athāto'gnikarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi| agninā kṛtvā
1
yat karma, agneḥ sambandhi vā yat karma, tadagnikarma; tasya vidhirvidhānaṃ;
tadyasminnadhyāye vidyate taṃ vyākhyāsyāmaḥ| ‘agnikarmīyam’ ityanye paṭhanti,
“agnikarmādhikṛtya kṛto'gnikarmīyaḥ” iti vyākhyānayanti ca||1-2||
kṣārādagnirgarīyān kriyāsu vyākhyātaḥ, taddagdhānāṃ
rogāṇāmapunarbhāvādbheṣajaśastrakṣārairasādhyānāṃ
2
tatsādhyatvācca ||3||
agnikarmamāhātmyamāha- kṣārādityādi|- kṣārādguroḥ sakāśādagnirgarīyān
gurutaraḥ| kutra
3
punaḥ kṣārādagnirgarīyānityāha- kriyāsu karmasu, na tu guṇeṣu; guṇeṣu
punastridoṣaghnacchedyabhedyalekhyakaraṇādiṣu kṣāra eva pradhānaḥ; etena sve
sve kṛtye dvayorapi prādhānyamityuktaṃ; yathā- dṛḍhaprahāritvenārjunāt karṇaḥ,
karṇāddūrapātitvenārjunaḥ pradhānamiti| vyākhyāta iti kathita ityarthaḥ|
pratijñātasya garīyastvasya sādhakaṃ hetumāha- taddagdhānāmiti|-
agnidagdhānām; apunarbhāvāditi apunarbhāvastu sādhyānāṃ samyagdagdhānām,
etadviparyaye tvagnidagdhasyāpi punarudbhavaḥ; anye tvanyathā samādadhati-
arbudādayo'gninā samūlamunmūlitā mithyāhārādibhiḥ punardoṣaprakopāttatsthāna
evānye jāyamānāstadvadupalabhyante| hetvantaraṃ samuccinvannāha- bheṣajetyādi|
tatsādhyatvāt agnisādhyatvādityarthaḥ| anye tu ‘svedaśastrakṣāraiḥ’ iti
paṭhanti, tatrāyamarthaḥ- bhagandarārśasādayaḥ pūrvaṃ svidyante, paścātteṣu
śastramavacāryate; athavā svedagrahaṇaṃ bheṣajopalakṣaṇaṃ, bheṣajāśaktau
śastrāvacāraṇaṃ, śastrāśaktāvaśeṣavyādhiśamanāya kṣāraḥ,
kṣārāśakye'vagāḍhamūle vyādhāvagniriti||3||
athemāni dahanopakaraṇāni bhavanti- tadyathā-
pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākājāmbavauṣṭhetaralauhāḥ kṣaudraguḍasnehāśca |
tatra, pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākāstvaggatānāṃ, jāmbavauṣṭhetaralauhā
māṃsagatānāṃ, kṣaudraguḍasnehāḥ sirāsnāyusandhyasthigatānām
4||4||
agnyavacāraṇopakaraṇāni nidarśayannāha- athemānītyādi| ajāśakṛt chāgapurīṣaṃ;
jāmbavauṣṭaṃ jambūphalasadṛśamukhāgrā kṛṣṇapāṣāṇaracitā vartiḥ;
itaralohāstāmrarajatādayaḥ, teṣāṃ vikārā lauhāḥ; kṣaudraguḍasnehāśceti cakārāt
sarjarasamadhūcchiṣṭādayaḥ| agnyupakaraṇarāśitrayasya pratyekaṃ viṣayaṃ
darśayannāha- tatretyādi| tvaggatānāmiti vātakaphakṛtānāṃ suptyādivikārāṇām|
māṃsagatānāṃ vātakaphajavikārāṇām| kṣaudraguḍasnehā ityatrāpi
vātakaphasambhūtānāmiti boddhavyam| nanu, kāśyapena muninā sirādiṣvagnikarma
pratiṣiddhaṃ; tathā ca tadvacanaṃ- “na sirāsnāyusandhyasthimarmasvapi
kathañcana| daṃśasyotkartanaṃ kāryaṃ dāho vā bhiṣajā'gninā|”- iti; iha tu
sirādiṣvapyagnikarmoktam, itthaṃ ca śāstrāntaravirodhaḥ; tanna, atrāpi
sirāsnāyusandhyasthicchedādraktātipravṛttau vyāpatpratīkārāyāgnikarmoktaṃ, na
punaḥ sirādigatarogocchedanāya, yato māṃsadāhādeva sirādigatarogocchedo jāyata
eva; tathā ca bhadraśaunakaḥ- “tvaṅmāṃsasaṃśrito vāyustvagdāhenaiva śāmyati|
māṃse dagdhe hi śāmyanti sirāsnāyvasthisandhijāḥ”- iti||4||
tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryādanyatra śaradgrīṣmābhyāṃ;
tatrāpyātyayike'gnikarmasādhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā
||5||
tasya kālaṃ sāpavādaṃ nirdiśannāha- tatrāgnītyādi| tatrāgnikarma sarvartuṣu
kuryādityutsargaḥ, anyatra śaradgrīṣmābhyāmityapavādaḥ|
śaradgrīṣmayorapyavasthāyāṃ pravṛttimāha- tatrāpītyādi| tatrāpīti
śaradgrīṣmayorapi, ātyayike āśuprāṇavināśake, tatpratyanīkavidhiṃ kṛtveti
tasyāgnisamānasya śaradgrīṣmābhidhānasyartoḥ, pratyanīkavidhiṃ
viparītavidhānaṃ śītācchādanabhojanapradehādikaṃ kṛtvā; ‘agnikarma kuryāt’
ityanuvartate| atra pāṭhe kecidvidhiśabdaṃ na paṭhanti||5||
sarvavyādhiṣvṛtuṣu ca picchilamannaṃ bhuktavataḥ;
mūḍhagarbhāśmarībhagandarodarārśomukharogeṣvabhuktavataḥ
5
karma kurvīta ||6||
sarvāgnikarmāṅgavidhimāha- sarvavyādhiṣvityādi| atrāpi ‘agnikarma kuryāt’ iti
pratyekaṃ sambadhyate| picchilamannaṃ picchilavīryamannaṃ; śītamṛdupicchilānāṃ
vīryāṇāṃ pittaghnatvāt| tatra pradeśeṣu bhojanasya pratiṣedhamāha-
mūḍhagarbhāśmarītyādi| eṣu bhojane kṛte ūrdhvādhovegābhyāṃ karmavighātaḥ syāt
kvacidudarānavakāśatvāt| kecidatra ‘mūḍhagarbhāśmarī’ ityādipāṭhaṃ na
paṭhanti||6||
tatra dvividhamagnikarmāhureke- tvagdagdhaṃ, māṃsadagdhaṃ ca; iha tu
sirāsnāyusandhyasthiṣvapi na pratiṣiddho'gniḥ
6||7||
agnikarmaṇyekīyamataṃ darśayannāha- tatra dvividhamityādi| svatantrasiddhāntaṃ
darśayannāha- iha tu siretyādi| sirādiṣvapyagnikarma kartavyamityarthaḥ pūrvaṃ
vyākhyātaḥ; “sirādiṣvapyagnikarmavidhirātyayike vyādhāveva, nānyatra” ityanye
vyākhyānayanti||7||
tatra, śabdaprādurbhāvo durgandhatā tvaksaṅkocaśca tvagdagdhe,
kapotavarṇatā'lpaśvayathuvedanā śuṣkasaṅkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe;
kṛṣṇonnatavraṇatā srāvasannirodhaśca sirāsnāyudagdhe, rūkṣāruṇatā
karkaśasthiravraṇatā ca sandhyasthidagdhe
||8||
tvagādiṣu karmaṇi kṛte prativiṣayaṃ bhedalakṣaṇaṃ darśayannāha- tatra
śabdetyādi| sthiravraṇatā kaṭhinavraṇatā||8||
tatra śirorogādhimanthayorbhrūlalāṭaśaṅkhapradeśeṣu dahet,
vartmarogeṣvārdrālaktakapraticchannāṃ dṛṣṭiṃ kṛtvā vartmaromakūpān
||9||
rogabhedāccharīrāvayavaviśeṣeṣvagnyavacāraṇaṃ darśayannāha- tatra
śirorogetyādi| adhimanthaḥ akṣirogo'bhiṣyandapūrvakaḥ| bhruvau akṣikūṭopari
romarājī, śaṅkhau bhrūkarṇayormadhyam| vartmadeśe yathā'gnyavacāraṇaṃ tathā
darśayannāha- vartmarogeṣvityādi| ‘dahet’ ityanuvartate| vartma
netracchādanam| ārdrālaktaka ārdrakarpaṭaḥ||9||
tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthisthite'tyugraruji vāyāvucchritakaṭhinasuptamāṃse
7
vraṇe
granthyarśo'rbudabhagandarāpacīślīpadacarmakīlatilakālakāntravṛddhisandhisirācchedanādiṣu
nāḍīśoṇitātipravṛttiṣu cāgnikarma kuryāt
||10||
śeṣaviṣayamavasthābhedena darśayannāha- tvaṅmāṃsetyādi| atyugraruje vāyau iti
ugraśūle vāyau| ucchritakaṭhinasuptamāṃse iti ucchritamutsedhavat,
suptamacetanam| nāḍīti vraṇaviśeṣaḥ||10||
tatra valaya-bindu-vilekhā-pratisāraṇānīti dahanaviśeṣāḥ
||11||
praṇidhānākāraviśeṣamāha- tatra valayetyādi| vyādhimūle valayamiva valayaṃ,
śalākāgranirmito, binduriva binduḥ, tiryagṛjuvakrā vividhā lekhā vilekhā,
taptaśalākāprabhṛtibhiravagharṣaṇaṃ pratisāraṇaṃ; viśeṣā iti
āśrayavyādhivaśenākṛtibhedāḥ| tatra valayetyādigadyasyādau kecit
‘rogākṛtimavekṣya’ iti paṭhanti; sa ca nibandhakārairna paṭhitaḥ, kutaḥ?
tasyārthasyāgrimaślokenaivoktatvāt||11||
bhavati cātra- rogasya saṃsthānamavekṣya samyaṅnarasya marmāṇi balābalaṃ ca |
vyādhiṃ tathartuṃ ca samīkṣya samyak tato'vyavasyedbhiṣagagnikarma
||12||
valayādidahanaviśeṣārambhahetuṃ parihāryāṇi ca darśayitumāha- bhavati
cātretyādi| rogasya granthyādeḥ| saṃsthānam āyatādyākāram| etena
valayādyārambhahetuḥ kathitaḥ| parihāryāṇi ca kathayannāha- narasya
marmāṇītyādi| balābalamiti ‘āturasya’ iti śeṣaḥ, balavatyāture karmādhikāraḥ,
abalavati parihāraḥ| vyādhiṃ vātakaphātmakaṃ, tatrāgnikarmādhikāraḥ,
parihārastu raktapittādau| ṛtumiti hemantādipravṛttiviṣayam, apravṛttistu
śaradgrīṣmayoḥ| avekṣya samyagiti atraikasminneva śloke
ekārthaśabdadvayakaraṇaṃ pravṛttinivṛttiviṣayayorubhayorapyavekṣaṇe yatnaḥ
kārya iti pratipādanārtham| adhyavasyet kuryādityarthaḥ| prathamasya ‘avekṣya
samyak’ ityetasya sthāne ‘atho viditvā’ iti kecit paṭhanti, viditvā
jñātvā||12||
tatra samyagdagdhe madhusarpirbhyāmabhyaṅgaḥ
||13||
idānīṃ samyagdagdhaṃ cikitsannāha- tatra samyagdagdhe ityādi|
agnikarmadūṣitaraktapittayoḥ prasādāya vedanopaśamāya ca||13||
athemānagninā pariharet- pittaprakṛtimantaḥśoṇitaṃ
bhinnakoṣṭhamanuddhṛtaśalyaṃ durbalaṃ bālaṃ vṛddhaṃ
bhīrumanekavraṇapīḍitamasvedyāṃśceti ||14||
agnernivṛttiviṣayaṃ darśayannāha- athemānityādi| antaḥśoṇitaṃ bhinnakoṣṭhamiti
itthambhūtasya puruṣasya śoṇitanirodhena dāhapākādisambhavāt|
‘anekavraṇapīḍitam’ ityasya sthāne kecit ‘anekavyādhiparipīḍitam’ iti
paṭhanti| asvedyāḥ ‘pāṇḍurmehī raktapittī tṛṣārtaḥ’ (ci. a. 32) ityādayaḥ||14||
ata ūrdhvamitarathādagdhalakṣaṇaṃ
8
vakṣyāmaḥ | tatra, snigdhaṃ rūkṣaṃ vā''(cā)śritya dravyamagnirdahati;
agnisantapto
9
hi snehaḥ sūkṣmasirānusāritvāttvagādīnanupraviśyāśu
10
dahati; tasmāt snehadagdhe'dhikā rujo bhavanti
||15||
valayādiprakārāt prakārāntareṇāgnidagdhalakṣaṇaṃ vaktumāha- ata ūrdhvamityādi|
itarathā dagdhamiti prakārāntareṇa vaidyādṛte pramādāddagdham| tatretyādi
dravyaṃ snigdhaṃ sarpirādi, rūkṣaṃ dravyaṃ kāṣṭhapāṣāṇaloṣṭādi||15||
tatra pluṣṭaṃ durdagdhaṃ samyagdagdhamatidagdhaṃ ceti caturvidhamagnidagdham |
tatra yadvivarṇaṃ pluṣyate'timātraṃ
11
tat pluṣṭaṃ; yatrottiṣṭhanti
sphoṭāstīvrāścoṣadāharāgapākavedanāścirāccopaśāmyanti taddurdagdhaṃ;
samyagdagdhamanavagāḍhaṃ
12
tālavarṇaṃ
13
susaṃsthitaṃ pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca; atidagdhe māṃsāvalambanaṃ gātraviśleṣaḥ
sirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṃ jvaradāhapipāsāmūrcchāścopadravā
bhavanti, vraṇaścāsya cireṇa rohati, rūḍhaśca vivarṇo bhavati |
tadetaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇamātmakarmaprasādhakaṃ
14
bhavati ||16||
tatrāgnidagdhaṃ vaidyadoṣāt pramādādvā caturvidhaṃ darśayannāha- tatra
pluṣṭamityādi| pluṣṭadurdagdhayorhīnadagdhatve'pi pṛthakkaraṇaṃ
lakṣaṇacikitsābhedāt| ‘tatra pluṣṭam’ ityādigaṇanayaiva catuḥsaṅkhyā labdhā,
punaḥ ‘caturvidham’ itikaraṇaṃ pluṣṭadurdagdhābhyāṃ bhedābhyāṃ hīnadagdhasya
triprakāradāhaśaṅkānirāsārtham| eṣāṃ lakṣaṇamāha- tatra yadvivarṇamityādi|
tatra teṣu madhye| vivarṇaṃ prākṛtavarṇādanyavarṇam| pluṣyate'timātram
atyarthaṃ dahyate na ca sphoṭotpattiḥ syāt| anye tvatra ‘pluṣṭamatimātraṃ
vivarṇaṃ yat pluṣyate’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca- atimātraṃ vivarṇaṃ yat
pluṣyata iti agnitāpenotsvinnamiva bhavati; vivarṇamatra pāṇḍuvarṇam|
yatretyādi| coṣa ākṛṣyata iva vedanāviśeṣaḥ, dāho bhasmasādbhavatīva, rāgo
raktatā, vedanā oṣādayaḥ| samyagdagdhamityādi| anavagāḍham
atidagdhalakṣaṇarahitam| tālavarṇaṃ pakvatālaphalavarṇamityarthaḥ;
‘pakvatālavarṇaṃ’ ityeke paṭhanti, apare tu ‘tālapakvaphalavarṇaṃ’ iti|
susaṃsthitam atyunnatāvanatādidoṣavarjitam| pūrvalakṣaṇayuktaṃ ceti
tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthidāhaliṅgayuktam| atidagdhe ityādi| gātraviśleṣo
viṣaṭanaṃ, vyāpādanaṃ hiṃsanam| atimātraśabdo jvarādibhiḥ saha pratyekaṃ
sambadhyate| mūrcchāśceti cakārācchoṇitasrāvādayaśca| tadetadityādi|
pluṣṭādibhedena caturvidhamapyagnikarma vaidyasya yadātmakarma cikitsārūpaṃ
tasya prasādhakaṃ bhavatītyarthaḥ| nanu, samyagdagdhalakṣaṇameva
vaidyasyātmakarmaprasādhakaṃ bhavati, na punaḥ
pluṣṭadurdagdhātidagdhalakṣaṇaṃ, satyaṃ, samyagdagdhalakṣaṇaṃ
vaidyakarmaprasādhakamupādeyatvena, pluṣṭadurdagdhātidagdhalakṣaṇaṃ
parihāryatveneti na doṣaḥ| anye cānyathā paṭhanti-
‘tadetaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇaṃ pūrvoktakarmaprasādhakaṃ bhavati’- iti,
vyākhyānayanti ca- “pūrvoktaṃ tvaṅmāṃsāśritaṃ yadagnikarma
tallakṣaṇaprasādhakaṃ dyotakaṃ bhavati; athavā pūrvokteṣvagnisādhyeṣu
śirorogādhimanthādiṣu yadagnikarma tatprasādhakaṃ heyopādeyarūpatayetyarthaḥ”
iti| apare tu ‘tadetaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇaṃ pūrvoktakarmaprasādhanaṃ
ca bhavati’ iti cakāraṃ paṭhanti vyākhyānayanti ca; teṣāṃ mate
yadetaccaturvidhamagnikarma tatkathaṃ cikitsanīyamityāha-
pūrvoktakarmaprasādhanaṃ; pūrvapratipāditā yā kriyā tatpratīkāraṃ
taccikitsitamityarthaḥ| pūrvapratipāditakriyā tu ‘samyagdagdhe
madhusarpirbhyāmabhyaṅga’ ityādikā|
cakārādvakṣyamāṇāparāgnipluṣṭapratapanādikarmaprasādhakamiti jñeyam||16||
bhavanti cātra- agninā kopitaṃ raktaṃ bhṛśaṃ jantoḥ prakupyati
15| tatastenaiva vegena pittamasyābhyudīryate
||17|| tulyavīrye ubhe hyete rasato
dravyatastathā | tenāsya vedanāstīvrāḥ prakṛtyā ca vidahyate
||18|| sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante
jvarastṛṣṇā ca bādhate |19|
idānīṃ sarvāgnidagdheṣu cikitsārthaṃ viśiṣṭadūṣyadoṣayorduṣṭiṃ darśayannāha-
bhavanti cātretyādi| tatastadanantaraṃ; tenaivāgninā raktena cetyarthaḥ| kutaḥ
punaḥ prādhānyenāgnidagdhe pittamevodīryata ityāha- tulyavīrye ityādi| hi
yasmāt kāraṇāt, ete dve apyagnipitte, tulyavīrye uṣṇavīrye, rasato rasāt dve
api kaṭuke, dravyato dravyādapi tulye; tathāhi- sadṛśa evādhāro vahneḥ
pittasyāpi, dravyaṃ cātra rasādyādhāra ucyate; tataḥ kāraṇāttenāgninā'sya
pittasya kopitasya vedanā dāhādikā ‘bhavanti’ iti vākyaśeṣaḥ| prakṛtyā ca
vidahyata iti prakṛtyā svabhāvena, vidahyate vidāhamupayāti| tābhyāmeva
raktapittābhyāṃ sphoṭā jvarādayaśca śīghraṃ prajāyanta iti| anye tu ‘ubhe’
ityatra ‘raktapitte’ iti vyākhyānayanti| uṣṇavīryatvaṃ ca madhurarasasyāpi
raktapittasya yāntrikekṣurasavadvidāhitvāt| dravyata iti ete dve api
raktapitte dravyādapi tulye, dravyaśabdenātra hetvādhārau kathyete; tadyathā-
raktapittayordvayorapi tejo hetuḥ, ādhāraśca dvayorapi teja eveti||17-18||-
dagdhasyopaśamārthāya cikitsā sampravakṣyate
||19|| pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ
tathauṣadham | śarīre svinnabhūyiṣṭhe
16
svinnaṃ bhavati śoṇitam ||20|| prakṛtyā
hyudakaṃ śītaṃ skandayatyatiśoṇitam | tasmāt sukhayati hyuṣṇaṃ nanu śītaṃ
kathañcana ||21||
dagdhasyetyādi| agnipratapanaṃ svedanam| uṣṇaṃ tathauṣadhamiti
ālepanānnapānādikam| kutaḥ kāraṇādatra śarīramupacaryate nāgnikopitaṃ
raktapittamityāha- śarīre ityādi| svinnabhūyiṣṭhe atyarthaṃ svinne| svalpamapi
raktaṃ yadyasvinnaṃ bhavati tadā raktapittopaśamanena śītopacāreṇa
duḥkhamutpādayatīti darśayannāha- prakṛtyetyādi| skandayatyatiśoṇitamiti
raktamatyarthaṃ styānatāṃ nayatītyarthaḥ; styānena raktena ca ruddhamārgo
vāyurūṣmā'pyanirgacchan pluṣṭe śūlaśopharāgādikāṃ vedanāṃ karoti, ataḥ
śītakriyā na sukhaṃ karoti; uṣṇakriyā punā raktavilayanakarī bhavati, ata
ūṣmaniḥsaraṇavātānulomahetuḥ sā'tisukhayati||19-21||
śītāmuṣṇāṃ ca durdagdhe kriyāṃ kuryādbhiṣak
17
punaḥ | ghṛtālepanasekāṃstu śītānevāsya kārayet
||22||
durdagdhakriyāṃ nirdiśannāha- śītāmityādi| durdagdhe'vagāḍhamūladagdhabhāgasya
svinnaraktasya nirvāpaṇārthaṃ śītāṃ kriyāṃ kuryāt,
anavagāḍhamūladagdhabhāgasyāsvinnaraktasya vilayanārthamuṣṇāṃ kriyāṃ kuryāt;
anye tu śītāṃ dāhātiśaye, nātidāhe
18
uṣṇāmiti| punaḥ kiṃ kuryādityāha- ghṛtālepanādīnapi śītāneva kārayediti| evaṃ
sukhībhavati vraṇarohaṇaṃ ca||22||
samyagdagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ | sāmṛtaiḥ sarpiṣā
snigdhairālepaṃ
19
kārayedbhiṣak ||23|| grāmyānūpaudakaiścainaṃ
piṣṭairmāṃsaiḥ pralepayet | pittavidradhivaccainaṃ santatoṣmāṇamācaret
20||24||
samyagdagdhe cikitsāmāha- samyagdagdha ityādi| tugākṣīrī vaṃśarocanā, anye tu
vaṃśarocanānukāri pārthivaṃ dravyaṃ, plakṣaḥ parkaṭī, candanaṃ raktacandanaṃ,
sāmṛtairiti guḍūcīsahitaiḥ; etaistugākṣīryādidravyairghṛtasnigdhīkṛtaiḥ
pittapratyanīkamaviśoṣiṇaṃ lepaṃ samyagdagdhe kārayedityarthaḥ|
vātaśāntyarthaṃ pralepamāha- grāmyetyādi| grāmyā aśvādayaḥ, ānūpā
varāhamahiṣādayaḥ, audakāḥ kūrmādayaḥ| pittavidradhivadityādi enaṃ
samyagdagdhaṃ, santatoṣmāṇaṃ balavattaroṣmāṇam||23-24||
atidagdhe viśīrṇāni māṃsānyuddhṛtya śītalām | kriyāṃ kuryādbhiṣak
paścācchālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ
||25|| tindukītvakkapālairvā ghṛtamiśraiḥ
pralepayet | vraṇaṃ guḍūcīpatrairvā chādayedathavaudakaiḥ
||26|| kriyāṃ ca nikhilāṃ kuryādbhiṣak
pittavisarpavat |27|
atidagdhe cikitsāmāha- atidagdhe ityādi| viśīrṇāni avalambitāni|
śālitaṇḍulakaṇḍanairiti śālitaṇḍulakaṇḍanodbhavairguṇḍanaiḥ kaṇairityarthaḥ;
kaṇaiśca cūrṇaprayogakāle ‘avacūrṇayet’ ityadhyāhāraḥ| tindukītvakkapālairveti
tindukīvalkalakarparaiḥ; ‘tindukītvacā tindukīvalkalena,
kapālairmṛtkharparaiḥ’ ityanye| ‘tindukītvakkaṣāyairvā’ iti kecit paṭhanti;
tindukyā yā tvak tayā pralepayet, kaṣāyāḥ kaṣāyavṛkṣāśca ye tairapītyarthaḥ|
anye tu kaṣāyaśabdena cūrṇamāhuḥ; tatra tindukīvalkalacūrṇairityarthaḥ|
audakaiḥ padmotpalādipatraiḥ; pittaraktopadruto vraṇo
guḍūcyādipatracchādanenoṣmāṇaṃ tyaktvā sukhaṃ saṃrohati||25-26||-
madhūcchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā
||27|| mañjiṣṭhāṃ candanaṃ mūrvāṃ piṣṭvā
sarpirvipācayet | sarveṣāmagnidagdhānāmetadropaṇamuttamam
||28||
sarveṣvagnidagdheṣu ropaṇārthaṃ cikitsāṃ darśayannāha- madhūcchiṣṭamityādi|
idaṃ ca sāmānyaṃ ropaṇaṃ ghṛtaṃ kecit paṭhanti, na tu nibandhakārā iti;
sūpayogitvānmayā'pi
21
likhitam||27-28||
snehadagdhe kriyāṃ rūkṣāṃ viśeṣeṇāvacārayet |29|
snehadagdhe cikitsāmāha- snehadagdhe ityādi| rūkṣadagdhe punaranuktāmapi
snigdhāṃ kriyāmavacārayet|29|-
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhūmopahatalakṣaṇam
||29|| śvasiti
22
kṣauti cātyarthamapyādhamati kāsate | cakṣuṣoḥ paridāhaśca rāgaścaivopajāyate
||30|| sadhūmakaṃ niśvasiti ghreyamanyanna
vetti ca | tathaiva ca rasān sarvān śrutiścāsyopahanyate
||31|| tṛṣṇādāhajvarayutaḥ sīdatyatha ca
mūrcchati | dhūmopahata ityeṣaḥ
23
śṛṇu tasya cikitsitam ||32|| sarpirikṣurasaṃ
drākṣāṃ payo vā śarkarāmbu vā | madhurāmlau rasau vā'pi vamanāya pradāpayet
||33|| vamataḥ koṣṭhaśuddhiḥ
syāddhūmagandhaśca naśyati | vidhinā'nena śāmyanti sadanakṣavathujvarāḥ
||34|| dāhamūrcchātṛḍādhmānaśvāsakāsāśca
dāruṇāḥ | madhurairlavaṇāmlaiśca kaṭukaiḥ kavalagrahaiḥ
||35|| samyaggṛhṇātīndriyārthān
24
manaścāsya prasīdati | śirovirecanaṃ cāsmai dadyādyogena śāstravit
||36|| dṛṣṭirviśudhyate cāsya śirogrīvaṃ ca
dehinaḥ | avidāhi laghu snigdhamāhāraṃ cāsya kalpayet
||37||
idānīṃ kaṇṭhanāsādiṣu karmaṇi kṛte dhūmopaghātalakṣaṇaṃ cikitsāṃ ca
darśayannāha- ata ūrdhvamityādi| śvasiti śvāsaṃ karoti| kṣauti cātyarthamiti
atiśayena chikkati
25| ādhamati ādhmānayukto bhavati| rāgaḥ pītalohitatā
26
akṣṇoḥ| ghreyamanyatra vetti ceti nāsāgatadoṣeṇa dhūmādanyad ghreyaṃ na vetti,
‘ghreyaṃ tāvanna vetti anyat spṛśyaṃ dṛśyaṃ ca na vetti’ ityanye| rasān
sarvānityatra ‘na vetti’ iti sambadhyate| śrutiścāsyopahanyata iti na
śṛṇotītyarthaḥ; śrotragatadoṣeṇa| tṛṣṇādāhajvarayuta iti sparśadoṣeṇa| sīdati
kriyāsvasamartho bhavatītyarthaḥ| śṛṇu tasyetyādi| sarpirikṣurasamityeko
yogaḥ, drākṣāṃ payo veti dvitīyaḥ, śarkarāmbu veti tṛtīyaḥ, madhurāmlau rasau
vā'pīti caturthaḥ| sadanam aṅgaglāniḥ| yogena mātrayā||29-37||
uṣṇavātātapairdagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā | śītavarṣānilairdagdhe
snigdhamuṣṇaṃ ca śasyate
||38|| tathā'titejasā dagdhe siddharnāsti
27
kathañcana | indravajrāgnidagdhe'pi jīvati pratikārayet |
snehābhyaṅgaparīṣekaiḥ pradehaiśca tathā bhiṣak
||39||
idānīṃ dagdhacikitsāprasaṅgena dagdhasadṛśasya cikitsāṃ darśayannāha-
uṣṇetyādi| uṣṇavāto graiṣmikaḥ śārado vā; uṣṇavātenātapena ca dagdha iva
dagdhaḥ; uṣṇavātātapābhyāmiti dvivacane prāpte
bahuvacanamanuktoṣṇaprāpaṇārtham| sadāsthāne kecid ‘vraṇe’ iti paṭhanti
vyākhyānayanti ca- vraṇe iti tvagādivraṇavastuni| śītavarṣānilairdagdhe iti
śītaṃ himaṃ, himadagdhastuṣāradagdha iti lokoktyā himadagdhe'pi
dāhasādṛśyamasti; varṣānila iti vṛṣṭisaṃyukto vātaḥ, atrāpi
bahuvacanamanuktaśītaprāpaṇārtham| ‘dagdhe’ ityasya sthāne kecit ‘hate’ iti
paṭhanti| tathā'titejasā dagdhe iti atitejasā vajrāgninā
28| ‘tathā'titejasā dagdhe na sidhyati kathañcana’ iti yat kṛtaṃ tat
kiñciddagdhe siddhirapi bhavatīti jñāpanārtham| tatra ca pūrvoktena vidhinā
śītoṣṇādinā pratikartavyamiti| asyāgre kecit “indravajrāgnidagdhe'pi jīvati
pratikārayet| snehābhyaṅgaparīṣekaiḥ pradehaiśca tathā bhiṣak”- iti paṭhanti;
taṃ ca nibandhakārā na paṭhanti||38-39||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'gnikarmavidhirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ
||12||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
sūtrasthāne dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kṛtaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘...raśakyānāṃ iti pā. ↩
- 3 “kutaḥ” iti pā. ↩
- 4 tatra maśatilakālakacarmakīlasarukstabdhapramlānāṅgābhiṣyandādhimanthaśirobhrūlalāṭarujārditeṣu sūryakāntapippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākābhistvagdāho yathāsvamabhiṣyandādiṣu tu bhrūśaṅkhalalāṭadeśeṣu| granthyarbudārśobhagandaragaṇḍamālāślīpadāntravṛddhiduṣṭavraṇagatināḍyavagāḍhapūyālasakeṣu jāmbavauṣṭhasūcīśalākāghṛtaguḍamadhumadhūcchiṣṭatailavasāhematāmrāyorūpyakāṃsyairmāṃsadāhaḥ, sirāsnāyusandhyasthicchedaśoṇitātipravṛttidantanāḍīśliṣṭavartmopapakṣmalagaṇaliṅganāśā- samyagvyadheṣu jāmbavauṣṭhasūcīśalākāmadhumadhūcchiṣṭaguḍasnehaiḥ sirādidāhaḥ| ... atha dāhārtamāturaṃ kṛtasvastyayanamupahṛtasarvopakaraṇaṃ prākśiraḥ saṃviṣṭamāptāvalambitaṃ kṛtvā vaidyo nirdhūmabṛhatsthiradīptakhadirabadarādyaṅgārairayoghaṭanaprakāreṇa bhastrānilādhmātairvyajanena cordhvānirgacchajjvālatayā''pāditāpādyamānabhāsurāgnivarṇairjāmbavauṣṭhādibhirvyādhipradeśādvalayārdhacandra- svastikāṣṭāpadabindurekhāpratisāraṇavikalpena muhurmuhurhitopahitābhirvāgbhiradbhiścāturamāśvāsayan dahedāsamyagdāhaliṅgotpatteḥ| ucchūnasuṣirapralūnadantanāḍīsajantuduṣṭavraṇeṣu tu snehamadhūcchiṣṭaguḍaiḥ pūrayitvā dahet| samyagdagdhe ca madhusarpiṣī dadyācchītasnigdhāṃśca pradehān’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahe (sū. a. 40) ↩
- 5 ‘etacca picchilānnabhojanamagneranuśastratvena śastrakarmaṇi vihitabhojanān vyādhīn prati jñeyaṃ, tenārśaḥprabhṛtiṣvabhuktavatāmeva dāhaḥ’ iti cakraḥ| hārāṇacandrastu ‘aśmarībhagandarārśomukharogeṣvabhuktavataḥ’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca- ‘mūḍhagarbhāśmarītyevamādistvanākaraḥ pāṭhaḥ, avivakṣitāgnikarmakatvānmūḍhagarbhasyetyavadheyam’ iti ↩
- 6 vihita iti bhāṣāṃ tyaktvā ‘na pratiṣiddha’ iti bhāṣayā kevalātyayikaroga eva paraṃ sirādau kṣaudrādidravyaniyamena cāgnirdātavya iti darśayati’ cakraḥ ↩
- 7 ‘duṣṭavraṇocchritakaṭhinamāṃsagranthyarbudāpacīgalagaṇḍagṛdhrasīmaśakagulmodarabhagandarārśaḥ- sandhiślīpadacarmakīlatilakālakasirācchedanāḍīśoṇitātipravṛttiṣu’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘itaratheti valayādi parityajya snehādidāhenānyathādāhaḥ’ iti cakraḥ| ‘itarathā vaidyaprayatnanirapekṣatayā bhinnaprakāreṇa dagdhamitarathādagdhamākasmikadagdhamityarthaḥ, tasya lakṣaṇamitarathādagdhalakṣaṇam| atrāgnirdahatīti svatantratvenopadeśo vaidyanirapekṣatvenākasmikatvamāviṣkartum’ iti hārāṇacandraḥ| “itarathādagdhaṃ” iti pā. ↩
- 9 ‘rūkṣadāhasya valayādinā vyāptatvādvalayādyavyāptaṃ snigdhadāhamāha- agnisantapto hītyādi” iti cakraḥ ↩
- 10 ‘sūkṣmamārgānusāritvāt” iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘pluṣyata ityagnitāpena svidyata iva iti cakraḥ ↩
- 12 ‘vyāpadātmake'pyasmin samyagdagdhatvaṃ nānupapannaṃ, ghuṇākṣaranyāyena kadācittvagādīnāṃ yathāvaddāhāt’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 13 ‘pakvatālaphalavarṇaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘pūrvakarmaprasādhakaṃ’ iti pā. ↩
- 15 pradhāvati iti pā. ↩
- 16 ‘svinnabhūyiṣṭhe iti stokāsvinne, udakamiti dāhapratyanīkatayā'jñātamānamudakaṃ, skandayatīti styānīkaroti, skannena ca śoṇitenānirgacchatā tejasā''vṛtamārgeṇa ca vāyunā pacyamānaṃ dāhādi karoti| uṣṇakriyayā tu raktaṃ vilīyate, tejo'paiti, vāyuranulomo bhavati, ityuṣṇairalpaśaḥ kriyā sukhayatīti vākyārthaḥ| iyameva ca viruddhārthakāriṇī kriyā śāstre ucyate’ iti cakraḥ ↩
- 17 ‘kuryāttataḥ punaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘nātiśaye’ iti, ‘śānte dāhe’ iti ca pā. ↩
- 19 ‘yuktaiḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘praśāntoṣmāṇaṃ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 21 sopayogitvāt iti pā. ↩
- 22 ‘ete ca śvāsādayo yathāyogyatayā koṣṭhaghrāṇacakṣurādīnāṃ dhūmopaghātāttarkaṇīyāḥ’ cakraḥ| ‘śvasityādhmāti cātyarthaṃ kāsate kṣavate bhṛśam’ iti pā. ↩
- 23 ‘ityevaṃ’ iti pā. ↩
- 24 ‘viṣayān’ iti pā. ↩
- 25 ‘kṣauti hikkatītyarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 26 ‘lohitatā’ iti pā. ↩
- 27 “siddhirnaikāntikī matā” iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 28 vidyudagninā iti pā. ↩