athāta ityādi| viśikhā'tra karmamārgaḥ, viśikhāyā(yāṃ) anupraveśanaṃ
tadadhikṛtya kṛto'dhyāyo viśikhānupraveśanīyaḥ; taṃ vyākhyāsyāmaḥ||1-2||
adhigatatantreṇopāsitatantrārthena dṛṣṭakarmaṇā kṛtayogyena śāstraṃ nigadatā
2
rājānujñātena
3
nīcanakharomṇā śucinā śuklavastraparihitena chatravatā daṇḍahastena
sopānatkenānuddhataveśena sumanasā kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakena bandhubhūtena
bhūtānāṃ susahāyavatā vaidyena viśikhā'nupraveṣṭavyā
||3||
yādṛśasya vaidyasya karmamārgapraveśādhikārastādṛśaṃ vaktumāha-
adhigatatantreṇetyādi| adhigatatantreṇa paṭhitaśāstreṇa| upāsitatantrārthena
gurupārśvādabhyastaśāstrārthena, dṛṣṭakarmaṇā dṛṣṭacchedyādisnehādikarmaṇā,
kṛtayogyena kṛtakarmābhyāsena, śāstraṃ nigadatā pāṭhārthābhyāṃ niyamenādeśena
śāstraṃ vadatā, etena svāvartitaśāstratā uktā bhavati; anye tu ‘śāstrārthaṃ
nigadatā’ iti paṭhanti, ‘śāstrāṇi nigadatā’ ityapare| rājānujñātena rājñā
abhimatena, rājā hi prajāpālanatatparaḥ, tatpramādādvaidyapratirūpakā rāṣṭraṃ
caranti kaṇṭakabhūtā lokasya, tasmādrājñā parīkṣyānujñātena
viśikhā'nupraveṣṭavyeti| karmajñatāṃ śāstrajñatāṃ ca vaidyasyābhidhāya
bāhyaveśamadhikṛtyāha- nīcanakharomṇetyādi| klṛptatvānnīcamalpaṃ nakhaṃ roma
ca yasya tena; nīcanakhatvācchucitā karmasaukaryaṃ ca, nīcaromatvādārjavaṃ,
rasavatyāmabādha ityapare| śucineti bāhyasnānādiśaucayuktena, kutaḥ?
bāhyaveśādhikārāt; bāhyaśaucāyogālloke vigarhaṇīyaḥ, antaḥśaucaṃ tu
sumanasetyanenaiva boddhavyam| śuklavastraparidhānaṃ maṅgalārthaṃ
śaucārjavārthaṃ vā| chatravatā ātaparajovarṣāpannagādiniṣedhārthaṃ
chatrayuktena| daṇḍahastena daṇḍo'valambanadaṇḍaḥ, tasya dhāraṇaṃ
skhalitādiniṣedhārtham| sopānatkena prāṇihitāsahitena, prāṇihitādhāraṇaṃ
kaṇṭakādiniṣedhārtham| anuddhataveśena sādhujanaveśena,
etenāyuktakāyaveśaniṣedhaḥ; anye tu
nānāvastrāṅgarāgamālyānulepanavicitrabhūṣaṇādibhiruddhato veśaḥ, ato
viparyayeṇānuddhata iti manyante
4| kāyaṃ niyamya mano niyamayannāha- sumanasā śobhanamanasā,
akrauryādiguṇayuktamanasetyarthaḥ; daurmanasyaṃ tu yātrāyāṃ na praśasyata iti
sumanasā bhavitavyam| vācaṃ niyamayannāha- kalyāṇābhivyāhāreṇeti|- kalyāṇaṃ
maṅgalam, abhivyāhāro bhāṣitaṃ, yasya sa tathā; tacca
sarvajanahṛdayagrahaṇārtham| kāyavāṅmanaḥsu triṣvapi niyamayannāha-
akuhakeneti; kuhakaḥ śāstrahīnaḥ paramaviśvāsakārako māyāvī, na
kuhako'kuhakaḥ; anye tvakuhakena avismāpakena,
dambhādyayogādavismāpakakāyādiveśenetyarthaḥ| susahāyavatā sādhusahāyena,
anyathā'ntaḥpuracāriṇo vaidyasya sahāyadoṣeṇa doṣaḥ syāt;
sahāyaścātmarakṣārthamāturaparicaryārthaṃ ca| nanu, prāṇināṃ jīvatāmeva
sadyaskarudhiropadeśāt kathaṃ ‘bandhubhūtena bhūtānām’ ityuktaṃ? satyaṃ,
vidhiprāpitatvādadoṣaḥ, ālambhayoge paśuhananavat||3||
tato dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenāturagṛhamabhigamya, upaviśya,
āturamabhipaśyet spṛśet pṛcchecca | tribhiretairvijñānopāyai rogāḥ prāyaśo
veditavyā ityeke; tattu na samyak, ṣaḍvidho hi rogāṇāṃ vijñānopāyaḥ, tadyathā-
pañcabhiḥ śrotrādibhiḥ praśnena ceti ||4||
tato dūtanimittetyādi| gamanāya praśnāya vā āgataḥ puruṣo dūtaḥ,
nimittamanukūlaṃ surabhivātādi, śakunaṃ pakṣiviśeṣapraśastavākyādi, maṅgalaṃ
svastikapūrṇakumbhādi, eṣāmanulomyena praśastatayetyarthaḥ| tribhiretairityādi
tribhiretairvijñānopāyairanantaroktairdarśanasparśanapraśnaiḥ| hiśabdo
yasmādarthe| śrotrādibhiriti ādiśabdāttvaṅnetrarasanaghrāṇāni gṛhyante||4||
tatra śrotrendriyavijñeyā
5
viśeṣā rogeṣu vraṇāsrāvavijñānīyādiṣu vakṣyante- ‘tatra saphenaṃ
raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchati’(sū. a.26) ityevamādayaḥ,
sparśanendriyavijñeyāḥ śītoṣṇaślakṣṇakarkaśamṛdukaṭhinatvādayaḥ (sparśaviśeṣā
6
) jvaraśophādiṣu, cakṣurindriyavijñeyāḥ
śarīropacayāpacayāyurlakṣaṇabalavarṇavikārādayaḥ, rasanendriyavijñeyāḥ
pramehādiṣu rasaviśeṣāḥ, ghrāṇendriyavijñeyā
7
ariṣṭaliṅgādiṣu vraṇānāmavraṇānāṃ ca gandhaviśeṣāḥ, praśnena ca vijānīyāddeśaṃ
kālaṃ jātiṃ sātmyamātaṅkasamutpattiṃ vedanāsamucchrāyaṃ balamantaragniṃ
8
vātamūtrapurīṣāṇāṃ pravṛttimapravṛttiṃ kālaprakarṣādīṃśca viśeṣān |
ātmasadṛśeṣu
9
vijñānābhyupāyeṣu tatsthānīyairjānīyāt ||5||
tatra śrotretyādi| śabdendriyavijñeyā viśeṣāḥ santi rogeṣu, te
vraṇāsrāvavijñānīyādiṣu vakṣyante iti sambandhaḥ| śarīropacayetyādi upacayaḥ
sthaulyam, apacayaḥ kārśyaṃ, balamatrotsāhaḥ| nanu pramehādiṣu rasā
madhurādayo makṣikāpipīlikādyupasarpaṇena bhiṣagbhiranumeyāḥ, tat kathaṃ
rasanendriyavijñeyā iti? ucyate, nātra bhiṣajāṃ rasanendriyaṃ kintu
pipīlikādīnāmityadoṣaḥ| ariṣṭaliṅgādiṣu ye vraṇānāmavraṇānāṃ ca
gandhaviśeṣāste ghrāṇendriyavijñeyā
10
iti sambandhaḥ| deśastrividho jāṅgalānūpasādhāraṇabhedāt| jātiśabdo
brāhmaṇādiṣu vartate| kālo dvividho nityaga āvasthikaśca; nityagaḥ
ṛtulakṣaṇaḥ; āvasthiko dvividhaḥ- svasthasya bālyādibhedena, vyādhitasya
jvarārambhādikālāvasthayā ca| sātmyamiti yadyasya sevitaṃ sat sukhāya
sampadyate tattasya sātmyaṃ; tacca dvividhaṃ ceṣṭākhyamāhārākhyaṃ ca;
ceṣṭākhyaṃ kāyavāṅmanobhedāttrividham, āhārākhyaṃ rasabhedāt ṣaḍvidham|
ātaṅkasamutpattimiti samutpattiḥ kāraṇamucyate, tacca balavadvigrahādi|
vedanāsamucchrāyamiti vedanā vātādivedanāstodādayaḥ, tāsāṃ samucchrāya
udgatiḥ| balaṃ vyāyāmagamyā śaktiḥ| antaragnimiti kīdṛśo'ntaragniḥ? samo
viṣamo mando vā| vātamūtrapurīṣāṇāmityatrādiśabdo lupto jñeyaḥ,
tenārtavādhogataraktapittādīnāṃ grahaṇam| kālaprakarṣādīṃśca viśeṣāniti kiyān
kalo'smin vyādhāvutpanna ityādīn bhedān, cakārādguhyadeśapravṛttapūyādīnāṃ
grahaṇam| anye tu ‘deśakālajātisātmyaṃ’ iti samāsāntaṃ paṭhanti, sātmyaśabdo
deśādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; deśastrividho jāṅgalādibhedena,
tadvaiparītyena deśasātmyamityādi vyākhyānayanti| apare tu ‘deśakālajātaṃ’ iti
paṭhanti, vyākhyānayanti ca- jātaśabdo deśakālābhyāṃ saha pratyekaṃ
sambadhyate; deśo bhūmirāturaśca; kasmin deśe jāṅgale'nūpe sādhāraṇe vā'yaṃ
doṣaḥ sañcitaḥ? kasmin prakupitaḥ? kasminnayaṃ vyādhirutpanna? iti; tathā,
āture'pi galādau kasminnavayave śleṣmasthāne pittasthāne vā?| ātmasadṛśeṣu
doṣasadṛśeṣu, vijñānābhyupāyeṣu ṣaḍvidheṣu
śrotratvakcakṣūrasanaghrāṇapraśneṣu| tatra vātasadṛśeṣu vijñānābhyupāyeṣu
pañcendriyapraśneṣu vraṇe saśabdaphenaraktānilādinirgamanaṃ
śravaṇendriyagrāhyaṃ, pāruṣyaraukṣyādikaṃ tvagindriyagrāhyaṃ,
bhasmakapotāsthisavarṇatvaṃ cakṣurindriyagrāhyaṃ, kaṭugandhalājagandhāditvaṃ
ghrāṇendriyagrāhyaṃ, kaṣāyarasatvaṃ rasanendriyagrāhyaṃ,
todanabhedanacchedanādivedanāviśeṣāḥ praśnagrāhyāḥ; pittasadṛśeṣu
vijñānābhyupāyeṣu śvayathuvraṇādīnāmauṣṇyaṃ tvagindriyagrāhyaṃ,
nīlapītavarṇatvaṃ cakṣurindriyagrāhyaṃ, kaṭvamlarasatvaṃ rasanendriyagrāhyaṃ,
tīkṣṇātasīgandhatvaṃ ghrāṇendriyagrāhyam, oṣacoṣaparidāhādikā
11
vedanāviśeṣāḥ praśnagrāhyāḥ; śleṣmasadṛśeṣu vijñānābhyupāyeṣu
snigdhapaicchilyādikaṃ tvagindriyagrāhyaṃ, śvetatvaṃ cakṣurindriyagrāhyaṃ,
mādhuryādi rasanendriyagrāhyaṃ, visragandhāditvaṃ ghrāṇendriyagrāhyaṃ,
kaṇḍūgurutvādivedanāviśeṣāḥ praśnagrāhyā iti| vaidyo jānīyāditi kān? vyādhīn;
adhikāravaśādakṣarairanuktānapi; keṣu satsu? ṣaḍvidheṣvapi
vijñānābhyupāyeṣvātmasadṛśeṣu vātapittaśleṣmasadṛśeṣu; kairjānīyāt?
tatsthānīyaiḥ teṣāṃ śabdādīnāṃ sthānāni śrotrādīni, teṣvadhikṛtaiḥ
śabdasparśarūparasagandhaiḥ tatsthānīyaiḥ; etenaitaduktaṃ-
vātādiliṅgairāyurvedeṣvanirdiṣṭanāmadheyānapi vyādhīn kuśāgramatirvaidyo
jānīyāditi| pañjikākārastu darśanādiparīkṣāṃ trividhāmeva paṭhati|
‘mithyādṛṣṭā vikārā hi’ ityādiślokānte “tasmāt parīkṣyāḥ satataṃ bhiṣajā
siddhimicchatā| yuktyaiva vyādhayaḥ sarvaiḥ(rve) pramāṇairdarśanādibhiḥ”- iti
ślokamadhīte, vyākhyānayati ca- darśanādibhirityevaṃ kartavye yat ‘pramāṇaiḥ’
ityadhikaṃ karoti, tadadhikapramāṇaprāptyarthaṃ, tena
gandharasaśabdānāmapyavarodhaḥ; ye tvatrākṣaraiḥ ṣaḍvidhāmapi parīkṣāṃ
paṭhanti, teṣāṃ samyak śāstrāvabodho nāstīti bhāṣate| ‘ātmasadṛśeṣu
vijñānābhyupāyeṣu tatsthānīyairjānīyāt’ ityapi na pañjikākāraḥ paṭhati||5||
evamabhisamīkṣya sādhyān sādhayet, yāpyān yāpayet, asādhyānnaivopakrameta,
parisaṃvatsarotthitāṃśca vikārān prāyaśo varjayet
||6||
evamityādi| sādhyaṃ dvividhaṃ- susādhyaṃ, duḥsādhyaṃ ca; asādhyaṃ dvividhaṃ-
yāpyaṃ, pratyākhyeyaṃ ca| parisaṃvatsaretyādi parisaṃvatsarotthitāḥ
saṃvatsarātītāḥ sarvartu ca mahābalā ye tān parivarjayediti; yadi
hyekadoṣajāste bhaveyurevaṃ teṣāṃ taddoṣapraśamanartuṣu praśamo bhavedalpatā
vā, sa ca na bhavati, tena teṣāṃ tridoṣajatvādhigamaḥ, atastān parivarjayet;
athavā saṃvatsareṇottarottaradhātvanukramādasādhyatvaṃ prāyaśaḥ| prāyaśo
bāhulyena, nāvaśyatayā; tena kecidraktagulmādayaḥ
saṃvatsarānantaramupakramayogyā bhavanti, arditastu tribhirvarṣaiḥ sādhya
iti||6||
bhavati cātra- mithyādṛṣṭā
12
vikārā hi durākhyātāstathaiva ca | tathā duṣparimṛṣṭāśca mohayeyuścikitsakam
||7||
mithyādṛṣṭā iti rogiṇo vikārā ye mithyādṛṣṭā asamyagdṛṣṭāḥ, tathā durākhyātā
rogiṇā na yāthātathyenoktāḥ, tathā duṣparimṛṣṭāḥ duṣparimarśitāḥ
13, te cikitsakaṃ mohayeyuḥ, evamavijñātā ye rogāstān parivarjayet||7||
tatra sādhyā api vyādhayaḥ prāyeṇaiṣāṃ duścikitsyatamā bhavanti | tadyathā-
śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrurājasevakakitavadurbalavaidyavidagdhavyādhigopakadaridrakṛpaṇakrodhanānāmanātmavatāmanāthānāṃ
ca; evaṃ nirūpya cikitsāṃ kurvan dharmārthakāmayaśāṃsi prāpnoti
||8||
tatra sādhyā ityādi| śrotriyasya vedārthaparipālanaparasya nityaṃ
snānādibhirvyādhiparivṛddhiḥ; nṛpaterapi svātantryādyatkiñcanakāritvāt, anye
tu saukumāryāt kriyā'sahatvāt; strīṇāṃ lajjayā
vegādyuparodhādguhyavyādheraprakāśanācca;
bālavṛddhayorvirecanādikriyāyogyatvenālpakriyatvāt, anye tu bālavṛddhavanitāḥ
sukumāraśarīratvādbheṣajāsahiṣṇavaḥ; bhīruralpasattvatvānna śaknoti soḍhuṃ
kriyāṃ; rājasevakasya rājāyattatvāt; kitavasya vyasanitvāt, kitavo dyūtakāraḥ;
durbalasya bālavṛddhayoriva; vaidyavidagdhasyābhimānena
nirdiṣṭānyathākāritvāt, vaidyavidagdho vaidyābhimānī, pallavagrāhītyarthaḥ;
vyādhigopakasya vyādherakathanādeva; daridrasya dravyābhāvatve auṣadhābhāvāt;
kṛpaṇasya lobhena bhaiṣajyānupādānāt; krodhanasya kopena rogaparivṛddheḥ;
anātmavato'pathyācaraṇatvāt, anātmavān ajitendriyaḥ; anāthānāṃ
paricārakābhāvāt, anāthā ekākinaḥ||8||
bhavati cātra- strībhiḥ sahāsyāṃ saṃvāsaṃ parihāsaṃ ca varjayet | dattaṃ ca
tābhyo nādeyamannādanyadbhiṣagvaraiḥ
14||9||
idānīṃ vaidyasya viśikhāyāmantaḥpuracāriṇaḥ pramādadoṣadvāraṃ niyamayannāha,-
bhavati cātretyādi| sahāsyāmekatra sthitiṃ, saṃvāsaṃ prativeśavāsitāṃ,
parihāsaṃ hāsyam| annādanyaditi annamannapānadravyaṃ gṛhṇīyāt, tasya
vṛttihetutvāt; rājñā'numataṃ tu sarvameva gṛhṇīyāditi| saṃvāsamityatra kecit
saṃvādamiti paṭhanti||9||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne viśikhānupraveśanīyo nāma daśamo'dhyāyaḥ
||10||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne viśikhānupraveśanīyo nāma daśamo'dhyāyaḥ samāptaḥ||10||
pāṭhāntarāḥ
- 1 “viśikhā'tra karmamārga ucyate, taduddiśyānupraveśanaṃ| yadi vā viśikhā rathyaiva, tasyāṃ cikitsārthamanupraveśanam” iti cakraḥ| “praśastavartmāparaparyāyo'pi viśikhāśabdo'trāturāvāsavartmamātre pravartate, gamakatvāt” iti hārāṇacandraḥ ↩
- 2 ‘śāstrārthaṃ nigadatā’ pā. ↩
- 3 ‘niṣpannena vaidyena prajāpālake rājñi ātmā guṇato darśanīyaḥ, tato rājñā parīkṣya vaidyaḥ prajārakṣārthamanumantavya eṣa dharmaḥ| aniṣpannavaidyaguṇāścikitsāṃ kurvāṇo lokāpakārakatayā rājñā śāsanīyaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘anuddhatānāmāryāṇāṃ veśo vastrakeśādiracanā anuddhataveśaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘śabdendriyavijñeyā’ iti pā. ↩
- 6 ‘sparśaviśeṣāḥ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 7 ‘gandhendriyavijñeyā’ iti pā. ↩
- 8 ‘dīptāgnitāṃ’ iti pā. ↩
- 9 hārāṇacandrastu ‘ātmāsadṛśeṣu’ iti paṭhati vyākhyāti ca- “nanvātmano hīnendriyatve kā gatirityāha- ātmāsadṛśeṣvityādi| ucitāparaparyāyo'yaṃ sadṛśaśabdaḥ ‘sadṛśaṃ same ucite’ iti medinī| tataścātmāsadṛśeṣu ātmano'nuciteṣu ayukteṣu hīneṣvati yāvat, vijñānābhyupāyeṣu vijñānopāyeṣvindriyeṣu satsvityarthaḥ, tatsthānīyairāturāvāsasthaiḥ puruṣairjānīyāt tāṃstānindriyavijñeyān viṣayān bhiṣagityarthaḥ| ‘ātmasadṛśeṣu’ iti prāmādikaḥ pāṭhaḥ” iti| “tribhiretairvijñānopāyairdīrghāyuṣo'lpāyuṣaśca veditavyāḥ| tatra dṛṣṭvā śarīropacayāpacayau varṇavikṛtiṃ chāyāṃ cāturasya bhiṣagjānīyāt, spṛṣṭvā śītoṣṇādīn sparśaviśeṣān viparītāviparītān jvaraśophādiṣu, pṛṣṭvā deśaṃ kālaṃ jātisātmyamātaṅkasamutpattiṃ vedanāsamucchrāyaṃ balābalamagniṃ vātamūtrapurīṣāṇāmapravṛttiṃ pravṛttiṃ ceti” iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 10 ‘gandhendriyavijñeyā’ iti pā. ↩
- 11 ‘oṣacoṣaparigrahādikāḥ’ iti pā. ↩
- 12 mithyetyādi|- dṛśiratra pratyakṣaparaḥ, pañcendriyavijñānādhikārāt| tadayamarthaḥ- mithyādṛṣṭā yāthātathyenāvijñātāḥ, durākhyātāḥ samyaṅnākhyātāḥ, duḥparimṛṣṭāḥ duṣpṛṣṭhāḥ| pūrveṇaivopalbdhe punarduṣparimṛṣṭeti viśeṣaṇaṃ hriyā jugupsayā vā alpīyaso'pyavayavasya parimṛśyatve'parihāryatvamāviṣkartumityāhuḥ, siddhe satyārambho niyamāyeti nyāyāt” iti hārāṇacandraḥ ↩
- 13 ‘durvicāritāḥ’ iti pā. ↩
- 14 dattaṃ tābhyo na gṛhrīyādannādanyadbhiṣak sadā| vedotpattiḥ śiṣyadīkṣā dānamadhyayanasya ca| prabhāṣaṇaṃ cāgraharamṛtucaryā tathaiva ca| yantraśastrāvacāraṃ ca yogyāsūtrīyameva ca| viśikhānupraveśaṃ ca daśakaḥ pramamo mataḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩