athāta ityādi| kṣāraśabdaḥ pākavidhibhyāṃ saha sambadhyate||1-2||
śastrānuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ, chedyabhedyalekhyakaraṇāt
tridoṣaghnatvādviśeṣakriyāvacāraṇācca
2||3||
śastrānuśastrebhya iti śastrāṇi maṇḍalāgrādīni, anuśastrāṇi tvaksārādīni,
tebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ, dve punaranuśastre
3
agnijalaukākhye pariśiṣṭe; taduktaṃ- ‘vidhiḥ pravakṣyate
paścādagnikṣārajalaukasām’(sū. a. 8)’- iti; eṣāṃ trayāṇāmapi prādhānyamasti,
ata evaiṣāṃ pṛthagadhyāyaḥ; atra jalaukasaḥ pradhānam, agniḥ pradhānataraḥ,
kṣāraḥ pradhānatamaḥ; ‘kṣārādagnirgarīyān’ (sū. a. 12) ityatra yathā na
virodhastathā tatraiva vakṣyāmaḥ| kasmāt kṣārasya prādhānyamityata āha-
chedyetyādi| chedyādīni karmāṇyagnijalaukasorna sambhavanti, tena tābhyāṃ
sakāśāt kṣārasya prādhānyaṃ, tridoṣaghnatvaṃ kṣārasya
nānauṣadhisamavāyādityādinā sādhayiṣyati, viśeṣakriyāvacāraṇaṃ yathā
pittārśaḥsu viśeṣeṇāvacāraṇam
4||3||
tatra kṣaraṇāt kṣaṇanādvā kṣāraḥ ||4||
kṣārasya niruktiṃ kurvannāha- tatra kṣaraṇādityādi| kṣaraṇād
duṣṭatvaṅmāṃsādicālanāt, śātanādityarthaḥ; anye tu kṣaraṇāddoṣāṇāṃ cālanāt|
kṣaṇanāt tvaṅmāṃsādihiṃsanāt| ‘kṣaraṇāt’ ityatra ‘kṣapaṇāt’ iti kecit
paṭhanti; kṣapaṇaṃ śodhanamabhipretam||4||
nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ
5, śuklatvāt
6
saumyaḥ; tasya saumyasyāpi sato dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā,
āgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt
7
kaṭuka uṣṇastīkṣṇaḥ pācano vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhano
8
lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasāmupahantā puṃstvasya cātisevitaḥ
||5||
kṣāraguṇakarmāha- nānauṣadhisamavāyādityādi| samavāyaḥ saṃyogaḥ; yato'yaṃ
kṣāro'nekauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ, ataḥ pittārśaḥsvapi yaugikatvamasya|
śuklatvāt saumya ityasyāgre kecidapiśabdaṃ luptanirdiṣṭaṃ varṇayanti,
vyākhyānayanti ca- na kevalamuṣṇaḥ saumyo'pīti, tenāsya vakṣyamāṇamuṣṇatvamapi
na virudhyate| dahanapacanadāraṇaśaktiraviruddhā himānīvat| pācana iti
dvividho'pi kṣāraḥ; atra vraṇaśothasya pratisāraṇīyaḥ pācanaḥ, annājīrṇasya
pānīyaḥ| vilayanaḥ śophasya vātakaphabhūyiṣṭasya| śodhano duṣṭavraṇasya,
ropaṇaḥ śuddhavraṇasya, atra yogaśaktiprabhāvāttilayavakalkavat kṣārasya
śodhanaropaṇatvaṃ na virudhyate; śodhana evāyaṃ kṣāraḥ, śuddhastu vraṇaḥ
svayameva rohatītyanye; na hi śuddhe vraṇe ropaṇārthaṃ kṣāro'vacāryate
sirādikṣaṇanabhayāt, tasmāt pāramparyeṇa ropaṇa iti; kecidasya ropaṇatvaṃ na
paṭhantyeva| śoṣaṇo vraṇakledasya| stambhanaḥ śoṇitātipravṛtteḥ|
upahantṛśabdaḥ kṛmyādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; kṛmayo bāhyābhyantarāḥ,
teṣāṃ dvividhaḥ kṣāra upahantā; āmaḥ apakvarasaḥ, medasaḥ pānīya evopahantā;
puṃstvasya śukrasya||5||
sa dvividhaḥ- pratisāraṇīyaḥ, pānīyaśca
||6||
idānīmuktaguṇakarmaṇaḥ kṣārasya dvaividhyaṃ darśayannāha- sa dvividha ityādi|
pratisāraṇīyaḥ pratisāraṇārhaḥ; pānīyaḥ pānārhaḥ, kṣārodakamityarthaḥ; ye
cānye'pi pākyasarjikāyavakṣārā yathārogaṃ vaktavyāsteṣāṃ cūrṇavaṭakāvalehādiṣu
prayogaḥ kartavyaḥ||6||
tatra pratisāraṇīyaḥ
kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśoduṣṭavraṇanāḍīcarmakīla-
tilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikṛmiviṣādiṣūpadiśyate
9, saptasu ca mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadantavaidarbheṣu tisṛṣu ca
rohiṇīṣu, eteṣvevānuśastrapraṇidhānamuktam
10||7||
pratisāraṇīyasya viṣayaṃ darśayannāha- tatra pratisāraṇīya ityādi| kiṭibhaḥ
kuṣṭhaviśeṣaḥ; tasya pṛthagavidhānaṃ niyamena
pratisāraṇīyasādhyatvajñāpanārthaṃ; dadru maṇḍalaṃ dadrumaṇḍalaṃ; kilāsaṃ
tvaggataṃ śvitrakuṣṭhaṃ; carmakīlaḥ arśonidānapaṭhitaḥ; nyacchavyaṅgau
kṣudraroganidānoktau; bāhyaśabdaḥ vidradhikṛmiviṣaiḥ
11
pratyekaṃ sambadhyate| viṣādiṣvityādiśabdādvalmīkādīnāṃ grahaṇam|
‘bāhyakṛmiviśeṣādiṣu’ iti kecit paṭhanti| ke te sapta mukharogā yeṣu kṣāra
upayujyate, ityāha- upajihvetyādi|- upajihvādīn rogān mukharoganidāne
vakṣyati| tisṛṇāṃ rohiṇīnāṃ grahaṇaṃ
sannipātaraktajayorasādhyatvajñāpanārtham| kutaḥ punarupajihvādibhyo'nyeṣu
mukharogeṣu kṣāro nopayujyata ityāha- eteṣvevetyādi| atrānuśastraṃ kṣāra eva|
‘eteṣvanuśastranipātanam’ iti kvacit pāṭhaḥ||7||
pānīyastu garagulmodarāgnisaṅgājīrṇārocakānāha-
śarkarāśmaryābhyantaravidradhikṛmiviṣārśaḥsūpayujyate
12||8||
pānīyaviṣayaṃ darśayannāha- pānīyastvityādi| garaḥ kṛtrimaṃ viṣaṃ,
dūṣīviṣamityanye; agnisaṅgaḥ iti agniḥ sajyate līyate yasmādyena yasmin vā
so'gnisaṅgaḥ, tena vātaślaiṣmikagrahaṇīvisūcikālasakavilambikādivikārā
gṛhyante; śarkarā vātena bhinnā'śmarī śarkaretyucyate||8||
ahitastu raktapittajvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhrama-
madamūrcchātimiraparītebhyo'nyebhyaścaivaṃvidhebhyaḥ
||9||
kṣārasya yeṣvayaugikatvaṃ tānāha- ahitastvityādi| bhramaścakrārūḍhasyeva
bhramaṇaṃ, mado viṣamadyaśoṇitottho vikāraḥ pūgaphaleneva mattatā, mūrcchā
cetanācyutiḥ, parītaśabdo bhramādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate||9||
taṃ cetarakṣāravaddagdhvā parisrāvayet; tasya vistaro'nyatra
||10||
tatra pānīyakṣārapākaṃ vidhiṃ ca saṅkṣepeṇa darśayitumāha- taṃ
cetarakṣāravadityādi| itarakṣāravat pratisāraṇīyavat; yathā pratisāraṇīyasya
kāṣṭhadāhaḥ ṣaḍguṇodakapākastribhāgāvaśeṣānantaraṃ parisrāvaṇaṃ ca, tadvat
pānīyasyāpi pākavidhiḥ srāvaṇaṃ ca dvitīyapākavarjaṃ;
pānīyakṣārodakapramāṇamuttamā
13
mātrā palaṃ, madhyamā karṣatrayam, adhamā ardhapalam| anyatra
gulmādiṣvadhyāyeṣu||10||
athetarastrividho
14
mṛdurmadhyastīkṣṇaśca | taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ śucirupoṣya
15
praśaste'hani praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ
mahāntamasitamuṣkakamadhivāsyāparedyuḥ
161718
pāṭayitvā khaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya nivāte deśe nicitiṃ
19
kṛtvā sudhāśarkarāśca prakṣipya tilanālairādīpayet | athopaśānte'gnau
tadbhasma pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāśca | athānenaiva vidhānena
20
kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛṣakadalī-
citrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāścatasraśca
kośātakīḥ samūlaphalapatraśākhā dahet | tataḥ kṣāradroṇamudakadroṇaiḥ
ṣaḍbhirāloḍya mūtrairvā yathoktairekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvya, mahati kaṭāhe
śanairdarvyā'vaghaṭṭayan vipacet | sa yadā bhavatyaccho raktastīkṣṇaḥ
picchilaśca tamādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ vibhajya
punaragnāvadhiśrayet | tata eva kṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃ vā'panayet |
tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarākṣīrapākaśaṅkhanābhīragnivarṇāḥ kṛtvā''yase
pātre tasminneva kṣārodake niṣicya piṣṭvā tenaiva dvidroṇe'ṣṭapalasammitaṃ
śaṅkhanābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya
21, satatamapramattaścainamavaghaṭṭayan vipacet | sa yathā nātisāndro
nātidravaśca bhavati tathā prayateta | athainamāgatapākamavatāryānuguptamāyase
22
kumbhe saṃvṛtamukhe nidadhyādeṣa madhyamaḥ
||11|| eṣa caivāpratīvāpaḥ
23
pakvaḥ saṃvyūhimo mṛduḥ ||12||
athetara ityādi| itaraḥ pratisāraṇīyaḥ; athetaro mṛdurityādyatra kecinna
paṭhanti| pratisāraṇīyasya pākavidhiṃ nirdeṣṭumāha- taṃ cikīrṣurityādi| taṃ
pratisāraṇīyaṃ, cikīrṣuḥ kartumicchuḥ; taṃ cikīrṣurityatra ‘athetaraṃ
cikīrṣuḥ’ iti kecit paṭhanti; athaśabdo maṅgalārthaḥ, itaraṃ pratisāraṇīyam|
girisānujaṃ parvatoparijātaṃ, “girisānujamiti jāṅgaladeśopalakṣaṇam” ityanye|
‘śucirupoṣya’ ityatra ‘śucirupavasan’ iti kecit paṭhanti| anupahataṃ
kṛmidavāgnigarādyanupahatam| asitamuṣkakaṃ
24
kṛṣṇapuṣpamokṣakaṃ, na śvetādipuṣpam| adhivāsya
mantravadbalikarmopaharedityarthaḥ| kecidasyāgre “mantreṇānenābhimantrya-
agnivīrya! mahāvīrya! mā te vīryaṃ praṇaśyatu| ihaiva tiṣṭha kalyāṇa! mama
kāryaṃ kariṣyasi|| mama kārye kṛte paścāddevalokaṃ gamiṣyasi|
śvetaraktapuṣpasahasraṃ juhuyāt” iti paṭhanti; ayaṃ ca nibandheṣu na paṭhyate|
anye tvatra “prāṅmukhopagatastatra baliṃ dattvā caturdiśam| vṛkṣābhyāśe tato
brūyāt prāñjaliḥ prayataḥ śuciḥ|| nivasantīha bhūtāni yānyasmin kāniciddrume|
apakrāmantvayaṃ chedyaḥ parārthe
25
śvo mayā drumaḥ| evamāmantritaṃ vṛkṣaṃ lājādhūpaiḥ surāsavaiḥ| prabhāte
vaikṛtaṃ tatra na paśyecchedayettataḥ| śānte nīhāratimire yugamātrodite ravau|
pūrvāgramuttarāgrasthaṃ taṃ taruṃ pāta(ṭa)yeddrutam” “ityadhivāsanamantraṃ
paṭhanti, bhoje'pyevameva
26
paṭhyate” iti ca vadanti| aparedyuraparasmin dine| khaṇḍaśaḥ prakalpya bahūn
khaṇḍān kṛtvā| avapāṭya tān khaṇḍān punaḥ pāṭayitvā; ‘aparedyuḥ pāṭayitvā
ityasya sthāne ‘prabhāte vaikṛtamadbhutaṃ na paśyettadopakalpayet’ iti kvacit
pāṭhaḥ| vaikṛtaṃ taruśākhābhaṅgādi, adbhutaṃ rudhiravarṣādi, iti ca tasya
vyākhyānam| nicitiḥ kāṣṭhānāmauttarādharyeṇāvasthitiḥ; kecidatra ‘citiṃ kṛtvā’
iti paṭhanti, citiṃ dāhasthānamiti vyākhyānayanti| tilanālairādīpayet
tilanāladīpanācchaktyatiśayo bhavati| nicitiṃ kṛtvetyasyāgre kecit
‘sudhāśarkarāḥ prakṣipya’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- sudhāśarkarāḥ
sudhāpāṣāṇāḥ| bhasmaśarkarāśceti
27
dahyamānārdrakāṣṭharasāccharkarevānyonyasaṃhataṃ bhasmajātaṃ
bhasmaśarkaretyucyate, tāṃ ca pṛthak gṛhṇīyāt; pṛthaggrahaṇaṃ
bhinnaprayojanārthaṃ; tena bhasmanaḥ kṣārodakakaraṇaṃ, bhasmaśarkarā punaḥ
kṣāradravyasamavāpinī| anye tu ‘pṛthak gṛhṇīyāt’ ityasyāgre ‘kaṭaśarkarā
bhasmaśarkarāśca’ iti paṭhanti, ‘kaṭaśarkarā adagdhasudhāpāṣāṇāḥ,
bhasmaśarkarāstu kṣāradravyaiḥ saha dagdhāścūrṇapāṣāṇāḥ’ iti ca
vyākhyānayanti| eṣa dāhakalpaḥ| athānenaivetyādi| athānenaiva vidhānenetyanena
nivātadeśanicitistilanāladīpanaṃ ca labhyate, girisānujamityasya
jāṅgaladeśopalakṣaṇatvaṃ, tenehāpi kuṭajādīnyapi jāṅgalāni gṛhyante|
muṣkakasya kuṭajādīnāṃ caikadeśakalpanatve'pi pṛthagdāhavidhānaṃ
kuṭajādibhasmano muṣkakabhasmano bhāgādhikyakhyāpanārthaṃ, bhāgādhikyaṃ ca
‘tataḥ kṣāradroṇamudakadroṇaiḥ ṣaḍbhiḥ’- ityatra vakṣyāmaḥ| anye tu
muṣkakeṇaikenāpi kṣāro bhavatīti pṛthagvidhānaṃ bodhayati| palāśaḥ kiṃśukaḥ;
aśvakarṇaḥ pūrvadeśe gandhamuṇḍaḥ pippalasadṛśaḥ
28, pāribhadrako devadāruḥ, anye tu raktakusumaḥ kaṇṭakīvṛkṣaviśeṣaḥ svanāmnā
prasiddhaḥ, tilvakaḥ svanāmaprasiddhaḥ; indravṛkṣaḥ kuṭaja eva, dvividho hi
kuṭajo bṛhatphalaḥ śvetapuṣpaḥ snigdhapatraḥ pumān, aṇuphalavṛntā
śyāvāruṇapuṣpā strī; āsphotā sārivā; kośātakī ghoṣakaḥ; sā caturvidhā-
bṛhatphalā, alpaphalā, pītapuṣpā, śvetapuṣpā, iti| samūlaphalapatraśākhā iti
kuṭajādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| kecit kuṭajādikośātakyantaṃ samasya
paṭhanti| tataḥ kṣāradroṇamityādi tato muṣkakakuṭajādidāhānantaram|
kṣāradroṇamiti muṣkakabhasmano dvau bhāgau kuṭajādibhasmana eko bhāga iti
miśrīkṛtaṃ kṣāradroṇamucyate| udakadroṇaiḥ ṣaḍbhiriti bhasmadravyāt
ṣaḍguṇodakaparibhāṣeyam, anayaivānyatrāpi kṣārapākavidhau kṣārakalpanaṃ;
pakṣāntaraṃ darśayati- mūtrairvā yathoktairiti
dundubhisvanīyakalpoktairityarthaḥ
29; tathāhi- ‘gavāṃ mūtreṇa kṣārakalpena parisrāvya vipacet’ (ka. a. 6)- iti;
atrāpi kṣārakalpeneti vacanādbhasmadravyānmūtrasya ṣaḍguṇatvamuktam|
ekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvyeti ekaviṃśativārān vastreṇa gālayitvā| avaghaṭṭayan
cālayan, tāvat pacet sa yadā bhavatyaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaśceti|
ete'cchādayo guṇāstribhāgāvaśeṣe kṣārodake bhavanti| taṃ kṣārakvātham| ādāya
gṛhītvā| itaraṃ vibhajya kṣārabhasmakalkaṃ; ‘itaradvisṛjya’ iti kvacit pāṭhaḥ,
tatretarat bhasma kiṭṭabhūtam| adhiśrayet āropayet| tata eva kṣārodakāt
kuḍavamadhyardhaṃ vā'panayediti kuḍavamaṣṭau palānyapanayet; adhyardhamityatra
kuḍavamiti sambadhyate, tenādhyardhaṃ kuḍavaṃ dvādaśapalāni vā'panayet| anye
tvatra dvaiguṇyaṃ na manyante| etacca kṣārodakāpanayanaṃ kaṭaśarkarādīnāṃ
niṣekārthaṃ peṣaṇārthaṃ ca; anye tu kaṭaśarkarādīnāṃ
bhāgapramāṇajñāpanārthamiti vadanti, tena kaṭaśarkarādīni dravyāṇi pratyekaṃ
kuḍavapramāṇānyadhyardhakuḍavapramāṇāni vā āvapedityarthaḥ| tataḥ
kaṭaśarkaretyādi kaṭaśarkarā gāṅgeṣṭhī, bhasmaśarkarā atraivādhyāye pūrvaṃ
vyākhyātā; anye tu kaṭaśarkarābhasmaśarkarayoranyathā vyākhyānaṃ kurvanti
tadapyatraivādhyāye kathitam| kṣīrapāko jalaśuktiḥ| āyase pātre lauhe bhājane,
ete agnivarṇāḥ kṛtvā, tasminneva kṣārodake pūrvopanīte kuḍave'dhyardhakuḍave
vā, niṣicya prakṣipya| traiṣāṃ
30
kaṭaśarkarādīnāmanirdiṣṭapramāṇatvāt samā bhāgā ityeke; samabhāgaścātra
pratyekamaṣṭau palāni; evaṃ ca dvātriṃśat
31
palāni bhavanti; etena dvidroṇe'ṣṭapalasammitamityapi pramāṇamanukūlitaṃ
bhavati; dvidroṇe ṣoḍaśāṃśaścāvāpabhāgo jñāpito bhavati| anye
tvaṣṭapalasammitamiti kaṭaśarkarādīnāṃ pratyekaṃ dve dve pale
ityevamaṣṭapalatvaṃ manyante| tanna, śaṅkhanābhipradhānatvādeva kṣārasya; evaṃ
ca viśvāmitrabhojoktabhāgakalpanā nirastā; taduktabhāgagrahaṇe'pi
śaṅkhanābheraprādhānyaṃ syāt| dvidroṇagrahaṇena tribhāgāvaśeṣaṃ kṣārodakaṃ
sarvatra paribhāṣayanti vṛddhāḥ, prāyeṇa hi vimiśritaṃ kṣāradroṇamāhuḥ;
udakadroṇaiḥ ṣaḍbhiriti ṣaṭtriṃśadadhikapañcadaśaśatodakapalaiḥ saha
vipacedityarthaḥ; tatastasya pacyamānasya taikṣṇyāccharaktapicchilādayo guṇāḥ
ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭe ṣaṇṇavatipalapramāṇe bhavanti| anye tu vadanti- na cātra
caturbhāgādyavaśeṣaṇādiparibhāṣā vyāpriyate, tasmācchanaiḥ
śanaistāvadvipacedyāvadrāgādiguṇayuktaḥ kvātho bhavati kṣārasañjñita iti|
ṣaṇṇavatipalapramāṇe tu kṣārodake kaṭaśarkarādīnāṃ samabhāgānāṃ
caturthāṃśamāvāpamicchanti
32||11-12||
pratīvāpe yathālābhaṃ
dantīdravantīcitrakalāṅgalīpūtikapravālatālapatrīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ
samāḥ ślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ | sa eva sapratīvāpaḥ pakvaḥ
pākyastīkṣṇaḥ ||13||
sapratīvāpaṃ pākyasañjñaṃ tīkṣṇaṃ pratipādayannāha- pratīvāpe
yathālābhamityādi| pratīvāpe iti kṣipte āvāpe punaraparadravyaprakṣepaḥ
pratīvāpaḥ| dravantī dantībhedaḥ, saṃvarīti bhādānake, lāṅgalī kalikā(hā)rikā;
pūtīkapravālāḥ kaṇṭakikarañjapallavāḥ, anye tu ‘ciribilvapallavapatraṃ ca’ iti
paṭhanti; tālapatrī mūṣalī, kanakakṣīrī
33
suvarṇakṣīrī , kaṅguṣṭhamityanye| śuktipramāṇāḥ pratyekamardhapalapramāṇāḥ| sa
eva sapratīvāpaḥ pakvaḥ pākyastīkṣṇa iti sa eva saṃvyūhimasañjñaḥ kṣāro
dantyādidravyaprativāpena sahitaḥ pakvaḥ pākyasañjño bhavati
tīkṣṇaścetyarthaḥ| na cāsya tīkṣṇadoṣaḥ, kutaḥ? atitīkṣṇaḥ kṣārasya doṣaḥ|
anye tu ‘sa eva sapratīvāpa’ ityādipāṭhasthāne ‘sa ca pūrvavat pakvastīkṣṇa’
iti paṭhanti||13||
teṣāṃ yathāvyādhibalamupayogaḥ ||14||
teṣāṃ kṣārāṇām||14||
kṣīṇabale
34
tu kṣārodakamāvapedbalakaraṇārtham ||15||
kālavaśāddhīnauṣadhivaśādvā mṛdau kṣāre balakaraṇāyāvāpamāha- kṣīṇabale
tvityādi| kṣīṇabale hīnaśaktau kṣāre kṣārodakamāvapet, pūrvakalpena kṛtaṃ
kṣārodakaṃ prakṣipet, prakṣipya punarvipacediti| balakaraṇārthaṃ
tīkṣṇādiśaktyupacayārtham||15||
bhavataścātra- naivātitīkṣṇo
35
na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo'tha picchilaḥ | aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro
hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ ||16||
kṣāraguṇadoṣān pratipādayannāha- bhavataścātra naivātītyādi|
atiśabdastīkṣṇamṛduśuklaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; anatiśuklatvāt
prativāpālpatā sūcitā bhavati; anye tvanatiśabdaṃ śuklena sambadhnanti|
ślakṣṇaḥ akarkaśaḥ; anye tu ślakṣṇasthāne ‘mṛtsna’ iti paṭhanti,
mṛtsnastvagindriyasukhaḥ| aviṣyandī yo'vacārito na prasarpati| śiva iti saumya
ucyate; śivasthāne kecit ‘sama’ iti paṭhanti, tatra nātisāndro nātidrava
ityarthaḥ| śīghraḥ śīghrakārī| kecit kṣāraguṇeṣu madhye ‘sukhanirgrāhyo
doṣaghnaḥ’ iti guṇadvayaṃ paṭhanti; ‘sukhanirgrāhyaḥ sukhanirvartyaḥ, doṣaghno
doṣamātrānusārī; doṣaśabdo'tra vyādhau vartate’ iti ca vyākhyānayanti|
naivātitīkṣṇa ityādinaivāṣṭasaṅkhyā labdhā, ‘punaraṣṭaguṇa’ iti yat kṛtaṃ tat
kaṭurasādiguṇātirekatvaniṣedhārtham||16||
atimārdavaśvaityauṣṇyataikṣṇyapaicchilyasarpitāḥ | sāndratā'pakvatā
hīnadravyatā doṣa ucyate ||17||
parihārārthaṃ doṣānadhikṛtyāha- atimārdavetyādi| atiśabdo mārdavaśvaityādibhiḥ
saha pratyekaṃ sambadhyate| śvaityaṃ śuklatā| kecit kṣāradoṣān
sārdhaślokenādhīyate| tadyathā- “atyauṣṇyamatipaicchilyamatitaikṣṇyaṃ
visarpitā| atyarthaṃ mārdavaṃ śvaityamatyarthaṃ sāndrameva ca|
hīnauṣadhamavipakvatvaṃ kṣāradoṣā nava smṛtāḥ”- iti| atyarthaṃśabdaḥ pratyekaṃ
sambadhyate| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyā prāptā, punarnaveti saṅkhyākaraṇaṃ
kṣārātisevayā puṃstvahantṛtvadoṣasaṅkhyāśaṅkānirāsārtham| kecit kṣāradoṣānna
paṭhanti, uktaguṇaviparyayeṇaiva doṣāṇāṃ labdhatvāditi||17||
tatra kṣārasādhyavyādhivyādhitamupaveśya nivātātape
deśe'sambādhe'gropaharaṇīyoktena vidhānenopasambhṛtasambhāraṃ, tato'sya
tamavakāśaṃ nirīkṣyāvaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā
36, śalākayā kṣāraṃ pratisārayet, dattvā vākśatamātramupekṣeta
||18||
idānīṃ kṣārapratisāraṇavidhimadhikṛtyāha- tatra kṣārasādhyetyādi|
kṣārasādhyavyādhivyādhitamiti kṣārasya sādhyo yo vyādhistena vyādhitaṃ
duḥkhitam| nivātātape deśe iti niśabdo vātātapābhyāṃ saha pratyekaṃ
sambadhyate| asambādhe'saṅkīrṇadeśe, agropaharaṇīyoktena vidhāneneti
‘praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu’ (sū. a. 5) ityādikena vidhinā; asya
ca kṣāraṃ pratisārayedityanayā kriyayā sambandhaḥ| upasambhṛtasambhāramiti
yantraśastrakṣārāgniśalāketyādisamīpasthāpitopakaraṇam| tataḥ
sambhṛtasambhārānantaram| asya vyādhitasya, tamavakāśaṃ taṃ pradeśaṃ,
nirīkṣyeti vyādhyākāravijñānārtham, avaghṛṣyeti pittaduṣṭam, avalikhyeti
vātaduṣṭaṃ suptakaṭhinatvacaṃ, pracchayitveti kaphaduṣṭaṃ
kaṇḍūśvayathuprabalaṃ, paścācchalākayā kṣāraṃ pratisārayedityarthaḥ; ‘kṣāraṃ
pratisārayet’ ityasya sthāne ‘kṣāraṃ pātayitvā’ iti kecit paṭhanti| kālāvadhiṃ
pratipādayati- dattvā vākśatamātramityādi|- vāk laghvakṣaroccāraṇaṃ
37; vākśatamātramiti mātragrahaṇenaitadbodhayati- etāvatā kālena yo dahati sa
yathoktaguṇaḥ kṣāraḥ| anye mātrasthāne evaśabdaṃ paṭhanti, “vākśatameva
nādhikaṃ na nyūnaṃ ca’’ iti ca vyākhyānayanti| idānīṃ kṣārasya pratidoṣaṃ
lepapramāṇamavacāraṇakālaṃ ca niyamayannāha- padmapatrasama ityādi| imaṃ ca
pāṭhaṃ kecidācāryā na paṭhanti, sa cābhāvāt samagro na likhita iti||18||
tasminnipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇam
38|19|
samyagdagdhalakṣaṇaṃ vaktumāha- tasminnipatita ityādi| vyādhiśabdo'tra
duṣṭamāṃsādiṣu vartate, natu duḥkhasañjñike vyādhau; kutaḥ? tatra
kṛṣṇatābhāvāt| etattu
39
sāmānyaṃ samyagdagdhalakṣaṇam|19|-
tatrāmlavargaḥ śamanaḥ sarpirmadhukasaṃyutaḥ
||19|| atha cet sthiramūlatvāt
40
kṣāradagdhaṃ na śīryate | idamālepanaṃ tatra samagramavacārayet
||20|| amlakāñjikabījāni tilān madhukameva
ca | prapeṣya samabhāgāni tenainamanulepayet
||21||
samyagdagdhe paścātkarmāha- tatrāmlavarga ityādi| amlavargaḥ
sauvīrakatuṣodakadhānyāmlādiḥ| sthiramūlatvāt dṛḍhamūlatvādityarthaḥ| na
śīryate na śaṭati| idamiti agre vakṣyamāṇam| tatreti aśīryamāṇe kṣāradagdhe|
samagraṃ sarvam| avacārayet prayojayet| tadevālepanamāha- amletyādi|
amlakāñjikabījāniti amlakāñjikādhaḥsthitaṃ dravyam| teneti
samabhāgapiṣṭenāmlakāñjikabījādinā| enaṃ kṣāradagdham||19-21||
tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ |22|
kṣārakṛtavraṇaropaṇopāyamāha- tilakalka ityādi|22|-
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena ca yojitaḥ
||22|| āgneyenāgninā tulyaḥ kathaṃ kṣāraḥ
praśāmyati | evaṃ cenmanyase vatsa! procyamānaṃ nibodha me
||23|| amlavarjān rasān kṣāre sarvāneva
vibhāvayet | kaṭukastatra bhūyiṣṭho lavaṇo'nurasastathā | amlena saha
saṃyuktaḥ sa
41
tīkṣṇalavaṇo rase ||24|| mādhuryaṃ
bhajate'tyarthaṃ tīkṣṇabhāvaṃ vimuñcati | mādhuryācchamamāpnoti
42
vahniradbhirivāplutaḥ ||25||
agnitulyasya kṣārasyāgneyena kāñjikena kathaṃ śamanamityāśaṅkyāha-
rasenetyādi| amlena tīkṣṇena vīryoṣṇenāgneyena rasena yojito'gnitulyaḥ kṣāraḥ
kathaṃ praśāmyatītyarthapiṇḍaḥ| uttaramāha- evaṃ cenmanyase vatsetyādi|
vibhāvayet jānīyādityarthaḥ| kaṭukastatra bhūyiṣṭha iti tatra pañcarase kṣāre
kaṭuko'nurasaḥ, lavaṇastu bhūyiṣṭha iti yojyaṃ; kecit kaṭukameva bhūyiṣṭhaṃ
manyante; tanna, yato janā amlabhakṣaṇe mādhuryārthaṃ lavaṇameva rasaṃ
prayuñjate, lavaṇavarge kṣārasya paṭhitatvācca, kaṭuvarge cāpaṭhitatvāt;
yadyevaṃ ‘sa khalvāgneyauṣadhibhūyiṣṭhatvāt kaṭuka’ iti tarhi katham? ucyate,
lavaṇavargapāṭhādeva kṣārasya lavaṇatve siddhe kaṭuka iti vidhyarthameva| sa
tīkṣṇalavaṇo rase iti sa kṣāra evaṅguṇaḥ| adbhiḥ pānīyaiḥ āpluto ‘boli(ḍi)ta’
iti loke||22-25||
tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavamanāsrāvaśca |26|
idānīṃ cikitsāntarakathanāya punaḥ samyagdagdhalakṣaṇamāha- tatra samyagdagdha
ityādi| tatreti samyagdagdhādimadhye| lāghavamaṅgānām| kṛte kṣāranirvāpaṇa ete
vikāropaśamādayo lakṣaṇānyuttarakālaṃ jñeyāni; “etadvikāropaśamādikaṃ
kiñcittātkālikaṃ lakṣaṇaṃ, kiñciduttarakālikam” ityanye|26|-
hīnadagdhe todakaṇḍujāḍyāni vyādhivṛddhiśca |26|
hīnadagdhalakṣaṇamāha- hīnadagdhe ityādi| hīnadagdhe todādayo vātaślaiṣmikāḥ|
jāḍyaṃ jaḍatā| anye tvatra ‘durdagdhe todadāhakaṇḍūjāḍyāni vyādhivṛddhiśca’
iti paṭhanti, “tasmin sthāne etāni vātapittaraktakaphaprakopakāryāṇi” iti ca
vyākhyānayanti|26|-
atidagdhe dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklamapipāsāmūrcchāḥ syurmaraṇaṃ vā
||26||
atidagdhalakṣaṇamāha- atidagdhe dāhetyādi| atidagdhe dāhapākādayaḥ paittikāḥ,
rāgo raktatā, aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ, klamo glāniḥ||26||
kṣāradagdhavraṇaṃ
43
tu yathādoṣaṃ yathāvyādhi copakramet ||27||
kṣāradagdhavraṇavyāpaccikitsāṃ vaktumāha- kṣāradagdhavraṇamityādi| anye tu
‘yathāvidhi yathādoṣam’ iti paṭhanti, “hetuvyādhipratyanīkena vidhinā” iti
vyākhyānayanti||27||
atha naite kṣārakṛtyāḥ- tadyathā-
durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnodariraktapittigarbhiṇyṛtumatīpravṛddhajvaripramehirūkṣakṣatakṣīṇa-
tṛṣṇāmūrcchopadrutaklībāpavṛttodvṛttaphalayonayaḥ
||28||
ataḥ kṣārasya dvividhasyāpi yeṣu pratiṣedhastānāha- atha naite kṣārakṛtyā
ityādi| eṣu ca yathādoṣaṃ keṣucideva pratisāraṇīyakṣāraniṣedhaḥ, keṣucit
pānīyaniṣedhaḥ, keṣucidubhayaniṣedhaḥ| sarvāṅgaśūnodarīti sarvāṅgena śūno ya
udarī tasyaiva kṣāraniṣedhaḥ
44
kṛtaḥ; kṣata uraḥkṣataḥ, tena kṣīṇaḥ; tṛṣṇāmūrcchopadruta iti
upadrutaśabdastṛṣṇāmūrcchābhyāṃ saha pratyekaṃ sambadhyate; klībaḥ
kṣīṇaśukraḥ, aśukrasya punaḥ kṣārādhikāra eva nāsti
45; udvṛttāpavṛttaphalayonaya iti udvṛttāpavṛttaśabdau phalayonibhyāṃ saha
pratyekaṃ sambadhyete; phalamaṇḍaṃ, yonirgarbhāśayaḥ; udvṛttaphalaḥ
sthānādūrdhvagatāṇḍaḥ, apavṛttaphalaḥ sthānāt srastāṇḍaḥ; udvṛttayoniḥ
sthānādūrdhvagatayoniḥ, apavṛttayoniḥ sthānāt srastayoniḥ; anye tu
phalayoniśabdena samuditena garbhāśayamācakṣate, tatrāyamarthaḥ-
udvṛttaphalayoniḥ sthānādūrdhvagatagarbhāśayā, apavṛttaphalayoniḥ sthānāt
srastagarbhāśayetyarthaḥ; apare tu phalaśabdaṃ rajasi vartayanti, kutaḥ?
garbhasya phalasādhanatvāt; tena yasyāḥ yoneḥ sakāśāt phalaṃ raja
udvṛttamūrdhvagataṃ apavṛttamadhogatam, sā udvṛttāpavṛttaphalayoniḥ
46||28||
tathā
marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥśephaḥsrotaḥsvalpamāṃseṣu
ca deśeṣvakṣṇośca na dadyādanyatra vartmarogāt
||29||
vyādhipuruṣaviśeṣeṇa niṣedhamuktvā pradeśaviśeṣeṇa vaktumāha- tathetyādi|
taruṇāsthīni ghrāṇakarṇagrīvākṣipuṭeṣu taruṇasañjñānyasthīni; sevanyaḥ sapta,
pañca śirasi, ekā jihvāyām, ekā śephasi; dhamanyaścaturviṃśatirnābhiprabhavāḥ;
nābhiriti marmagrahaṇādeva nābhiḥ prāptā, punarnābhigrahaṇaṃ nābhyāṃ
doṣātiśayasūcanārthaṃ; śepho meḍhraḥ| anuktamupagṛhṇannāha- alpamāṃseṣu ca
pradeśeṣu jānupādopari lalāṭādiṣu ca| akṣṇośca na dadyādanyatra vartmarogāditi
anyatrānyasmin roge, vartmaroge punarakṣṇorapi kṣāraṃ dadyādityarthaḥ||29||
tatra kṣārasādhyeṣvapi vyādhiṣu śūnagātramasthiśūlinamannadveṣiṇaṃ
hṛdayasandhipīḍopadrutaṃ ca kṣāro na sādhayati (durbalabālasthavirādīn
pratisāraṇīya
47
iti) ||30||
avasthāvaśānniṣedhārthaṃ darśayannāha- tatra kṣārasādhyeṣvityādi
48||30||
bhavati cātra- viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ kṣāro bhavatyalpamatiprayuktaḥ |
sa dhīmatā samyaganuprayukto rogānnihanyādacireṇa ghorān
||31||
idānīṃ samyakprayuktasya kṣārasya mahāguṇatvamasamyakprayuktasya tu
mahādoṣatvaṃ nidarśayannāha- bhavati cātretyādi| viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpa
iti mṛtyuśabdo viṣādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate, tenāyamarthaḥ-
viṣādibhiḥ kṛtvā yo mṛtyustena mṛtyunā kalpaḥ sadṛśo bhavati; tatra
viṣavadvedanābhiḥ sarvāṅgānusārī bhūtvā mārayati, agnivadvisphoṭakādikāraṇo
bhūtvā, śastravat sirādicchedī bhūtvā, aśanivat sadyo mārayatīti
dṛṣṭāntacatuṣṭayamupanyastam||31||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṣārapākavidhirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ
||11||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne kṣārapākavidhirnāmaikadaśo'dhyāyaḥ||11||
pāṭhāntarāḥ
- 1 pacanaṃ pākaḥ, vidhiravacāraṇaṃ, kṣārasya pākavidhī yatra taṃ kṣārapākavidhim ↩
- 2 ‘chedyādikartṛtvaṃ kṣārasya bhagandaracchedanāḍīdāraṇakuṣṭhalekhanādinā” iti cakraḥ ↩
- 3 ‘te punardve anuśastre’ iti pā. ↩
- 4 viśeṣakriyāyāṃ pānākhyāyāmapyavacāryate kṣāraḥ, śastrānuśastrāṇi tu pāne nopayujyante, ataḥ siddhamasya viśeṣakriyāvacāraṇaṃ| taduktaṃ vāgbhaṭena- “sarvaśastrānuśastrāṇāṃ kṣāraḥ śreṣṭho bahūni yat| chedyabhedyādikarmāṇi kurute viṣameṣvapi| duḥkhāvacāryaśastreṣu tena siddhimayātsu ca| atikṛcchreṣu rogeṣu yacca pāne'pi yujyate (vā. sū. a. 30)” iti ↩
- 5 naca vācyaṃ yadvātaharādikṣāradravyāṇāṃ dagdhatvānna tadguṇānvayo bhasmanīti, dṛṣṭo hi bhasmanyapi prakṛtiguṇānvayaḥ, uktaṃ hi ‘sakṣaudramindīvarabhasmavāri nihanti raktaṃ’ (u. taṃ. a. 45) ityādi” iti cakraḥ ↩
- 6 ‘dahanapacanādikartṛtayā āgneyatvam kṣārasya sphuṭaṃ, pittajayāya svaguṇaṃ saumyatvamasphuṭaṃ sphorayannāha- śuklatvāt saumya iti| saumyatve'pyasya nahi śītatvam, uṣṇatvasyaiva darśanāt| bhūtānāṃ cādṛṣṭaviśeṣayantrito melakaviśeṣaḥ samānāśrayamapi guṇaṃ nārabhate| yathā āmalake amlatvamārabhate noṣṇatvam’ iti cakraḥ ↩
- 7 ‘sa khalvā...’ iti pā. ↩
- 8 ‘stambhanaḥ sirācchedādatipravṛttasya śoṇitasya, kṣāro hi chinnaṃ sirāmukhaṃ pācayitvā śoṇitagatiṃ niruṇaddhi’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 9 atra vidradhiśabdo na paṭhyate hastalikhitapustakeṣu ↩
- 10 ‘kṣāro hi śoṇitena saha sambhūya tāni tāni karmāṇi karotītyāha- eteṣvityādi| eteṣu kuṣṭhādiṣu, cakārāt kaṭhināśrayeṣu tādṛśeṣu kaṭhinotsannavraṇamāṃsādiṣu caivānuśastrapraṇidhānaṃ yathāyogaṃ śastrānuśastrapraṇidhānānantaraṃ kṣārapraṇidhānamuktaṃ pūrvācāryairiti śeṣaḥ”| iti hārāṇacandraḥ ↩
- 11 ‘kṛmiviṣābhyāṃ’ iti pā. ↩
- 12 atrārocakavidradhiśabdau na paṭhyete keṣucitpustakeṣu ↩
- 13 ‘mātrā tu palatrikarṣārdhapalarūpā uttamamadhyamādhamabaleṣu’ iti cakraḥ ↩
- 14 athetaro mṛdurmadhyastīkṣṇaśca’ iti pā. ↩
- 15 ‘śucirupavasanniti kṣāradrumasthitabhūtavighnopaśamārthaṃ, evameva ca grahaṇe bhaiṣajyaṃ guṇayuktaṃ bhavatīti darśayituṃ’ iti cakraḥ ↩
- 16 ‘asitamokṣakaṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘adhivāsyeti samantrabalikarmādinā'dhivāsanaṃ kṛtvā’ iti cakraḥ ↩
- 18 tato'paredyuḥ” iti pā. ↩
- 19 hārāṇacandrastu nicitaṃ kṛtvā’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca -nicitaṃ kṛtvā rāśīkṛtya’ ↩
- 20 kalpena iti pā. ↩
- 21 atra guṇotkarṣārthamanuktānyapi dakṣaśakṛdādīnyāvāpyānyāhuḥ- “ślakṣṇaṃ śakṛddakṣaśikhigṛdhrakaṅkakapotajam| catuṣpātpakṣipittālamanohvālavaṇāni ca’ (vā. sū. a. 30) iti prakṣepādhikāre tantrāntarānuśāsanāt’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 22 “āyase pātre iti lauhapātrasyaivātidṛḍhatvena kṣārābhedyatvāt| kiṃvā lauhapātre eva śaktyatiśayaḥ kṣārasya bhavatītyetadvacanādunnīyate’ iti cakraḥ ↩
- 23 kṣāro dvividhaḥ sapratīvāpo'pratīvāpaśca| āvāpānantaraṃ yatpunaḥ śaktyatiśayārthaṃ dīyate sa pratīvāpaḥ| tatrāpratīvāpo mṛduḥ saṃvyūhimasañjñaḥ, sapratīvāpaśca pākyasañjñastīkṣṇaḥ” iti cakraḥ ↩
- 24 ‘asitamokṣakaṃ’ iti pā. ↩
- 25 ‘pūjanārthe mayā’ iti pā. ↩
- 26 ‘bhoje'pyayameva’ iti pā. ↩
- 27 ‘kāṣṭharaso bhasmani galito dagdhaḥ śarkarāsadṛśatvādbhasmaśarkarocyate| tathāca nighaṇṭuḥ, - ‘muṣkakāddahyamānāttu rasaḥ pracyavate hi yaḥ| bhasmanā saha saṃyuktaḥ kāṭhinyamupagacchati| tāṃ bhasmaśarkarāmāhuḥ’ ityādi” iti cakraḥ ↩
- 28 aśvakarṇaḥ sarjabhedaḥ” iti cakraḥ| ‘śālabhedaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 29 annapānoktairgavādimūtrairityarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 30 ‘athaiṣāṃ’ iti pā. ↩
- 31 ‘catvāriṃśatpalāni’ iti pā. ↩
- 32 ‘caturthāṃśe āvāpamicchanti’ iti pā. ↩
- 33 ‘kanakakṣīrī ‘kaṅkuṣṭha’ iti vyavahriyate’ iti cakraḥ ↩
- 34 kṣīṇabalatvamatra dravakṣayādeva lakṣaṇīyaṃ| taduktaṃ vāgbhaṭe- ‘balārthaṃ kṣīṇapānīye kṣārāmbu punarāvapet’ iti” iti hārāṇacandraḥ ↩
- 35 ‘kṣārasyātitīkṣṇatvaṃ vākśatāt prāgeraṇḍanāladāhāt, mṛdutvaṃ cārvāgapyadāhāllakṣaṇīyaṃ| yaduktaṃ ‘yadyeraṇḍajanālameṣa dahati kṣāro varo vākśatāt’ iti | vākśatādyadi dahati tarhi varaḥ śreṣṭho'nyathā tvavaro'titīkṣṇatvena mṛdutvena ceti tātparyam” iti hārāṇacandraḥ ↩
- 36 ‘avaghṛṣyetyādipakṣatraye pittaduṣṭamuttānamavaghṛṣya, vātaduṣṭamanatyavagāḍhaṃ vā'valikhya, kaphaduṣṭamavagāḍhaṃ ca pracchayitveti vyavasthā” iti cakraḥ ↩
- 37 ‘vākśatamātramiti śatākṣaroccāraṇaparyāptaṃ kālaṃ kṣārāvacāraṇam’ iti pā. ↩
- 38 ‘nipatite iti kṣārāpanīte vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇaṃ jñeyam, etacca dāhe jñeyaṃ lakṣaṇaṃ| vikāropaśamādyudarkajñeyamagre vakṣyati” iti cakraḥ ↩
- 39 ‘etattvasāmānyaṃ’ iti pā. ↩
- 40 “sthiramūlatvena dagdhalakṣaṇaṃ bhavati naca niḥśeṣavyādhiśātanaṃ, tatrāyaṃ lepaḥ- amlakāñjiketyādi” iti cakraḥ ↩
- 41 ‘sa tīkṣṇalavaṇo rasaḥ’ iti pā. ↩
- 42 ‘etacca bahirantaścāmlena kṣāramādhuryānayanāt kṣāravikārahananamucyate| yaduktaṃ carake madātyayacikitsite amlena madyenāntarakṣāravikāraśamanaṃ, tathā hi “kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghramamlopasaṃhitaḥ” (ca. ci. a. 24) iti| bāhye tu kṣāre śītasparśatvādapi amlaṃ kṣāradāhaṃ hanti| yaduktaṃ viśvāmitre- “yataścoṣṇatamaḥ kṣāraḥ śaityaṃ cāmle rase'dhikam| tasmāt sekapradehābhyāmamlaḥ kṣāraṃ nivartayet” iti” cakraḥ ↩
- 43 kṣāradagdhavraṇamiti hīnātidāhajaṃ vraṇaṃ” iti cakraḥ ↩
- 44 “plīhodare kṣāravidhānāt” iti cakraḥ ↩
- 45 “klībo'trālpaśukraḥ, tasya kṣāraḥ sarvathā puṃstvaṃ hanyāt| aśukrasya puṃstvābhāvādeva na tadbādhā’ iti cakraḥ ↩
- 46 “kecittu phalaśabdenehāntraṃ grāhayantyupacārādgaṅgāyāṃ ghoṣa itivat” iti hārāṇacandraḥ ↩
- 47 ayaṃ pāṭho mudritapustakeṣu na paṭhyate ↩
- 48 asyāgre “cakārāddurbalabālasthavirādīn pratisāraṇīya iti’ ityadhikaṃ paṭhyate mudritapustakeṣu ↩