13. jalaukāvacāraṇīyādhyāyaḥ

athāto jalaukāvacāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

athāta ityādi||1-2||

nṛpāḍhyabālasthavirabhīrudurbalanārīsukumārāṇāmanugrahārthaṃ paramasukumāro'yaṃ śoṇitāvasecanopāyo'bhihito jalaukasaḥ ¹||3||

jalaukasāṃ viṣayaṃ nirdiśannāha- nṛpāḍhyetyādi| anugrahārthamiti upakārārtham| paramasukumāro'yamiti pradhānamṛdurityarthaḥ; śṛṅgālābū sukumāropāyau, jalaukasastu paramasukumāropāyaḥ; asukumāropāyastu pracchannaṃ sirāvyadhanaṃ ca||3||

tatra ² vātapittakaphaduṣṭaśoṇitaṃ yathāsaṅkhyaṃ śṛṅgajalaukālābubhiravasecayet, sarvāṇi ³ sarvairvā (viśeṣastu visrāvyaṃ śṛṅgajalaukālābubhirgṛhṇīyāt) ||4||

doṣaviśeṣeṇāpi jalaukasāṃ tatprasaṅgenāgatasya śṛṅgasyālābvāśca viṣayaṃ darśayitumāha- tatra vātetyādi| asyāgre kecit ‘snigdhaśītarūkṣatvāt’ iti hetumudāharanti, amuṃ ca nibandhakārā na paṭhanti| pakṣāntaraṃ darśayannāha- sarvāṇītyādi| sarvāṇi vātapittakaphaduṣṭāni śoṇitāni, sarvairiti śṛṅgādibhiryathālābham| nanu yathāsaṅkhyamityabhidhāya sarvāṇi sarvairvetyuktamaniyataṃ vacanaṃ syādityabhiprāyeṇāha- viśeṣatastu visrāvyaṃ śṛṅgajalaukālābubhirgṛhṇīyāditi; atiśayena visrāvaṇārhaṃ yadbhavati śoṇitamatiprabalatayā tacchṛṅgādibhirgṛhṇīyānnirharedityarthaḥ| viśeṣatastvityādi pāṭhastu kaiścideva nibandhakāraiḥ kathañcideva vyākhyātaḥ, bahubhistu jejjhaṭādibhiḥ parihṛta eva||4||

bhavanti cātra ślokāḥ- uṣṇaṃ samadhuraṃ snigdhaṃ gavāṃ śṛṅgaṃ prakīrtitam | tasmādvātopasṛṣṭe tu hitaṃ tadavasecane ⁴||5|| śītādhivāsā madhurā ⁵ jalaukā vārisambhavā | tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitā sā tvavasecane ||6|| alābu kaṭukaṃ rūkṣaṃ tīkṣṇaṃ ca parikīrtitam | tasmācchleṣmopasṛṣṭe tu hitaṃ tadavasecane ||7||

tatra vātādiduṣṭe sahetuśṛṅgādyavacāraṇaṃ darśayannāha- bhavanti cātretyādi| samadhuram īṣatsnigdhaṃ; kecit ‘snigdhaṃ ślakṣṇaṃ samadhuraṃ’ iti paṭhanti| śītādhivāsā śītagṛhā||5-7||

tatra pracchite tanubastipaṭalāvanaddhena ⁶ śṛṅgeṇa śoṇitamavasecayedācūṣaṇāt, sāntardīpayā'lābvā (jalāyukā vakṣyante) ||8||

vātādidoṣaduṣṭarudhirāsrāvaṇaprasaṅgāgatayoḥ śṛṅgālābukayoravacāraṇaṃ darśayannāha- tatra pracchite ityādi| bastiratra mūtrāśayaḥ, paṭalaṃ ghanaṃ śubhraṃ markaṭikājālakaṃ, tanuśabdastu dvayorapi sambadhyate| anye tu ‘tanuvastrapaṭalāvanaddhena’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- sūkṣmavastrāvaraṇapihitena| sāntardīpayā madhyadīpasahitayā, śoṇitamavasecayediti sambandhaḥ| kecidalābvā avacāraṇamanyathā paṭhanti; tathāhi- bhūrjapatraśaṇatulānāmityādi| ayaṃ pāṭho'bhāvāt samagro na likhitaḥ| śṛṅgalābupramāṇaṃ ⁷ bhālukisakāśādavagantavyam| tathāca tadvacaḥ- “viṣāṇaṃ śvetagorinduvakraṃ saptāṅgulāyatam ⁸| kṣiptāntaḥ picupeśīkaṃ yojyaṃ vātayute'sṛji|| aṅguṣṭhamūlavanmūle chidramagre'sya mudgavat”- iti; “aṣṭāṅgulapariṇāhā caturaṅgulanālasammitā sumukhī| kṛṣṇamṛdāliptatanuḥ śreṣṭhā raktāvasecane'lābuḥ”- iti| anye tu śṛṅgālābupramāṇamatraiva paṭhanti, tathā vātādiduṣṭaraktalakṣaṇaṃ ca, sa ca pāṭho'smābhirabhāvānna likhitaḥ||8||

jalamāsāmāyuriti jalāyukāḥ, jalamāsāmoka iti jalaukasaḥ ||9||

jalaukasāṃ niruktimāha- jalamāsāmāyurityādi|- āsāṃ jalaukasāṃ jalamāyuriti jalāyukāḥ, ‘kathyante’ ityadhyāhāraḥ| niruktipakṣāntaramāha- jalamāsāmoka iti jalaukasaḥ||9||

tā dvādaśa; tāsāṃ saviṣāḥ ṣaṭ, tāvatya eva nirviṣāḥ ||10||

idānīṃ cikitsopayoginīṃ jalaukasāṃ saṅkhyāṃ nirdeṣṭumāha- tā dvādaśetyādi| tāsāmeva saviṣanirviṣabhedāddvividhatvamāha- tāsāmityādi| evaśabdo'tra paratantroktasaviṣāṣṭajalaukāśaṅkānirāsārtham||10||

tatra saviṣāḥ- kṛṣṇā, karburā, alagardā, indrāyudhā, sāmudrikā, gocandanā ceti | tāsu, añjanacūrṇavarṇā pṛthuśirāḥ kṛṣṇā; varmimatsyavadāyatā chinnonnatakukṣiḥ karburā; romaśā mahāpārśvā kṛṣṇamukhī alagardā; indrāyudhavadūrdhvarājibhiścitrā indrāyudhā; īṣadasitapītikā vicitrapuṣpākṛticitrā sāmudrikāḥ; govṛṣaṇavadadhobhāge dvidhābhūtākṛtiraṇumukhī gocandaneti | tābhirdaṣṭe puruṣe daṃśe śvayathuratimātraṃ kaṇḍūrmūrcchā jvaro dāhaśchardirmadaḥ sadanamiti liṅgāni bhavanti | tatra mahāgadaḥ pānālepananasyakarmādiṣūpayojyaḥ | indrāyudhādaṣṭamasādhyam | ityetāḥ saviṣāḥ sacikitsitā vyākhyātāḥ ||11||

saviṣāṇāṃ poṣaṇāvacāraṇaniṣedhārthaṃ pramādatastvacāritānāṃ svayaṃ vā lagnānāṃ vyāpaccikitsārthaṃ nāmnā nirdeśaṃ kurvannāha- tatra saviṣā ityādi| tāsāmākṛtiṃ nirdeṣṭumāha- tāsvañjanetyādi| añjanaṃ kajjalaṃ, pṛthuśirā mahāmastakā| varmimatsyaḥ sarpākāraḥ, anye rohitamatsyamāhuḥ; chinnonnatakukṣiriti kvacicchinnakukṣiḥ kvacidunnatakukṣiḥ| romaśeti valiyuktatvādromāvatateva pratibhāti| indrāyudhaṃ śakradhanuḥ; citrā citritā maṇḍitetyarthaḥ| vicitrapuṣpākṛticitreti nānāsaṃsthānadhavalabinducitrā| govṛṣaṇavadadhobhāge dvidhābhūtākṛtiriti vṛṣabhāṇḍa ivādhobhāge dviprakārabhūtākṛtiḥ| tāsāṃ daṃśe viṣopadravaṃ nirdiśannāha;- tābhirdaṣṭe ityādi| atimātraśabdaḥ kaṇḍvādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| madaḥ pūgaphaleneva mattatā| sadanamaṅgaglāniḥ| tāsāṃ daṃśaviṣe cikitsāṃ vaktumāha- tatra mahāgada ityādi| tatra tasmin viṣe mahāgadaḥ ‘trivṛdviśalye madhukaṃ haridre’(ka. a. 5) ityādinā kalpasthānoktaḥ| nasyakarmādiṣvityatrādiśabdāt pariṣekāvagāhādiṣu yojyaḥ| indrāyudhetyādi asādhyam asādhanārham| taddaṃśaliṅgaṃ tvasādhyasarpadaṣṭaviṣavegavijñānavadveditavyam; anye tu śvayathvādīnāṃ sampūrṇaliṅgatvādariṣṭādyupapattermahāgadāvacāraṇenāpyanupaśāntestalliṅgajñānamityāhuḥ||11||

atha nirviṣāḥ- kapilā, piṅgalā, śaṅkumukhī, mūṣikā, puṇḍarīkamukhī, sāvarikā ceti | tatra, manaḥśilārañjitābhyāmiva pārśvābhyāṃ pṛṣṭhe snigdhā mudgavarṇā kapilā; kiñcidraktā vṛttakāyā piṅgā''śugā ca piṅgalā; yakṛdvarṇā śīghrapāyinī dīrghatīkṣṇamukhī śaṅkumukhī; mūṣikākṛtivarṇā'niṣṭagandhā ⁹ ca mūṣikā; mudgavarṇā puṇḍarīkatulyavaktrā puṇḍarīkamukhī; snigdhā padmapatravarṇā'ṣṭādaśāṅgulapramāṇā sāvarikā, sā ca paśvarthe; ityetā aviṣā vyākhyātāḥ ||12||

upādānārthaṃ nirviṣāṇāṃ nāmāni nirdiśannāha- athetyādi| tā eva lakṣaṇairnirdiśannāha- tatretyādi| mudgavarṇā haritamudgavarṇā| piṅgalā kapilā| āśugā śīghragāminī| yakṛdvarṇā nīlalohitavarṇā| mūṣikākṛtivarṇeti mūṣikākṛtirmūṣikavarṇā cetyarthaḥ| puṇḍarīkatulyavaktreti padmavadvistīrṇamukhī| sāvarikāyā viṣayamāha- sā cetyādi| paśvarthe hastyaśvādīnāmarthe, na punarmanuṣyāṇām||12||

tāsāṃ yavanapāṇḍyasahyapautanādīni kṣetrāṇi; teṣu mahāśarīrā balavatyaḥ śīghrapāyinyo mahāśanā ¹⁰ nirviṣāśca viśeṣeṇa bhavanti ||13||

nirviṣāṇāṃ praśastāni kṣetrāṇyāha- tāsāmityādi| yavanaḥ turuṣkadeśaḥ, pāṇḍyo dakṣiṇadigvibhāgīyo deśaḥ, sahyo narmadāyāḥ pāre parvataviśeṣaḥ, pautano mathurāpradeśaḥ| yavanādikṣetreṣu kīdṛśā jalaukā bhavantītyāha- teṣvityādi| kecidyavanādīni kṣetrāṇi na paṭhanti; kutaḥ? saviṣāṇāṃ saviṣakīṭādikothasya kṣetratvāt, nirviṣāṇāṃ tu padmotpalādikothasya kṣetratvādayuktaṃ yavanādikṣetrakathanamiti vadanti||13||

tatra, saviṣamatsyakīṭadarduramūtrapurīṣakothajātāḥ kaluṣeṣvambhasu ca saviṣāḥ; padmotpalanalinakumudasaugandhikakuvalayapuṇḍarīkaśaivalakothajātā vimaleṣvambhaḥsu ca nirviṣāḥ ||14|| bhavati cātra- kṣetreṣu vicarantyetāḥ salilāḍhyasugandhiṣu | na ca saṅkīrṇacāriṇyo na ca paṅkeśayāḥ sukhāḥ ||15||

idānīṃ saviṣanirviṣakothakaluṣanirmalajalotpannānāṃ jalaukasāṃ saviṣanirviṣatvaṃ darśayannāha- tatra saviṣetyādi| kothaḥ pūtibhāvaḥ| kaluṣeṣu malineṣu| padmotpaletyādi padmamīṣacchuklam, utpalamīṣannīlaṃ, nalinamīṣadraktaṃ, kumudaṃ ‘kuiā’ iti loke, saugandhikaṃ gardabhapuṣpābhidhānamatyantasurabhi candrodayavikāśi, kuvalayaṃ raktotpalaṃ, puṇḍarīkam atiśvetapadmaṃ, śaivalaṃ śaivālaṃ, kothajātā iti eṣāṃ pūtibhāvajātāḥ| idānīṃ kṣetrasaṅgrahaślokamāha- bhavati cātretyādi| etā iti pūrvoktā nirviṣā jalaukāḥ, sugandhiṣu śobhanagandhiṣu| na ca saṅkīrṇacāriṇya iti na viṣādiviruddhāhārabhujaḥ śaivalādyaśanatvāt| na ca paṅke svapanti, tṛṇodakapatraśayanatvāt| sukhā iti sukhahetutvāt, sukhakāriṇya ityarthaḥ||14-15||

tāsāṃ grahaṇamārdracarmaṇā, anyairvā prayogairgṛhṇīyāt ||16||

tāsāṃ grahaṇopāyaṃ darśayannāha- tāsāṃ grahaṇamityādi| grahaṇaṃ cāsāṃ śaratkāle, tantrāntaravacanāt| anyairvā prayogairiti sadyohatajantumāṃsapeśīnavanītaghṛtakṣīrādyabhyaktajaṅghādyavayavairvā||16||

athaināṃ ¹¹ nave mahati ghaṭe sarastaḍāgodakapaṅkamāvāpya nidadhyāt; bhakṣyārthe cāsāmupaharecchaivalaṃ vallūramaudakāṃśca kandāṃścūrṇīkṛtya; śayyārthaṃ tṛṇamaudakāni ca patrāṇi; tryahāttryahāccābhyo'nyajjalaṃ ¹² bhakṣyaṃ ca dadyāt; saptarātrāt saptarātrācca ghaṭamanyaṃ saṅkrāmayet ||17||

poṣaṇaṃ darśayannāha- athaināmityādi| āvāpya prakṣipya| nidadhyāt sthāpayet| vallūraṃ śuṣkamāṃsam| saṅkrāmayet sañcārayet||17||

bhavati cātra- sthūlamadhyāḥ parikliṣṭāḥ pṛthvyo ¹³ mandaviceṣṭitāḥ | agrāhiṇyo'lpapāyinyaḥ saviṣāśca na pūjitāḥ ¹⁴||18||

tāsvayogyā nidarśayannāha- bhavati cātretyādi| parikliṣṭā amanojñadarśanāḥ, pṛthvyo vistīrṇāḥ, mandaviceṣṭitā mandagāminyaḥ, na pūjitā na ślāghitāḥ||18||

atha jalaukovasekasādhyavyādhitamupaveśya saṃveśya vā, virūkṣya cāsya tamavakāśaṃ mṛdgomayacūrṇairyadyarujaḥ syāt | gṛhītāśca tāḥ ¹⁵ sarṣaparajanīkalkodakapradigdhagātrīḥ ¹⁶ salilasarakamadhye muhūrtasthitā vigataklamā ¹⁷ jñātvā tābhī rogaṃ grāhayet | ślaṇaśuklārdrapicuprotāvacchannāṃ ¹⁸ kṛtvā mukhamapāvṛṇuyāt; agṛhṇantyai kṣīrabinduṃ śoṇitabinduṃ vā dadyāt, śastrapadāni vā kurvīta; yadyevamapi na gṛhṇīyāttadā'nyāṃ grāhayet ||19||

tāsāmavacāraṇamuddiśannāha- athetyādi| saṃveśya śāyayitvā| arujamavraṇaṃ, savraṇe tu gandhakledābhyāmeva gṛhṇantiḥ; athavā rujāvati virukṣaṇena rujātivṛddhiḥ| salilasarakaṃ jalapātraṃ; kecit salilasarakasthāne ‘sarakamadhye cāriṇyaḥ’ iti paṭhanti, sarakaṃ jalapūrṇapātram| rogo'tra rogādhiṣṭhānaṃ doṣādhiṣṭhānaṃ vā| ślakṣṇetyādi| picuḥ tūlaṃ bījahīnaḥ kārpāsaḥ, protaṃ vastram| apāvṛṇuyāt ācchādayet||19||

yadā ca niviśate'śvakhuravadānanaṃ kṛtvonnamya ca skandhaṃ tadā jānīyādgṛhṇātīti; gṛhṇantīṃ cārdravastrāvacchannāṃ kṛtvā dhārayet ||20||

rogādhiṣṭhāne tāsāṃ grahaṇalakṣaṇamāha- yadetyādi| niviśate lagatītyarthaḥ, gṛhṇāti vidhyatītyarthaḥ| gṛhṇantīṃ śoṇitamādadānāmityarthaḥ| ārdravastrāvacchannāmiti itthaṃ sukhitā śīghraṃ raktaṃ pibati; jalaukāstvātmaprabhāveṇa ¹⁹ prāgduṣṭameva raktaṃ pibanti, yathā dugdhamiśritodakāddhaṃso dugdhameva pibatītyarthaḥ||20||

daṃśe todakaṇḍuprādurbhāvairjānīyācchuddhamiyamādatta ²⁰ iti; śuddhamādadānāmapanayetḥ ²¹ atha śoṇitagandhena na muñcenmukhamasyāḥ saindhavacūrṇenāvakiret ||21||

tāsāṃ viśuddharaktādāne vijñānopāyaṃ darśannāha- todetyādi| todo vyathā, sa dhātukṣayotpannena vāyunā| śuddharaktakṣayāt śleṣmakāryaṃ kaṇḍūriha na syāditi kecit kaṇḍūgrahaṇaṃ na kurvanti; anye tu vadanti- āgneyaraktadhātukṣayāt kaphadhātoḥ saumyasya jalaukāmukhakledavardhitasya vṛddheḥ kaṇḍūsambhava iti; anye tu ‘daṃśatodakaṇḍūprādurbhāvaiḥ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- daṃśo vanamakṣikā, daṃśena kṛto yastodo vyathā, tasmin tode yādṛśī kaṇḍūstādṛśī kaṇḍūryadā syāt, tadā śuddharaktādānaṃ jānīyāt| tatra kiṃ kuryādityāha- śuddhamityādi| avakiret avacūrṇayet| anye tu ‘śoṇitagardhena’ iti paṭhanti, gardhenābhikāṅkṣayā, vadanti ca- ‘gandhena’ ityayukttaḥ pāṭhaḥ, kutaḥ? yasmājjalaukasāṃ gandhendriyaṃ nāstīti||21||

atha ²² patitāṃ taṇḍulakaṇḍanapradigdhagātrīṃ tailalavaṇābhyaktamukhīṃ vāmahastāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ gṛhītapucchāṃ dakṣiṇahastāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ śanaiḥ śanairanulomamanumārjayedāmukhāt, vāmayet tāvadyāvat samyagvāntaliṅgānīti | samyagvāntā salilasarake nyastā bhoktukāmā satī caret | yā sīdatī na ceṣṭate sā durvāntā, tāṃ punaḥ samyagvāmayet | durvāntāyā vyādhirasādhya indramado nāma bhavati ²³| atha suvāntāṃ pūrvavat sannidadhyāt ||22||

pātitāyā rudhirāpaharaṇavidhānāyāha- atha patitāmityādi| taṇḍulakaṇḍanaṃ guṇḍanaṃ ‘kaṇā’ ityarthaḥ| anulomam anukūlam, anumārjayet proñchayet, āmukhāditi mukhaṃ yāvadityarthaḥ| samyagvāntaliṅgānyāha- samyagityādi salilasarakanyastā jalapūrṇaśarāve'rpitā| caret gacchet| durvāntāyā ²⁴ liṅgānyāha- yā sīdatītyādi| sīdati nimajjati| durvāntāvacārādvyādhiviśeṣamāha- durvāntāyā ityādi| “asya tu vyādheḥ śāstre lakṣaṇānirdeśānna paṭhanīyaḥ” ityeke| atha suvāntā kiṃ kāryetyāha- suvāntāmiti| pūrvavaditi yathā- ‘nave mahati ghaṭe’ ityādau||22||

śoṇitasya yogāyogānavekṣya śatadhautaghṛtābhyaṅgaḥ, tatpicudhāraṇaṃ vā; jalaukovraṇān madhunā'vaghaṭṭayet, śītābhiradbhiḥ pariṣecayedbadhnīta vā, kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiśca pradehaiḥ pradihyāditi ||23||

śoṇitāvasecane uttarakarmāṇi nirdiśannāha- śoṇitasyetyādi| yogaḥ samyaksruti; ayogo yogādanyaḥ, sa trividho hīnātimithyāyogabhedāt| tatra yoge śatadhautaghṛtābhyaṅgaḥ, śatadhautaghṛtāktapicudhāraṇaṃ vā| hīnayoge kiṃ kuryādityāha- jalaukovraṇān madhunā avaghaṭṭayet cālayet srāvaṇārtham| atiyoge kiṃ kuryādityāha- śītābhiradbhiśca pariṣecayedbadhnīta veti; śītalajalapariṣecanaṃ bandhanaṃ ca jalaukomukhapadasya raktasthityartham| mithyāyoge upakramamāha- kaṣāyetyādi| pradihyāt limpet| atra kaṣāyapradehaḥ śeṣaduṣṭaraktaprasādārthaṃ, madhuraiḥ pradehaḥ srutāduṣṭaraktavardhanārthaṃ; anye tu “mūrcchādyupadravaparihārārthaṃ śītalajalasekaḥ, madhunā'vaghaṭṭanaṃ kaṣāyādilepanaṃ ca sandhānārtham” iti vyākhyānayanti| śoṇitasrāvaṇamapi puruṣabalapramāṇāddoṣabalapramāṇādvā vātādijanitavyādhibalapramāṇādvā yāvacchoṇitasya samyakśuddhirbhavati tāvadvā rogāśayaṃ vā samīkṣya| tadyathā- alpīyasi rogāśaye'lpaṃ raktamāharaṇīyaṃ, mahati punarbahviti| raktamokṣaṇaṃ ca palādimānena, palaṃ cātra pakvasaptaguñjāphalapramāṇamāṣakeṇa, tānyapi cārdhatrayodaśapalāni prasthaḥ; raktaprasthaścaikaikasyāṃ sirāyāṃ mokṣaṇīyaḥ; tadapi dvābhyāṃ divasābhyāṃ; prasthaścātrottamamātrā; madhyamā mātrā'rdhaprasthaḥ, ardhaprasthaścātra karṣādhikaṣaṭpalāni, etadapi dvābhyāmahobhyāṃ srāvaṇīyam; adhamamātrā kuḍavaṃ, kuḍavaścātrāṣṭamāṣādhikāni trīṇi palāni; idamapi dinadvayena mokṣaṇīyam; iti prasiddhaḥ karmamārgaḥ||23||

bhavati cātra- kṣetrāṇi grahaṇaṃ jātīḥ poṣaṇaṃ sāvacāraṇam | jalaukasāṃ ca yo vetti tatsādhyān sa jayedgadān ||24||

idānīṃ saṅgrahaślokamāha- bhavati cātretyādi| kṣetrāṇīti saviṣāṇāṃ kṣetrāṇi ‘tatra saviṣakīṭa’ ityādi, nirviṣāṇāṃ ‘padmotpalapatra’ ityādi| grahaṇamiti ‘tāsāṃ grahaṇamārdracarmaṇā’ ityādi| jātayaḥ saviṣāṇāṃ ‘kṛṣṇā karburā’ ityādi; nirviṣāṇāṃ ‘kapilā piṅgalā’ ityādi| poṣaṇamiti ‘nave mahati ghaṭe’ ityādi| avacāraṇamiti ‘atha jalauko'vasekasādhya’ ityādi, cakārāt paścātkarmādi||24||

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne jalaukāvacāraṇīyo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||12||

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne jalaukāvacāraṇīyo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ||12||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘yajjalaukasaḥ’ iti pā. ↩
2 atrāha vāgbhaṭaḥ- “pracchānenaikadeśasthaṃ grathitaṃ jalajanmabhiḥ| harecchṛṅgādibhiḥ suptamasṛgvyāpi sirāvyadhaiḥ| pracchānaṃ piṇḍite vā syādavagāḍhe jalaukasaḥ| tvaksthe'lābughaṭīśṛṅgaṃ siraiva vyāpake'sṛji| vātādidhāma vā śṛṅgajalaukālābubhiḥ kramāt” (vā. sū. a. 26) iti ↩
3 sarvāṇi sarvairveti vātādiduṣṭe śṛṅgādiniyamaṃ niṣedhayati| uktāprāptāvayogyatāyāṃ vā yatprāpyate yadvā yogyaṃ bhavati tenaiva kartavyamityarthaḥ, viśeṣatastu visrāvyamiti pūrveṇa sambadhyate| tena vātādiduṣṭe śṛṅgādividhānaṃ mukhyaṃ| uktaṃ hi carake- ‘bhiṣagvātānvitaṃ raktaṃ śṛṅgeṇāśu vinirharet| pittānvitaṃ jalaukobhiralābūbhiḥ kaphānvitam (ca. ci. a. 29)’ iti cakraḥ ↩
4 asyāgre ‘ardhacandrākṛti mahattanu saptāṅgulāyatam| pracchite dāpayecchṛṅgamāsyenācūṣayedvalī’ iti tāḍapatrapustake'dhikaḥ pāṭha upalabhyate ↩
5 ‘madhureti madhurārthaṅkriyākāritvāt| vārisambhaveti tṛṇajalaukāpratiṣedhārthaṃ’ iti cakraḥ ↩
6 ‘tanuvastrapaṭalasūtrāvanaddhena’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ ↩
7 atrāha vāgbhaṭaḥ, - “tryaṅgulāsyaṃ bhavecchṛṅgaṃ cūṣaṇe'ṣṭādaśāṅgulam| agre siddhārthakacchidraṃ sunaddhaṃ cūcukākṛti| syāddvādaśāṅgulo'lāburnāhe tvaṣṭādaśāṅgulaḥ| catustryaṅgulavṛttāsyo dīpto'ntaḥ śleṣmaraktahṛt” (vā. sū. a. 25) iti ↩
8 saptadaśāṅgulam iti pā. ↩
9 ‘mūṣikākṛtivarṇeti mūṣikalāṅgūlākṛtistadvarṇā ceti’ cakraḥ ↩
10 ‘mahāśanā’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
11 ‘navaghaṭasthāpanādividhānaṃ tathaiva jalaukasāṃ samyagarogatvenāvasthānāt, nirviṣatvācca’ iti cakraḥ ↩
12 ‘jalaṃ bhaktaṃ ca dadyāt’ iti pā. ↩
13 ‘tanvyaścākṣetrajāśca yāḥ’ iti pā. ↩
14 ‘poṣayet’ iti pā. ↩
15 tā ityasyāgre ‘mudgakalkasaṃyutena salilena prakṣālya’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate kvacit pustake ↩
16 ‘sarṣaparajanīkalkalepanādi nirviṣatvāya, vigatamalā ityapagatabāhyamalāḥ’ iti cakraḥ ↩
17 ‘vigatamalāḥ kṛtvā’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
18 ‘sūkṣmaśuklārdra ...’ iti pā. ↩
19 yadāha vāgbhaṭaḥ- ‘sampṛktādduṣṭaśuddhāsrājjalaukā duṣṭaśoṇitam| ādatte prathamaṃ haṃsaḥ kṣīraṃ kṣīrodakādiva-’ iti| vā. sū. a. 26 ↩
20 ‘prādurbhāvairiti prakarṣeṇa todādyudbhavaiḥ, manāktodādi duṣṭaraktagrahaṇe'pi bhavati’ iti cakraḥ ↩
21 ‘tāmapanayet’ iti pā. ↩
22 ‘athaināṃ śālitaṇḍulakaṇḍanapradigdhagātrīṃ’ iti pā. ↩
23 ‘asyāgre aprahṛṣṭaśiraḥ pādakāyenodveṣṭate sakṛt| yā coṣṇaṃ kurute tāpaṃ tasyāmindramadaḥ smṛtaḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate tāḍapatrapustake ↩
24 ‘durvāntāyā lakṣaṇamāha’- iti pā. ↩