dve dve’ iti paṭhati, vyākhyāti ca- ‘eṣaṇādikarmaiṣāṃ yathāyogameva bodhyaṃ na tu yathāsaṅkhyam’ iti ↩
- 28 ‘masūradalamātramukhe dve’ iti ekamaṣṭāṅgulamaparaṃ navāṅgulaṃ| yadāha vāgbhaṭaḥ- “srotobhyaḥ śalyahāriṇī|| masūradalavakre dve syātāmaṣṭanavāṅgule”- iti ↩
- 29 atrāha vāgbhaṭaḥ- “kārpāsavihitoṣṇīṣāḥ śalākāḥ ṣaṭ pramārjane| pāyāvāsannadūrārthe dve daśadvādaśāṅgule|| dve ṣaṭsaptāṅgule ghrāṇe, dve karṇe'ṣṭanavāṅgula”- iti ↩
- 30 atrāha vāgbhaṭaḥ- “aṣṭāṅgulā nimnamukhāstisraḥ kṣārauṣadhakrame| kanīnīmadhyamānāmīnakhamānasamairmukhaiḥ”- iti|| ‘khallamukhānīti khallamauṣadhamardanapātramiva mukhaṃ yeṣāṃ tāni tathoktāni’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 31 atrāha vāgbhaṭaḥ- “śalākājāmbavauṣṭhānāṃ kṣāre'gnau ca pṛthak trayam|| yuñjayāt sthūlāṇudīrghāṇām”- iti ↩
- 32 “nāsetyādinoktamapyagnikarmasvabhipreyate| yaduktaṃ “kolāsthidalatulyāsyā nāsārśo'rbudadāhakṛt (vā. sū. a. 25)” iti” hārāṇacandraḥ ↩
- 33 vāgbhaṭe karṇaśodhanaṃ, garbhaśaṅkuḥ, antravardhmaśalāketi śalākāyantratrayamadhikamuktam| yadāha- “karṇaśodhanamaśvatthapatraprāntaṃ sruvānanam”- iti| tathā “nato'gre śaṅkunā tulyo garbhaśaṅkuriti smṛtaḥ| aṣṭāṅgulāyatastena mūḍhagarbhaṃ haret striyāḥ”- iti| tathā- “śalākāmantravardhmani| madhyordhvavṛttadanḍāṃ ca mūle cārdhendusannibhām” iti| antravardhmaśalākā aprāptaphalakośāyāmantravṛddhyāṃ dāhārthamupayujyate| yathoktaṃ cikitsite (a. 19) ‘tatra yā vaṅkṣaṇasthāṃ tāṃ dahedardhenduvakrayā’ iti ↩
- 34 ‘gaṇḍūpadetyādau sādṛśyaṃ ca yantramukhe jñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 35 ‘aśmarīnirdiṣṭaṃ yantramagnavakraṃ sarpaphaṇamukhameva’ iti cakraḥ ↩
- 36 ‘vyūhanaṃ tu cūrṇitāśmaryādīnāṃ saṅgrahaṇaṃ’ iti hārāṇacandraḥ| ‘vraṇauṣṭhayoḥ sannihitīkaraṇam’ iti gaṇanāthasenaḥ, ‘viparītasthānāṃ māṃsādīnāṃ samyagracanam’ ityaṣṭāṅgasagrahavyākhyāyāminduḥ, ‘vyūhanaṃ prasṛtamāṃsādīnāṃ yathāsthānaṃ vinyāsaḥ’ iti hemādriḥ ↩
- 37 ‘atra śalākāyantreṣu tulyarūpāṇāmapi yantrāṇāṃ ṣaḍādisaṅkhyāniyamaḥ prāyastāvataiva karmasamāptiṃ sūcayati’ iti cakraḥ ↩
- 38 ‘upamitāni yantrairityupayantrāṇi’ iti hārāṇacandraḥ| ‘anuyantrāṇi’ iti vāgbhaṭe pāṭhaḥ ↩
- 39 ‘vartanaṃ bhagnāsthyādīnāṃ yathāyathaṃ sthāpanaṃ, cālanaṃ galādāvavabaddhāsthiśalyādīnāmapanayanaṃ, vivartanaṃ parāṅmukhībhūtasyāsthyāderapavartanam, āñchanamatikṣiptasyāsthnaḥ kuñcitasya vā'ṅgulyāderāyamanaṃ, bhañjanaṃ śalyakarṇāderāpothanaṃ khaṇḍanaṃ vā, dāraṇaṃ viṣasaṃhitānāmasthnāṃ dvidhākaraṇam, ṛjukaraṇaṃ kuñcitasya gātrasya bandhanādinā saralīkaraṇam’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 40 ‘śalyaṃ svastikayantraistu nirhareta bhiṣagvaraḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩