athātaḥ śastrāvacāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi| śastrāṇāmavacāraṇaṃ śastrāvacāraṇaṃ, tadyasminnadhyāye'sti sa
śastrāvacāraṇīyaḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ||1-2||
viṃśatiḥ
1
śastrāṇi, tadyathā-
maṇḍalāgrakarapatravṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakārdhadhārasūcīkuśapatrāṭīmukha-
śarārimukhāntarmukhatrikūrcakakuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrakabaḍiśadantaśaṅkveṣaṇya
iti ||3||
kiyanti punastāni śastrāṇītyāha- viṃśatirityādi| śastrāṇi maṇḍalāgrādīni;
maṇḍalāgre dve sūcyastisraḥ, ityādyavayavāntarabhedena tu bahūnyapi syuḥ| tāni
nāmabhirnirdeṣṭumāha- tadyathā maṇḍalāgretyādi| ‘teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ
prāyeṇa vyākhyātāḥ’, tathā ‘tatra nakhaśastraiṣaṇyāvaṣṭāṅgule’ ityādivākyena
śastrāṇāmākāraṃ pramāṇaṃ ca yadyapyagre vakṣyati, tathā'pīhaiva paratantroktaṃ
śastrākārapramāṇalakṣaṇaṃ sukhāvabodhārthamupadekṣyāmaḥ| maṇḍalāgramiti
maṇḍalamivāgraṃ yasya tanmaṇḍalāgraṃ, tacca dvividham| tathāhi- “yadagre
2
maṇḍalaṃ vṛttaṃ kṣurasaṃsthānameva ca| maṇḍalāgrasya jānīyāt pramāṇaṃ tu
ṣaḍaṅgulam”- iti| dvidhā maṇḍalāgraṃ- ṣaḍaṅgulapramāṇamekaṃ vṛttamukhaṃ,
dvitīyaṃ kṣurākāram| karapatramiti
3
karavat patraṃ yasya tat karapatraṃ, yathā karo'ṅgulibhirācito bhavati
tadvadyat kaṇṭakairācitaṃ syāttat karapatramucyate; anye tu karapatraśastraṃ
karapatrākārameva, tacca dvādaśāṅgulaṃ
4
tantrāntaravacanāt; nanu, yadi tantrāntarāddvādaśāṅgulaṃ karapatramucyate
tarhi svatantre virodhaḥ, kutaḥ? svatantre karapatrasyānirdiṣṭapramāṇatvāt;
`śeṣāṇi tu ṣaḍaṅgulāni’- ityanena vākyena ṣaḍaṅgulameva karapatraṃ syānna
dvādaśāṅgulam| naivaṃ, ‘teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ’- ityasmāt
sūtrāt prāyaḥśabdo'nuvartate, tenāyamarthaḥ- śeṣāṇi prāyeṇa ṣaḍaṅgulāni, evaṃ
śastramāne'nyatrāpyavirodhaḥ| vṛddhipatramiti vṛddheḥ patramiva vṛddhipatraṃ;
tacca dvividham- ekamañcitāgraṃ, dvitīyaṃ prayatāgraṃ; dve api
saptāṅgulapramāṇe, dvayorapi “ardhapañcāṅgulaṃ vṛntaṃ kāryaṃ sārdhāṅgulaṃ
phalam”- iti; anayormadhye'ñcitāgraṃ vṛddhipatraṃ kṣuramāhuḥ
5| nakhaśastramiti
6
nakhānāṃ chedanāya śastraṃ nakhaśastraṃ, tasya
7
phalaṃ dvyaṅgulāyāmamekāṅgulavistṛtam| mudrikāṃ svayamevāgre
8
vakṣyati| utpalapatramiva patramasyetyutpalapatrakaṃ, tathā ca tantrāntaraṃ,
“tulyamutpalapatreṇa tīkṣṇadhāraṃ samāhitam| ṣaḍaṅgulaṃ pramāṇena
śastramutpalapatrakam|| tatphalaṃ tryaṅgulāyāmaṃ kāryamaṅgulavistṛtam”- iti|
ardhadhāramiti
9
ardhe dharā yasya tadardhadhāraṃ, vakradhāramiti prasiddhaṃ;
taccāṣṭāṅgulāyatam, urasyaṅgulavistāraṃ, dvyaṅgulaphalam; anye tu
‘adhyardhadhāram‘ iti paṭhanti, adhikamardhe dhārā yasya tadadhyardhadhāram|
sūcī
10
agre vakṣyate| kuśapatramiti
11
kuśapatratulyaṃ kuśapatraṃ; tanmānamāha- “dvyaṅgulaṃ rucakaṃ
vidyāda(ttrya)ṅgulaṃ phalamucyate| vṛntaṃ syāttrya(dvya)ṅgulaṃ madhye
kuśapatrasya lakṣaṇam” iti| āṭī(ṭā) mukhamiti āṭī(ṭā) jalavardhanī nāma
pakṣiviśeṣaḥ, tanmukhavanmukhaṃ yasya tadāṭīmukhaṃ; tathā coktaṃ-“vṛntaṃ
saptāṅgulaṃ vidyāttasyāgre phalamiṣyate| āṭī(ṭā)mukhaprakāraṃ hi
phalamaṅguṣṭhamāyatam- āṭī(ṭā)mukhaṃ vijānīyāttatsrāvaṇavidhau matam”- iti|
śarārimukhamiti śarāridīrghacañcuḥ pakṣiviśeṣaḥ, sa dvividhaḥ- dhavalaskandhoḥ
raktaśīrṣaśca, dhavalaskandhasya ‘śarārī(riḥ)’ iti sañjñā, tanmukhavanmukhaṃ
yasya taccharārimukhaṃ, tasya śastrasya loke kartarīti
12
sañjñā; tāṃ ca dvādaśāṅgulāṃ calatpāśāṃ kuryāt| antarmukhamiti madhyamukhaṃ,
tallakṣaṇamāha- “aṣṭā(saptā)ṅgulaṃ
13
pramāṇena jihmādhāreṇa cāplutam| śastramantarmukhaṃ nāma candrārdhamiva
14
codgatam”- iti| trikūrcakamiti trayaḥ kūrcā yasya tat trikūrcakam
15; atra tantrāntaraṃ- “aṅgulāni tathā'ṣṭau ca śastraṃ kāryaṃ trikūrcakam|
phalairantarmukhākārairaṅgulairanvi(rāci)taṃ tribhiḥ|| ekaikasya
phalasyaiṣāmantaraṃ vrīhisammitam| vṛntaṃ pañcāṅgulāyāmaṃ kāryaṃ
rucakabhūṣitam”- iti| kuṭhāriketi
16
kuṭhāratulyā kuṭhārikā, atra tantrāntaraṃ “kuṭhārikāyā vṛntaṃ syāt
sārdhasaptāṅgulāyatam| phalamardhāṅgulāyāmaṃ godantasadṛśaṃ samam”- iti|
vrīhimukhamiti
17
vrīhimukhamiva mukhaṃ yasya tadvrīhimukham; atra bhojaḥ- “śastraṃ vrīhimukhaṃ
kāryamaṅgulāni ṣaḍāyatam| dvyaṅgulaṃ tasya vṛntaṃ syāttatphalaṃ caturaṅgulam|
tanmukhaṃ vrīhivistāraṃ tanusaṅgū(mū)ḍhakaṇṭakam”- iti| āreti āreva ārā, ārā
carmakārāṇāṃ śastram; atra
18
tantrāntaram- “ārā hyaṣṭāṅgulāyāmā kartavyā tu viśāmpate?| tilapramāṇaṃ tu
phalaṃ tasyāḥ kāryaṃ samāhitam| dūrvāṅkuraparīṇāhaṃ vṛntaṃ gopucchasannibham-”
iti| vetasapatramiti vetasapatramiva vetasapatram; atra bhoja,-
“tīkṣṇamaṅgulavistāraṃ caturaṅgulamāyatam| aṅgulāni tu catvāri vṛntaṃ kāryaṃ
vijānatā-” iti| baḍiśamiti
19
baḍiśatulyaṃ baḍiśaṃ, baḍiśaṃ matsyavedhanamāhuḥ| atra tantrāntaraṃ- “baḍiśe
cāpi kartavye pramāṇena ṣaḍaṅgule
20| svānataṃ tu tayorekamekaṃ nātyānataṃ bhavet|| ardhapañcāṅgulaṃ vṛntaṃ śeṣaṃ
kāryaṃ mukhaṃ tayoḥ| ardhacandrākṛti vaktraṃ (mukhaṃ) kāryaṃ nātyānatasya tu||
svānataṃ nāmayettatra
21
baḍiśaṃ ca bhiṣagvaraḥ| vṛntāgrayorantaraṃ syādyāvadardhāṅgulaṃ ma(mi)tam”
iti| dantaśaṅkuriti kapālikāśarkarādidantadoṣaharaṇāya śaṅkurdantaśaṅkuḥ; atra
bhojaḥ- “kāryaḥ ṣaḍaṅgulayāmo dantaśaṅkurvijānatā
22| śaṅkuvacca mukhaṃ tasya kāryamardhāṅgulāyatam|| caturasraṃ samaṃ caiva
tīkṣṇadhāraṃ samāhitam| vṛntāgra tasya kartavyaṃ śastravrīhimukhākṛti||
kapālikāṃ śarkarāṃ ca dantasthāṃ tena śodhayet”- iti| eṣaṇīti
23
‘eṣyate anayā’ iti eṣaṇī; atra tantrāntaraṃ- “vraṇaistāsāṃ parīṇāho mukhaṃ
gaṇḍūpadākṛti”- iti||3||
tatra maṇḍalāgrakarapatre
24
syātāṃ chedane lekhane ca,
vṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakārdhadhārāṇi chedane bhedane ca,
sūcīkuśapatrāṭī(ṭā)mukhaśarārimukhāntarmukhatrikūrcakāni visrāvaṇe,
kuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrakāṇi vyadhane sūcī ca, baḍiśaṃ
dantaśaṅkuścāharaṇe, eṣaṇyeṣaṇe
25
ānulomye ca, sūcyaḥ sīvane; ityaṣṭavidhe karmaṇyupayogaḥ śastrāṇāṃ vyākhyātaḥ
26||4||
teṣāṃ viṣayabhedamaṣṭavidhe karmaṇi darśayitumāha- tatretyādi| tatra teṣu
madhye, syātāṃ bhavetām| cakāraḥ karmāntaraṃ samuccinoti| vṛddhipatretyādi|
cakārāllekhane ca| sūcī ceti cakāraḥ kuśapatrotpalapatrakādīṃśca vyadhane
samuccinoti| nanu, ubhayatrāpyekārthatvāt kimarthaṃ yantraśastrayormadhye
baḍiśasya pāṭhaḥ? ucyate, yantrapaṭhitaṃ baḍiśaṃ yathāyogapariṇāhadairghyaṃ,
śastrapaṭhitaṃ tu ṣaḍaṅgulameva tīkṣṇakaṇṭakamukhamevetyadoṣaḥ| eṣaṇīti
ānulomyamatra visrāvaṇamabhipretaṃ, na tu ṛjukaraṇaṃ; kasmāt? ṛjukaraṇasya
śastrakarmasvanirdiṣṭatvāt; yadi kathañcit syāt, tadā śastrakarmaṇāṃ
navatvaprasaṅgaḥ, tasmādādya eva pakṣo nyāyya iti; cakārādvyadhane'pi| nanu,
eṣaṇī yantraśastrayoḥ paṭhyate, prayojanaṃ cobhayatrāpyeṣaṇameva,
tasmādubhayapāṭhe ko viśeṣaḥ? ucyate- yantrapaṭhitāyā eṣaṇyā
ākṛtirgaṇḍūpadamukhī, pramāṇaṃ tu yathāyogapariṇāhadairghyaṃ; śastreṣu
punareṣaṇyāḥ pramāṇamaṣṭāṅgulam, ākṛtistu tīkṣṇakaṇṭakayavapatramukhī
cetyadoṣaḥ| dvyaṅgulādibhedena sūcīnāṃ bahutvāt ‘sūcya’ iti bahutvena
nirdeśaḥ||4||
teṣāmatha yathāyogaṃ
27
grahaṇasamāsopāyaḥ karmasu vakṣyate- tatra vṛddhipatraṃ vṛntaphalasādhāraṇe
bhāge gṛhṇīyāt, bhedanānyevaṃ sarvāṇi, vṛddhipatraṃ maṇḍalāgraṃ ca
kiñciduttānena pāṇinā lekhane bahuśo'vacāryaṃ, vṛntāgre visrāvaṇāni, viśeṣeṇa
tu bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃ rājñāṃ rājamā(pu)trāṇāṃ ca trikūrcakena
visrāvayet, talapracchāditavṛntamaṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ vrīhimukhaṃ,
kuṭhārikāṃ
vāmahastanyastāmitarahastamadhyamāṅgulyā'ṅguṣṭhaviṣṭabdhayā'bhihanyāt
28, ārākarapatraiṣaṇyo mūle, śeṣāṇi tu yathāyogaṃ
29
gṛhṇīyāt ||5||
teṣāmityādi| vṛntaphalasādhāraṇe bhāge iti vṛntaphalayormadhyadeśa ityarthaḥ|
evam ityameva, yathā vṛddhipatraṃ vṛntaphalayormadhyadeśe gṛhyate tathā
bhedanānyapītyevaṃśabdārthaḥ| bahuśa iti bahūn vārān, ‘sakṛdapaharat’ (sū.
a.5) ityasyāpavādaḥ| vṛntāgre vāraṅgāgre, ‘gṛhṇīyāt’ ityadhyāhāraḥ|
talapracchāditavṛntamiti hastatalapihitavṛntam; aṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ
`gṛhṇīyāt’ ityadhyāhāraḥ| aṅguṣṭhaviṣṭabdhayeti aṅguṣṭhāgre viṣṭambhitavegayā|
mūlaṃ, tsaru, vāraṅgaṃ, vṛntamiti paryāyāḥ| yathāyogamiti yogānatikrameṇa|
tadyathā- kānicidvṛntāgre, kānicidvṛntamadhye, kānicidvṛntamūle,
karmayogāpekṣayetyarthaḥ||5||
teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa
30
vyākhyātāḥ ||6||
saṅkṣepeṇa śastrākāraṃ darśayannāha- teṣāṃ nāmabhirityādi| teṣāṃ śastrāṇām,
ākṛtayo lakṣaṇāni, nāmabhireva prāyeṇa vyākhyātāḥ||6||
tatra nakhaśastraiṣaṇyāvaṣṭāṅgule
31, sūcyo vakṣyante, (pradeśinyagraparvapradeśapramāṇā
32
mudrikā, daśāṅgulā
33
śarārimukhī sā ca (yā sā) kartarīti kathyate) | śeṣāṇi tu ṣaḍaṅgulāni
||7||
teṣāṃ pramāṇāni darśayannāha- tatra nakhaśastretyādi| anye tu
nakhaśastrasthāne nakhavardhanīti paṭhanti vyākhyānayanti ca- nakhavardhanī
nakhacchedanī| sūcyo
34
vakṣyanta iti aṣṭavidhaśastrakarmīye (sū. a. 25) ‘dvyaṅgulā tryaṅgulā’
ityādinā sūcyo vakṣyanta iti| etasyāgre mudrikākartarīśastrayoḥ kecinmānaṃ
paṭhanti| taducyate- “pradeśinyagraparvapradeśapramāṇā, mudrikā, daśāṅgulā
śarārimukhī sā ca (yā sā ) kartarīti kathyate”- iti| śeṣāṇīti
35
nirdiṣṭapramāṇebhyo nakhavardhanyeṣaṇīsūcībhyo'nyāni śeṣāṇi||7||
tāni sugrahāṇi, sulohāni, sudhārāṇi, surūpāṇi, susamāhitamukhāgrāṇi,
akarālāni, ceti śastrasampat ||8||
pramāṇākārābhyāṃ śastrāṇi nirdiśya śeṣaśastraguṇasampadaṃ darśayitumāha- tāni
sugrahāṇītyādi| sugrahāṇi śobhanavāraṅgāṇi
36| sulohāni śobhanalohāni| sudhārāṇi śobhanadhārāṇi| susamāhitamukhāni
piṇḍīkṛtamukhāni, anye tu suṣṭhu samyagāhitaṃ mukhaṃ yeṣāṃ tāni tathoktāni|
akarālāni adanturāṇi| śastrasampat śastraguṇaḥ||8||
tatra vakraṃ, kuṇṭhaṃ, khaṇḍaṃ, kharadhāram, atisthūlam, atyalpam, atidīrgham,
atihrasvam, ityaṣṭau śastradoṣāḥ | ato viparītaguṇamādadīta, anyatra
karapatrāt; taddhi kharadhāramasthicchedanārtham
||9||
śastradoṣānnirdiśannāha- tatra vakramityādi| kuṇṭhaṃ sthūladhāratvenāromavāhi|
khaṇḍam asamagram| kharadhāraṃ karkaśadhāram| atyalpam atitanu
37| ato viparītamiti vakrādiśastrebhyo viparītaguṇam,
ṛjutīkṣṇasakalamasṛṇadhārādiguṇam| kiṃ sarvāṇyeva viparītaguṇānyādadītetyāha-
anyatra karapatrāditi| kutaḥ punaretat? taddhītyādi|- tacchabdo yasmādarthe,
hiśabdo hetau, yasmāt karapatramasthicchedanārthamato hetoḥ kharadhāram||9||
tatra
38
dhārā bhedanānāṃ māsūrī, lekhanānāmardhamāsūrī, vyadhanānāṃ visrāvaṇānāṃ ca
kaiśikī, chedanānāmardhakaiśikīti ||10||
aṣṭavidhe karmaṇi sukarmaniṣpādakatvena yathā śastrāṇāṃ sudhāratvaṃ bhavati
tathā nirdiśannāha- tatra dhāretyādi| bhedanānāṃ vṛddhipatranakhaśastrādīnām|
māsūrī masūradaladhārātanvī
39| lekhanānāṃ maṇḍalāgrādīnām| ardhamāsūrī masūradaladhārārdhatanvī
40| vyadhanānāṃ kuṭhārikādīnām| visrāvaṇānāṃ sūcīkuśapatrādīnām| kaiśikī
keśapramāṇā| chedanānāmiti atra chedanāni vṛddhipatrādīnyeva, tāni yadā
chedane prayujyante tadā teṣāṃ dhārā ardhakaiśikī ardhakeśapramāṇā tanvī
kartavyā||10||
baḍiśaṃ dantaśaṅkuścānatāgre | tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhyeṣaṇī
(gaṇḍūpadākāramukhī
41
ca) ||11||
āharaṇe eṣaṇe ca śastrāṇāṃ dhārāviśeṣaṃ darśayannāha- baḍiśaṃ
dantaśaṅkurityādi| atra ānatāgre iti baḍiśasyaiva viśeṣaṇaṃ, na dantaśaṅkoḥ,
kutaḥ? śaṅkutulyatvenaiva tasyānatatvadarśanāt| eṣaṇī trividhā bhavati
tīkṣṇakaṇṭakamukhī, prathamayavapatramukhī, gaṇḍūpadākāramukhī ca| anye tu
‘tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhe’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-
etadviśeṣaṇadvayaṃ baḍiśadantaśaṅkvoḥ; tena tīkṣṇakaṇṭakamukhaṃ baḍiśaṃ,
prathamayavapatramukho dantaśaṅkuḥ, prathamayavapatramukhatvena
dantaśaṅkormukhatanutvamākāraśca kathitaḥ, tena gaṇḍūpadākāramukhī ceti
cakārādetadviśeṣaṇadvayameṣaṇyāmapi sambadhnanti| anye tu ‘tatra dhārā
bhedanānāṃ māsūrī’ ityādigranthaṃ ‘eṣaṇī gaṇḍūpadākāramukhī ca’ iti yāvanna
paṭhanti||11||
teṣāṃ pāyanā
42
trividhā kṣārodakataileṣu | tatra kṣārapāyitaṃ śaraśalyāsthicchedaneṣu,
udakapāyitaṃ māṃsacchedanabhedanapāṭaneṣu, tailapāyitaṃ
sirāvyadhanasnāyucchedaneṣu ||12||
tatra pāyanāyāstīkṣṇatvādayo guṇāḥ karmaviśeṣotkarṣahetavo
43
bhavantīti tāmāha- teṣāṃ pāyanetyādi| pāyanā pātuṃ prayojanā, sā ca
lauhakārāṇāṃ prasiddhā kecit kṣāratailapāyanayoranārṣatvamācakṣate|
kṣārādipāyanānāṃ karmaviśeṣaviṣayaṃ darśayannāha- tatra
kṣārapāyitamityādi||12||
sudhārāṇīti prāguktaṃ, kathaṃ dhārā śobhanā kartavyetyatrāha- teṣāmityādi|
ślakṣṇā akarkaśā| dhārāsaṃsthāpanārthaṃ sthirīkaraṇārtham| phalakaṃ paṭṭakam|
tatrāniśitadhārāṇāṃ niśānārthaṃ ślakṣṇaśilā, niśitānāṃ saṃsthāpanārthaṃ
śālmalīphalakam| anye tu ‘teṣāṃ niśānī ślakṣṇaśilikā māṣayūṣaprabhā,
dhārāsaṃsthāpanaṃ śālmalīphalakam’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-
ślakṣṇaśilikā nāpitaśilikā, māṣayūṣaprabhā kṛṣṇakapiletyarthaḥ||13||
bhavati cātra- yadā suniśitaṃ śastraṃ romacchedi susaṃsthitam | sugṛhītaṃ
pramāṇena tadā karmasu yojayet ||14||
kathaṃ punaḥ śastraṃ saṃsthāpitadhāraṃ jñātavyamityāha- bhavati cātretyādi|
yadā śastraṃ romacchedi bhavati tadā suniśitaṃ bhavati yāvadromāṇi na chinatti
tāvanniśātavyamityarthaḥ| susaṃsthitaṃ śobhanākāram| sugṛhītaṃ grahaṇaṃ
śastrāṇāṃ prāguktaṃ, tadyathā- ‘vṛddhipatraṃ vṛntaphalasādhāraṇe bhāge
gṛhṇīyāt’- ityādi| pramāṇeneti pramāṇena lakṣitaṃ, śastrapramāṇaṃ ‘teṣāṃ
nakhaśastraiṣaṇyāvaṣṭāṅgule’- ityādi| anye tu sugṛhītaṃ pramāṇeneti pramāṇena
sugṛhītamiti vyākhyānayanti; tatra vṛddhipatrādi
vṛntaphalasādhāraṇabhāgādigrahaṇapramāṇenetyarthaḥ| kecit ‘romacchedi’ ityasya
sthāne ‘romavāhi
46
- iti paṭhanti||14||
anuśastrāṇi tu
tvaksārasphaṭikakācakuruvindajalaukognikṣāranakhagojīśephālikāśākapatrakarīrabālāṅgulaya
47
iti ||15||
aśastrāvacāraṇīyeṣu śiśuprabhṛtiṣvalābhādvā śastrāṇāṃ
tatkarmasādhakadravyāntareṇa śastrātideśaṃ kurvannāha- anuśastrāṇītyādi|
anuśastrāṇi hīnaśastrāṇi śastrasadṛśāni vā| tvaksāraḥ vaṃśaḥ; kuruvindaḥ
pāṣāṇaviśeṣaḥ, yena niśitāni lohāni tīkṣṇāni bhavanti, anye tu kuruvindaṃ
lohitāśma ratnapradhānaṃ; gojī gojihvā, anye śākhoṭakamāhuḥ; śephālikā
48
raktavṛntā śāradakusumā; śāko mahāvṛkṣaḥ karkaśapatraḥ; patraśabdo
gojīprabhṛtibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; karīraḥ aṅkuraḥ||15||
śiśūnāṃ śastrabhīrūṇāṃ śastrābhāve ca yojayet | tvaksārādicaturvargaṃ chedye
bhedye ca buddhimān
||16|| āhāryacchedyabhedyeṣu nakhaṃ śakyeṣu
yojayet | vidhiḥ pravakṣyate paścāt kṣāravahnijalaukasām
49||17|| ye syurmukhagatā rogā
netravartmagatāśca ye | gojīśephālikāśākapatrairvisrāvayettu tān
||18|| eṣyeṣveṣaṇyalābhe tu bālāṅgulyaṅkurā
hitāḥ |19|
teṣāṃ viṣayamāha- śiśūnāmityādi| tvaksārādicaturvargamiti
vaṃśasphaṭikakācakuruvindāni| āhāryacchedyabhedyeṣu nakhaṃ śakyeṣviti
āhāryādiṣu nakhaśakyeṣu nakhaṃ prayojayedityarthaḥ| netravartma netrapakṣma|
eṣyeṣveṣaṇyalābhe tvityādi eṣyeṣu śalyeṣu eṣaṇyā alābhe bālādayo hitāḥ||16-18||-
śastrāṇyetāni matimān śuddhaśaikyāyasāni tu | kārayet karaṇaprāptaṃ karmāraṃ
karmakovidam ||19||
idānīṃ śastrāṇāṃ guṇasampatkāraṇaṃ vaktumāha- śastrāṇyetānītyādi| kārayet
kartuṃ prayojayet| kaḥ kartuṃ prayojayet? buddhimān vaidya ityarthaḥ| kaṃ?
karmāraṃ lauhakāram| kiṃviśiṣṭaṃ karmāraṃ? karaṇaprāptaṃ; karaṇe prāptaṃ
svakarmaṇi nipuṇamityarthaḥ| punaḥ kiṃviśiṣṭaṃ? karmakovidaṃ karmapaṇḍitaṃ,
yataḥ svakarmaṇi nipuṇamata eva karmakovidam| kāni kārayet? śastrāṇi| etāni
pūrvoktāni kimbhūtāni śastrāṇi kārayedityāha- śuddhaśaikyāyasāni tviti;
śuddhaṃ malarahitaṃ, śaikyaṃ tīkṣṇam; anye tu śaikyāyasāni
sāramayalauhaghaṭitāni| kecicchlokārdhamanyathā paṭhanti;- “kārayet karaṇaiḥ
proktaiḥ karmāraiḥ karmakovidaiḥ”- iti, vyākhyānayanti ca-
karaṇairupakaraṇaiḥ; śeṣaṃ samam||19||
prayogajñasya vaidyasya siddhirbhavati nityaśaḥ | tasmāt paricayaṃ
kuryācchastrāṇāṃ grahaṇe
50
sadā ||20||
prayogajñasyetyādi| prayogaḥ prakṛṣṭo yogaḥ, yojanā, tajjñasya| siddhiḥ
ārogyasampādanam| nityaśaḥ sarvadā| paricayaṃ śastragrahaṇābhyāsam| anye
‘pramāṇajñasya vaidyasya’- iti paṭhanti; pramāṇajñasya
śastragrahaṇamānajñasya||20||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śastrāvacāraṇīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ
||8||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne śastrāvacāraṇīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘ekaviṃśatiḥ śastrāṇi| tadyathā- maṇḍalāgrārdhamaṇḍalakarapatra...’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| vāgbhaṭe (sū. a. 26) sarpāsyaṃ, liṅganāśavyadhanī śalākā, kūrcaḥ, khajaḥ, karṇapālīvyadhanaṃ, karṇavedhanī ceti ṣaṭśastrāṇyadhikānyuktāni| teṣāṃ lakṣaṇāni kramaśo yathā- ‘sarpāsyaṃ ghrāṇakarṇāśaśchedane'rdhāṅgulaṃ phale’ iti| ‘tāmrī śalākā dvimukhī mukhe kuruvakākṛtiḥ| liṅganāśaṃ tayā vidhyet’| sarvavṛttāstāścaturaṅgulāḥ| kūrco vṛttaikapīṭhasthāḥ saptāṣṭau vā subandhanāḥ| saṃyojyo nīlikāvyaṅgakeśaśāteṣu kuṭṭane’, tāḥ sūcyaḥ| ‘ardhāṅgulamukhairvṛttairaṣṭābhiḥ kaṇṭakaiḥ khajaḥ| pāṇibhyāṃ mathyamānena ghrāṇāttena haredasṛk’| ‘vyadhanaṃ karṇapālīnāṃ yūthikāmukulānanam’| ‘bahalāyāśca śasyate| sūcī tribhāgasuṣirā tryaṅgulā karṇavedhanī’ iti | ‘sūcīkūrco vṛttaikamūlo'gre sunibaddhasaptāṣṭasūcikaḥ kuṣṭhaśvitrendraluptasuptādiṣu| khajastvardhāṅgulāyatāṣṭakaṇṭakamukhastāmro lauho vā nāsābhyantaragataśoṇitamokṣārthaḥ| karṇavyadhanaṃ tryaṅgulāyatamaṅgulaśuṣiraṃ ghanaṃ yūthikāmukulāgram” (vṛ. vā. sū. 34)| karṇavyadhanaṃ śuṣirabhāge bheryākṛti iti induḥ ↩
- 2 ‘ṣaṭbhāge’ iti pā.| etacca bhālukīvacanamiti cakraḥ| maṇḍalāgralakṣaṇaṃ vāgbhaṭe evaṃ paṭhyate- “maṇḍalāgraṃ phale teṣāṃ tarjanyantarnakhākṛti| lekhane chedane yojyaṃ pothakīśuṇḍikādiṣu”- iti | ‘dve maṇḍalāgre ye prokte ekaṃ vṛttamukhaṃ tayoḥ| tīkṣṇadhāraṃ dṛḍhaṃ kāryamekaṃ tacca kṣurākṛti’ iti bhānumatyāṃ bhojaḥ| “maṇḍalāgraṃ pradeśinyantarnakhavistṛtaphalaṃ, tallekhanacchedanayorvartmarogotsannadantamāṃsadurniviṣṭavraṇagalaśuṇḍikādiṣu prayojyam” (aṣṭāṅgasaṅgraha, sū. a. 34)| ‘antarnakhaṃ māṃsanikaṭaṃ, tadākṛti phalaṃ yasya tattayoktam’ iti tadvyākhyāyāminduḥ ↩
- 3 karapatralakṣaṇaṃ vāgbhaṭe evaṃ paṭhyate- “chede'sthnāṃ karapatraṃ tu kharadhāraṃ daśāṅgulam|| vistāre dvyaṅgulaṃ sūkṣmadantaṃ sutsarubandhanam”- iti| “tsarurmuṣṭiḥ, bandhanaṃ grahaṇaṃ, śobhane tsarubandhane yasya tat sutsarubandhanam| abhidhānakośe yadyapi “tsarurasimuṣṭiḥ’ ityabhyadhāyi, tathā'pi muṣṭimātrasyehopalakṣaṇārthatvānmuṣṭāvapyupapannameva” ityaruṇadattaḥ ↩
- 4 ‘dvādaśāṅguladīrghaṃ syāttanu cācitakaṇṭakam| karapatraṃ vijānīyādbhiṣagākṛtimānataḥ’ iti bhojavacanaṃ bhānumatyām ↩
- 5 ‘atra tantrāntaraṃ ‘saptāṅgulaṃ pramāṇena vṛddhipatraṃ dvilakṣaṇam| añcitaṃ cāyatāgraṃ ca kārayet kuśalo bhiṣak|| saptāṅgulaṃ vibhajyaitat pramāṇaṃ vṛddhipatrayoḥ| ardhamekādhikaṃ vṛntaṃ phalaṃ triṣu ca kārayet’ iti ekādhikamiti ekāṅgulādhikatryaṅgularūpamardham, evaṃ saptāṅgule vṛddhipatre caturaṅgulasya vṛntena gatatvāt tryaṅgulaphalamuktamupapannaṃ bhavati| atraivāyatāgraṃ vṛddhipatraṃ kṣuramāhuḥ, ata eva ‘kṣurakartarikāsandaṃśaiḥ’ ityācāryavacanaṃ kṣurasañjñāntaravacanādupapannaṃ bhavati’ iti cakraḥ| ‘vṛddhipatramiti vṛddhirāyatatvena samṛddhiḥ patre patrākāre phale yasya tadvṛddhipatram’ iti hārāṇacandraḥ| vṛddhipatralakṣaṇaṃ vāgbhaṭe evaṃ paṭhyate- “vṛddhipatraṃ kṣurākāraṃ chedabhedanapāṭane| ṛjvagramunnate śothe, gambhīre ca tadanyathā|| natāgraṃ pṛṣṭhataḥ”- iti| “vṛddhipatraṃ kṣurākāraṃ tattūnnate śvayathau ṛju sūcyagramiṣṭaṃ, viparīte tu pṛṣṭhato'vanatadhāram” (a. saṃ. sū. a. 34) ↩
- 6 nakhaśastralakṣaṇaṃ vāgbhaṭe evaṃ paṭhyate- “vakrarjudhāraṃ dvimukhaṃ nakhaśastraṃ navāṅgulam| sūkṣmaśalyoddhṛticchedabhedapracchānalekhane”- iti| “nakhānāṃ chedane kāryaṃ śastramaṣṭāṅgulāyatam| ardhāṅgulaṃ mukhaṃ tasya tīkṣṇadhāraṃ tu kalpayet” iti bhānumatyāṃ bhojaḥ ↩
- 7 ‘tasya dairghyamaṣṭāṅgulapramāṇaṃ, mukhaṃ cārdhāṅgulam| mudrikāśastraṃ mudrikayā baddhaṃ vṛddhipatratulyalakṣaṇaṃ dvyaṅgulaṃ kṣurākāraṃ, tacca loke “kṣurapra” iti prasiddham| utpalapatramiti utpalapatreṇa tulyamutpalapatrakaṃ, ṣaḍaṅguladīrghaṃ, madhye caturaṅgulaṃ vṛntaṃ, phalaṃ dvyaṅgulāyāmamekāṅgulavistṛtam” iti pā. ↩
- 8 ‘atraiva khyātāṅguliśastrāvarodhaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 9 “ardhadhāraṃ tu kartavyaṃ śastramaṣṭāṅgulāyatam| urasyaṅgulavistāraṃ phale taddvyaṅgulaṃ bhavet” iti bhānumatyāṃ bhojaḥ| ‘urasīti kroḍe’ iti cakraḥ ↩
- 10 ‘sūcīmagre vakṣyati’ iti pā. ↩
- 11 “tīkṣṇāgraṃ kuśapatrārdhamaṅgulaṃ dairghyataḥ phalam| vṛntaṃ syāttryaṅgulaṃ yasya kuśapatraṃ taducyate” ityuktalakṣaṇam iti hārāṇacandraḥ| “kuśapatre tantrāntaraṃ- vṛntaṃ syāttryaṅgulaṃ madhye kuśapatrasalakṣaṇam” iti cakraḥ| kuśapatrāṭīmukhayorlakṣaṇaṃ vāgbhaṭe evaṃ paṭhyate- “kuśāṭāvadane srāvye dvyaṅgulaṃ syāttayoḥ phalam”- iti| “kuśapatrāṭāmukhe dvyaṅgulaphale” iti vṛddhavāgbhaṭaḥ ↩
- 12 ‘atra tantrāntaram- ‘ānupūrvyāyatāṃ tīkṣṇāṃ pramāṇena daśāṅgulām| tribhāge kīlayogaṃ hi jānīyāt kartarīṃ bhiṣak’ iti, pāśavatī baddhakīlavatī ca kartarī’ iti cakraḥ| ‘śarārirnāma pakṣī ‘sarala’ iti vijñāyate, tanmukhamiva mukhamasyeti śarārimukham| śarārimukhasādṛśyasyātra ṛjutve tātparyaṃ? natvāyāme, ‘śeṣāṇi tu ṣaḍaṅgulāni’ ityanantarokteḥ’ iti hārāṇacandraḥ| vāgbhaṭe tu śarāryāsyaṃ kartarī ceti pṛthageva śastradvayaṃ paṭhyate| yathā- “srāvye śarāryāsyatrikūrcake”, tathā- ‘snāyusūtrakacacchede kartarī kartarīnibhā”- iti| “kartarī tribhāgapāśā vraṇasnāyukeśasūtracchedanārthā” iti vṛddhavāgbhaṭaḥ| karmāpyubhayorbhinnamevoktaṃ śarāryāsyasya visrāvaṇaṃ, kartaryāśca chedanam| atrāpi śastrāṇāmaṣṭavidhakarmaṇi viṣayabhedakathanāvasare ‘sūcīkuśapatrāṭīmukhaśarārimukhāntarmukhatrikūrcakāni visrāvaṇe’ iti vākyena śarārimukhasya visrāvaṇameva karmoktaṃ, kartaryāstu karma chedanameva| tasmādetacchastradvayaṃ pṛthageva bhavitumarhati ↩
- 13 ‘saptāṅgulapramāṇena’ iti bhānumatyāṃ pāṭhaḥ| antarmukhalakṣaṇaṃ vāgbhaṭe evaṃ paṭhyate- ‘tadvadantarmukhaṃ tasya phalamadhyardhamaṅgulam| ardhacandrānanaṃ caitat’- (vā. sū. a. 26) iti ↩
- 14 ‘candraśṛṅgamivonnatam’ iti pā. ↩
- 15 ‘trayaḥ kūrcāḥ kṣudracchurikā yasya tattrikūrcakam’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 16 kuṭhārikālakṣaṇaṃ vāgbhaṭe evaṃ paṭhyate, - “pṛthuḥ kuṭhārī godantasadṛśā'rdhāṅgulānanā| tayordhvadaṇḍayā vidhyeduparyasthnāṃ sthitāṃ sirām”- iti ↩
- 17 ‘vrīhivistāraṃ mukhamasyeti vrīhimukham’ iti hārāṇacandraḥ| vrīhimukhalakṣaṇaṃ vṛddhavāgbhaṭe evaṃ paṭhyate- “vrīhimukhamadhyardhāṅgulaphalaṃ māṃsalapradeśasirāvyadhārthaṃ vṛddhyudaragulmavidradhyādivyadhanabhedanārthaṃ ca-” iti ↩
- 18 ārālakṣaṇaṃ vāgbhaṭe evaṃ paṭhyate, - ‘ārā'rdhāṅgulavṛttāsyā tatpraveśā tathordhvataḥ| caturasrā tayā vidhyecchophaṃ pakvāmasaṃśaye| karṇapāliṃ ca bahalām”- iti ↩
- 19 baḍiśalakṣaṇaṃ vṛddhavāgbhaṭe evaṃ paṭhyate- “baḍiśo'tyavanatamukhaḥ sūcītīkṣṇāgro grahaṇe galaśuṇḍikārmādeḥ” iti ↩
- 20 ‘daśāṅgule’ iti bhānumatyāṃ pāṭhaḥ ↩
- 21 ‘tasmāt’ iti pā. ↩
- 22 dantaśaṅkuśastraṃ vāgbhaṭe dantalekhanakamiti nāmnā prasiddham| tallakṣaṇaṃ ca tatraivaṃ paṭhyate- “ekadhāraṃ catuṣkoṇaṃ prabaddhākṛti caikataḥ| dantalekhanakaṃ tena śodhayeddantaśarkarām”- iti ↩
- 23 eṣaṇīlakṣaṇaṃ vāgbhaṭe evaṃ paṭhyate- “gateranveṣaṇe ślakṣṇā gaṇḍūpadamukhaiṣaṇī| bhedanārthe'parā sūcīmukhā mūlaniviṣṭakhā” iti| bhedanaṃ tvatra kṣārāktasūtrapraveśanena’ iti tadvyākhyāyāṃ hemādriḥ| “eṣaṇyau dve suślakṣṇasparśe, tayorekā'ṣṭāṅgulā gatikothaśalyasrāvavatsu vraṇeṣu śuṣirānveṣaṇe, anyā sūcīsaṃsthānā kṣārāktasūtrapratibaddhā nāḍīnāṃ bhagandaragatīnāṃ ca bhedane” (vṛ. vā. sū. a. 34) ↩
- 24 ‘ardhamaṇḍalāgramaṇḍalāgrakarapatrāṇi cchedane lekhane ca’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 25 eṣaṇe iti apāṭite'vidīrṇe vā vraṇaśothe bhedanapūrvakameṣaṇe tīkṣṇakaṇṭakamukhī eṣaṇī syādityarthaḥ| pāṭitānāṃ vidīrṇānāṃ vā vraṇānāmeṣaṇe tu yantrādhyāyapaṭhitā gaṇḍūpadākāramukhī eva prayujyate| ānulomye tu prathamayavapatramukhī syāditi jñeyam| ‘anye punaḥ eṣaṇīnāṃ tīkṣṇakaṇṭakamukhatva-prathamayavapatramukhatva-gaṇḍūpadamukhatva-bhedādbahutvaṃ, tena ‘eṣaṇyaḥ eṣaṇe’ iti bahuvacanaṃ paṭhanti’ iti cakraḥ| “ānulomye teṣāmeva (bhagandarādīnāṃ) chedānukrame, ta eva hyeṣaṇyanusāriṇā śastreṇa yathākramamāmūlaṃ chidyante, vakṣyati ca “eṣaṇīṃ dattvā śastraṃ pātayet” iti hārāṇacandraḥ ↩
- 26 “śastrāṇi tu ṣaḍviṃśatirbhavanti| tadyathā- dantalekhanamaṇḍalāgravṛddhipatrotpalapatrādhyardhadhāramudrikākartarīsarpavaktrakarapatrakuśapatrāṭāmukhāntarmukhaśarārimukhatrikūrcaka- kuṭhārikāvrīhimukhaśalākāvetasapatrārākarṇavyadhanasūcīsūcīkūrcakhajaiṣaṇībaḍiśanakhaśastrāṇi ceti| tatra trayamādyaṃ lekhane, vṛddhipatrādīni trīṇi pāṭane, catvāri bhedane, maṇḍalāgrādīnyaṣṭau chedane, kuśapatrādīni pañca pracchāne, kuṭhārikādīni ṣaṭ vyadhane, teṣāmārāvrīhimukhe bhedane chedane ca, sūcyaḥ sīvane, sūcīkūrcaḥ kuṭṭane, khajo mathane, eṣaṇyeṣaṇe bhedane ca, baḍiśo grahaṇe, nakhaśastramuddharaṇe chedyabhedyalekhyapracchāneṣu ca| iti dvādaśavidhe śastrakarmaṇyupayogaḥ” iti (vṛ. vā. sū. a. 34) ↩
- 27 ‘teṣāṃ yathāyogaṃ grahaṇaṃ karmasu| eṣa śastragrahaṇasamāsaḥ| vṛddhipatraṃ tu’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| ‘yathāyogamiti yathā bhedyādi śastrakarma yuktaṃ yogyaṃ bhavati tathā śastragrahaṇaṃ vaktavyamityarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 28 ‘viṣṭabdhayeti stambhanābhivardhitavegayā’ iti cakraḥ ↩
- 29 ‘yathāyogamiti yathā samyagyogaḥ’ iti cakraḥ| atrāha vāgbhaṭaḥ- chedabhedanalekhyārthaṃ śastraṃ vṛntaphalāntare| tarjanīmadhyamāṅguṣṭhairgṛhṇīyāt susamāhitaḥ|| visrāvaṇāni vṛntāgre tarjanyaṅguṣṭhakena ca| talapracchannavṛntāgraṃ grāhyaṃ vrīhimukhaṃ mukhe|| mūleṣvāharaṇārthāni kriyāsaukaryato'param”- (vā. sū. a. 26) iti ↩
- 30 prāyeṇeti vacanādāgamametattantramāgamāntaraṃ ca śastrākārābhidhāyakaṃ darśayati’ iti cakraḥ ↩
- 31 ‘cakrastu ‘nakhavardhanyeṣaṇyau’ iti paṭhati vyākhyāti ca- ‘vardhanī chedanī, ‘vṛdhu’ chedane, ityasmāt sādhyam’ iti| “nakhaśastramaṣṭāṅgulamekato'śvakarṇamukhamanyato vatsadantamukhaṃ sūkṣmaśalyoddhṛtau” (vṛ. vā. sū. a. 34) ityaṣṭāṅgasaṅgrahe ↩
- 32 ‘mudrikāyāṃ nibaddhaṃ syādvṛddhipatrasalakṣaṇam| dvyaṅgulaṃ mudrikāśastraṃ kṣurasaṃsthānameva ca” iti bhānumatyāṃ bhālukiḥ| mudrikāśastraṃ vāgbhaṭe'ṅguliśastramiti nāmnā paṭhyate| tallakṣaṇaṃ yathā- ‘kuryādaṅguliśastrakam| mudrikānirgatamukhaṃ phale tvardhāṅgulāyatam| yogato vṛddhipatreṇa maṇḍalāgreṇa vā samam|| tatpradeśinyagraparvapramāṇārpaṇamudrikam| sūtrabaddhaṃ galasrotorogacchedanabhedane”- iti| “aṅgulīśastrakaṃ mudrikānirgatamukhaṃ vṛddhipatramaṇḍalāgrādhyardhadhārānyatamatulyārdhāṅgulāyatadhāraṃ pradeśinīprathamaparvapramāṇāparṇavṛttamudrikaṃ dṛḍhasūtrapratibaddhaṃ kaṇṭharogeṣu prayujyate” (vṛ. vā. sū. a. 34) ityaṣṭāṅgasaṅgrahe ↩
- 33 ‘prastutāni śastrāṇi vyākhyāya, anantaramupayogitvenānupekṣyatvāccharārimukhāvāntarabhedabhinnaṃ śastrāntaramupadiśati- daśetyādinā| kartarī romādicchedārthaḥ śastraviśeṣaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 34 “vṛttā gūḍhadṛḍhāḥ pāśe tisraḥ sūcyo'tra sīvane| māṃsalānāṃ pradeśānāṃ tryasrā tryaṅgulamāyatā|| alpamāṃsāsthisandhisthavraṇānāṃ dvyaṅgulāyatā|| vrīhivaktrā dhanurvakrā pakvāmāśayamarmasu| sā sārdhadvyaṅgulā” iti vāgbhaṭaḥ (sū. a. 26)| ‘nigūḍhaḥ pāśo yasyāḥ, tasyāṃ pāśasya pārśvayormagnaṃ sūtraṃ na dṛśyate| dhanurvakrā'bhyadhikaṃ na praviśati, praviśatyeva dvitīyena vraṇauṣṭhenāgacchati’ itīnduḥ ↩
- 35 atrāha vāgbhaṭaḥ- bāhulyenāṅgulāni ṣaṭ”, tathā “svonmānārdhacaturthāṃśaphalāni”- iti| bāhulyena prāyeṇa viśeṣapramāṇānuktau tāni śastrāṇi ṣaḍaṅgulāni kāryāṇītyarthaḥ, yatra viśeṣapramāṇamuktaṃ tatra tatpramāṇānyeva kāryāṇi| svonmānārdhacaturthāṃśaphalānīti svaṃ ca tadunmānaṃ ca svonmānam, unmānaṃ dairghyaṃ, tasmādardhaṃ caturthāṃśaṃ vā phalaṃ yeṣāṃ tāni svonmānārdhacaturthāṃśaphalāni ↩
- 36 ‘gṛhyate'sminniti graho vāraṅgaṃ’ iti cakraḥ ↩
- 37 ‘atituccham’ iti pā. ↩
- 38 vṛddhavāgbhaṭe tu ‘dhārā punaśchedanānāṃ māsūrī, lekhanānāmardhamāsūrī, vyadhanānāṃ visrāvaṇānāṃ ca kaiśikī’- iti paṭhyate ↩
- 39 ‘masūradhārātanvī’ iti pā. ↩
- 40 ‘masūradaladhārātanvī’ iti pā. ↩
- 41 atraiṣaṇīlakṣaṇe ‘gaṇḍūpadākāramukhī ca’ iti pāṭho'nārṣaḥ, gaṇḍūpadākāramukhyā eṣaṇyā dhārārahitatvena śastratvābhāvāt| tasmādgaṇḍūpadākāramukhī eṣaṇī yantrameva, tīkṣṇakaṇṭakamukhī prathamayavapatramukhī ceti dvividhameva eṣaṇīśastram| ‘atra śastre baḍiśaṃ paṭhyate yantre ca, ubhayatrāpi cāharaṇaṃ karma kartavyaṃ, tathā eṣaṇyapi śastre yantre ca paṭhyate, eṣaṇaṃ ca ubhayatrāpi karmoktaṃ, tat kathamanayorbhedaḥ ...paraṃ yantrakarmāharaṇameṣaṇaṃ ca śarīrahiṃsāvyatirekeṇa kriyamāṇaṃ jñeyaṃ| śastrakarmāharaṇameṣaṇaṃ ca śarīrahiṃsāyuktaṃ, śastraṃ hi śarīrahiṃsakamiti ‘śasu’ hiṃsāyāmiti dhātvarthādapi bhavati| tena yatrāharaṇe eṣaṇe vā śarīrāvayavahiṃsā tacchastrakarma, śarīrahiṃsakaṃ tu yantrakarma, anenaiva ca karmabhedena yantraśastrayorapi bheda iti paśyāmaḥ’ iti cakraḥ| hārāṇacandrastu ‘baḍiśaṃ dantaśaṅkuścānatāgre tīkṣṇakaṇṭaprathamayavapatramukhe, eṣaṇī gaṇḍūpadākāramukhī’ iti paṭhati vyākhyānayati ca- “śaṅkuḥ kīlaka iveti śaṅkuḥ, dantaśodhanaḥ śaṅkurdantaśaṅkuriti śākapārthivāditvādrūpasiddhiḥ| ānatāgraṃ baḍiśamānatāgraśca dantaśaṅkurityānatāgre ‘napuṃsakamanapuṃsakena’ iti klībaśeṣaḥ| te punastīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhe ityanvayaḥ| tathā ca tīkṣṇakaṇṭakamukhaṃ baḍiśaṃ prathamayavapatramukhaśca dantaśaṅkurityarthaḥ| atra gaṇḍūpadākāramukhatvena śastrābhāve'pyeṣaṇyāḥ śastratvena vyapadeśaḥ praṇidhānadoṣācchatravatkāryakarī bhavatītyākhyātuṃ, ato'vahitenaiṣā praṇidheyeti” ↩
- 42 nirvṛttānāṃ śastrāṇāṃ (agnitaptānāṃ) tatkṣaṇāddravadravyeṣu nirvāpaṇaṃ pāyanā’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 43 ‘karmaviśeṣasaukaryahetavaḥ’ iti pā. ↩
- 44 ‘dhārāsampādanārthaṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 45 vāgbhaṭe śastrasaṃsthāpanārthaṃ śastrakośo'pyuktaḥ| yathā- “syānnavāṅgulavistāraḥ sughano dvādaśāṅgulaḥ| kṣaumapatrorṇakauśeyadukūlamṛducarmajaḥ| vinyastapāśaḥ susyūtaḥ sāntarorṇāsthaśastrakaḥ| śalākāpihitāsyaśca śastrakośaḥ susañcayaḥ”- iti| ‘sāntarāṇi savyavadhānāni, ūrṇāsthāni śastrāṇi yasmin sa sāntarorṇāsthaśastrakaḥ’ ityaruṇadattaḥ ↩
- 46 ‘roma voḍhuṃ svabhāvo yasyeti romavāhi’ iti cakraḥ ↩
- 47 kuruvindaḥ ‘kurunda’ iti prasiddho'tikaṭhinaḥ pāṣāṇaviśeṣaḥ ↩
- 48 śephālikā mahārāṣṭrabhāṣāyāṃ ‘pārijāta’ iti, hindībhāṣāyāṃ ca ‘hāraśṛṅgāra’ iti khyātā ↩
- 49 ‘paścādagnikṣārajalaukasām’ iti pā. ↩
- 50 ‘śastrāṇāmāditaḥ’ iti pā. ↩