athāta iti| yogyā samyakkarmābhyāsaḥ, yogyāyāḥ sūtraṃ, tadvidyate yasmin sa
tathā; anye tu yogyākhyāpakaṃ sūtraṃ yogyāsūtraṃ, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyo
yogyāsūtrīyaḥ, taṃ tathā||1-2||
adhigatasarvaśāstrārthamapi śiṣyaṃ yogyāṃ kārayet | snehādiṣu chedyādiṣu ca
karmapathamupadiśet | subahuśruto'pyakṛtayogyaḥ
2
karmasvayogyo bhavati ||3||
adhigatetyādi| snehādiṣviti ādiśabdāt svedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanādīnāṃ
grahaṇaṃ, chedyādiṣviti ādiśabdādbhedyādīnāṃ saptānāṃ grahaṇaṃ; yadyapyasmin
tantre chedyādikarmaṇāṃ prādhānyaṃ tathāpi chedyādiṣvapi prāk snehādi
prayujyata iti prāk snehādigrahaṇam; anye ‘chedyādiṣu snehādiṣu ca’ iti
paṭhanti| karmapathaṃ kriyāmārgam| kuto'dhigatasarvaśāstrārthamapi śiṣyaṃ
yogyāṃ kārayedityāha- subahuśruto'pītyādi| akṛtayogyaḥ akṛtakarmābhyāsaḥ|
karmasu kriyāsu||3||
tatra, puṣpaphalālābūkālindakatrapusai(so)rvārukarkārukaprabhṛtiṣu
chedyaviśeṣān darśayet, utkartanāpakartanāni
3
copadiśet; dṛtibastiprasevakaprabhṛtiṣūdakapaṅkapūrṇeṣu bhedyayogyāṃ; saromṇi
4
carmaṇyātate lekhyasya; mṛtapaśusirāsūtpalanāleṣu ca vedhyasya;
ghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanālīśuṣkālābūmukheṣveṣyasya;
panasabimbībilvaphalamajjamṛtapaśudanteṣvāhāryasya; madhūcchiṣṭopalipte
śālmalīphalake visrāvyasya; sūkṣmaghanavastrāntayormṛducarmāntayośca sīvyasya;
pustamayapuruṣāṅgapratyaṅgaviśeṣeṣu bandhanayogyāṃ; mṛduṣu
māṃsakhaṇḍeṣvagnikṣārayogyāṃ; mṛducarmamāṃsapeśīṣūtpalanāleṣu ca
karṇasandhibandhayogyām; udakapūrṇaghaṭapārśvasrotasyalābūmukhādiṣu ca
netrapraṇidhānabastivraṇabastipīḍanayogyāmiti
||4||
śalyatantrasya chedyādikarmaprādhānyāt prāk chedyādiyogyāmupadarśayannāha-
tatra puṣpaphaletyādi| puṣpaphalaṃ kūṣmāṇḍaḥ, kālindako jonnālaḥ
kūṣmāṇḍabhedaḥ, trapusādayaḥ karkaṭībhedāḥ, prabhṛtigrahaṇācchīrṇavṛntādīnāṃ
grahaṇam| chedyaviśeṣāniti gotīrthārdhalāṅgalakaprabhṛtīn| utkartanam
ūrdhvakartanam, aparakartanam
5
adhaśchedaḥ| dṛtibastītyādi dṛtiḥ carmapuṭakaṃ
6, bastiḥ mūtrapuṭakaṃ, prasevakaḥ carmakhallapuṭaḥ
7, udakapaṅkamiti udakamiśraḥ paṅkaḥ udakapaṅkaḥ| saromṇītyādi| ātate
prasārite| mṛtapaśusirāsviti mṛtāḥ paśavo'jādayasteṣāṃ sirāsu| panasetyādi
panaso bahiḥkaṇṭakī mahāphalaḥ ‘kaṭahala’ iti loke; panasādīnāṃ phalāni teṣāṃ
majjā| madhūcchiṣṭetyādi madhūcchiṣṭaṃ madhusikthakam| śālmalīphalake
śālmalīpaṭṭake| pustamayetyādi pustamayaḥ puruṣo vastrādiracito manuṣyaḥ|
mṛducarmetyādi māṃsapeśī māṃsavartiḥ| udaketyādi| netrapraṇidhānaṃ
netrapraveśanaṃ, bastivraṇabastipīḍanaṃ ca, anayoryogyāṃ kārayet; kva kārayet?
udakapūrṇaghaṭapārśvasrotasi; na kevalaṃ jalapūrṇaghaṭapārśvacchidre
alābūmukhādiṣu cetyarthaḥ||4||
bhavataścātra- evamādiṣu medhāvī yogyārheṣu yathāvidhi | dravyeṣu yogyāṃ
kurvāṇo na pramuhyati karmasu ||5||
bhavataścātretyādi| evamādiṣviti ādiśabdaḥ prakāre, evamprakāreṣu yogyārheṣu
puṣpaphalādiṣu||5||
tasmāt kauśalamanvicchan śastrakṣārāgnikarmasu | yasya yatreha sādharmyaṃ
tatra yogyāṃ samācaret ||6||
tasmādityādi| yasya karmaṇaḥ, yatra yasmin dravye, sādharmyaṃ sāmyaṃ, tasya
tatra yogyāṃ samācarediti| kecidevamādiṣu medhāvītyādiślokasyāgre
āpātanikāpūrvaṃ ślokamekaṃ paṭhanti; tadyathā- anuktaṃ
yogyāviṣayamupagrahītumāha- ‘dṛṣṭāntamātramuddiṣṭaṃ’- ityādi, sa ca
vartamāneṣu pustakeṣu na paṭhyata ityasmābhirupekṣitaḥ||6||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yogyāsūtrīyo nāma navamo'dhyāyaḥ
||9||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne yogyāsūtrīyo nāma navamo'dhyāyaḥ|
pāṭhāntarāḥ
- 1 “kartavyakarmaṇaḥ samyagyogāya tatsadṛśakarmābhyāso yogaḥ, tena yogāya prabhavatīti yogyā| prabhavatītyarthe taddhitaḥ, strītvaṃ svabhāvāt maitrīvat| tasyāḥ sūtraṃ yogyāsūtraṃ| tadadhikṛtya kṛto granthastaṃ tathā” iti cakraḥ ↩
- 2 ‘yogāya samyagyogāya prabhavatīti yogyaḥ, tadviruddho'yogyaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘utkartanaparikartanāni’ iti pā. ↩
- 4 ‘saromṇītyanena lekhyasyānulomakartavyatāṃ sūcayati, pratilome hi lekhye rujāprādurbhāvo raktātipravṛttiśca’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 5 ‘parikartanaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘khallāpadādi carma’ iti pā. ↩
- 7 ‘carmakhallaṭakaḥ’ iti pā. ↩