athātaḥ śoṇitavarṇanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi||1-2||
tatra
1
pāñcabhautikasya caturvidhasya ṣaḍrasasya
2
dvividhavīryasyāṣṭavidhavīryasya vā'nekaguṇasyopayuktasyāhārasya
samyakpariṇatasya yastejobhūtaḥ sāraḥ paramasūkṣmaḥ sa `rasaḥ’ ityucyate,
tasya hṛdayaṃ sthānaṃ, sa hṛdayāccaturviṃśatidhamanīranupraviśyordhvagādaśa
daśādhogāminyaścatasraśca tiryaggāḥ kṛtsnaṃ śarīramaharahastarpayati
vardhayati dhārayati
3
yāpayati cādṛṣṭahetukena karmaṇā | tasya
śarīramanusarato'numānādgatirupalakṣayitavyā kṣayavṛddhivaikṛtaiḥ | tasmin
sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi rase jijñāsā- kimayaṃ
saumyastaijasa? iti | atrocyate- sa khalu dravānusārī
snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādibhirviśeṣaiḥ saumya ityavagamyate
||3||
śoṇitotpatte rasādhīnatvādrasameva darśayannāha- tatretyādi|
itthambhūtasyāhārasya yaḥ sāraḥ sa `rasa’ ityucyata iti piṇḍārthaḥ|
pāñcabhautikasyeti pṛthivyādibhūtadravyabhedena, caturvidhasyeti
peyalehyabhojyabhakṣyabhedena, ṣaḍrasasyeti madhurādirasabhedena,
dvividhavīryasyeti śītoṣṇavīryabhedena, pakṣāntaramāha- aṣṭavidhavīryasya veti
śītoṣṇasnigdharūkṣaviśadapicchilamṛdutīkṣṇabhedena, anekaguṇasyeti
śītādidravādiguṇabhedena viṃśatiguṇasya, upayuktasyeti
samyakpariṇatasyetyanenaivopayuktapadārthasya labdhatvādyadupayuktagrahaṇaṃ
karoti tat samyagyogaṃ svāsthyavṛttīyadvādaśavidhāśanapravicāramapekṣyopayogaṃ
prāpayati| tejobhūta iti tejasā bhūtastejobhūto vahnisambhūta ityarthaḥ; anye
tu tejaḥśabdena ghṛtamāhuḥ, tatra tejobhūto ghṛtavadutpanna ityarthaḥ; anye tu
vadanti- bhūtaśabdo'tropamānārthaḥ, tatra tejobhūto ghṛtākāra ityarthaḥ| sāra
iti viḍādimalarahita ityarthaḥ| paramasūkṣma iti atiśayenāsthūlāvayavaḥ,
sūkṣmasroto'nusārītyarthaḥ| rasasya sthānamāha- tasyetyādi| tasya rasasya
sarvadehānusāritve'pi hṛdayaṃ sthānaṃ
4; hṛdayaśabdenātra hṛdayopalakṣitaḥ pradeśa ucyate, na tu sākṣāddhṛdayaṃ;
kutaḥ? hṛdayasyaujaḥsthānatvāt| rasasya kriyāṃ nirdiśannāha- sa hṛdayādityādi|
tarpayatīti bālamadhyasthavirān sarvāneva prīṇayati; anye garbhaṃ tarpayatīti
manyante, tasyāhārāsambhavāt; vardhayatīti bālaṃ; dhārayatīti madhyaṃ
sampūrṇadhātutvāt, kecit `dhārayati’ ityatra `jīvayati’ iti paṭhanti, atrāpi
sa evārthaḥ; yāpayatīti vṛddhaṃ kṣīyamāṇadehatvāt| kecidatra `hṛdayāt’ ityādi
pāṭhaṃ `catasraśca tiryaggāḥ’ ityantaṃ na paṭhanti, `kṛtsnaṃ śarīraṃ’ ityādi
ca paṭhanti| kutaḥ punarayaṃ tarpaṇādi karotītyāha- adṛṣṭahetukena karmaṇā;
prāktanakarmaṇetyarthaḥ| anye tu keṣāñcideva martumicchūnāṃ kuto na tarpaṇādi
karotīti pṛṣṭa āha- adṛṣṭahetukena karmaṇeti| tasya śarīramityādi tasyeti
rasasya| anusarataḥ anugacchataḥ| kṣayavṛddhivaikṛtairiti vaikṛtaṃ vikāraḥ;
kṣayavikāraiḥ `rasakṣaye hṛtpīḍā kampa’ ityādibhiḥ, vṛddhivikāraiḥ
`hṛdayotkledaṃ’ ityādibhiḥ| tatra kṣayavṛddhivikārairvikṛtasya;
kṣayavṛddhivaikṛtaiścetyatra cakāro draṣṭavyaḥ, tena
sarvaśarīratarpaṇādibhiścāvikṛtasya gatiranumantavyetyarthaḥ| rasasvabhāvaṃ
vinirdeṣṭumāha- tasminnityādi| tasminniti pūrvokte rase| jijñāsā jñātumicchā|
kimayaṃ saumyaḥ kaphavat, athavā taijasaḥ pittavat? iti saṃśayaḥ| atrocyata
ityādi| anusārī anusaraṇaśīlaḥ, snehanaḥ snehayatīti, jīvano jīvayatīti,
tarpaṇaḥ prīṇanaḥ śarīrasya, ādiśabdādavaṣṭambhanādayaḥ| viśeṣaiḥ bhedaiḥ|
avagamyate avabudhyate||3||
sa khalvāpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgamupaiti
||4||
idānīṃ kramaniṣpattyā śoṇitaṃ darśayannāha- sa khalvityādi|
khaluśabdo'pyarthaḥ| āpyo'pi raso rāgamupaiti lohitatvaṃ gacchati||4||
ślokau cātra bhavataḥ- rañjitāstejasā tvāpaḥ śarīrasthena dehinām | avyāpannāḥ
prasannena raktamityabhidhīyate ||5||
tamevārthaṃ ślokena spaṣṭīkurvannāha- bhavataścātretyādi| śarīrasthena
yakṛtlīhasthenaiva, prasannena prakṛtisthena, irtthabhūtena tejasā
rañjakanāmnā, avyāpannā evaṅguṇaviśiṣṭā āpo rañjitā lohitīkṛtāḥ satyo
raktamityucyate| āpo'tra rasaḥ||5||
rasādeva striyā raktaṃ rajaḥsañjñaṃ pravartate | tadvarṣāddvādaśādūrdhvaṃ yāti
pañcāśataḥ kṣayam ||6||
raktārtavayorabhedaṃ darśayannāha- rasādevetyādi| rajaḥsañjñamiti
sañjñāntarametat strīyonipravṛttasya raktasya, ṛtukālajaṃ raktameva
rajaḥsañjñamucyata ityarthaḥ| tadvarṣāddvādaśādūrdhvamiti tadrajaḥsañjñaṃ
śoṇitaṃ dvādaśavarṣādanantaraṃ pravartata iti sambandhaḥ| tasya nivṛtti
kālamāha- yāti pañcāśataḥ kṣayamiti| `rasādeva rajaḥ strīṇāṃ māsi māsi tryahaṃ
sravet| tadvarṣāddvādaśādūrdhvaṃ yāvat pañcāśataṃ samāḥ’- ityanye paṭhanti|
samāḥ varṣāṇi||6||
ārtavaṃ śoṇitaṃ tvāgneyam, agnīṣomīyatvādgarbhasya
||7||
raktārtavayoḥ saumyarasasambhūtayorapi svabhāvabhedaṃ darśayannāha-
ārtavamityādi| tuśabdo'tra bhede, tena rasāt saumyājjātamapyārtavaṃ śoṇitaṃ
cāgneyam| kutaḥ kāraṇādityāha- agnīṣomīyatvādgarbhasyeti|- ārtavamāgneyaṃ,
śukraṃ saumyaṃ, tābhyāmagnīṣomīyo garbho bhavati| nanu yadyārtavamapi saumyaṃ
bhavati, tadā saumyārabdhaḥ saumya eva garbho bhavati; na caivam,
agnīṣomīyatvādgarbhasyetyatrārtavasyāgneyatvamucyate, ārtavaśoṇitayoḥ
svabhāvābhedādārtavasyāgneyatve ukte śoṇitasyāpyāgneyatvamuktameveti|
`ārtavaśoṇitaṃ tvāgneyam’- ityanye paṭhanti; `ārtavaṃ ca tacchoṇitaṃ
cetyārtavaśoṇitaṃ; tuśabdo'trāvadhāraṇe, tenārtavasyāgneyatvamavadhārayati’
iti vyākhyānayanti| raktaṃ punaranuṣṇaśītamevamācāryā manyante||7||
pāñcabhautikaṃ tvapare jīvaraktamāhurācāryāḥ
||8||
śoṇitasvabhāve matāntaramāha- pāñcabhautikamityādi| jīvaraktamiti jīvatulyaṃ
raktam| kutaḥ? jīvaccharīre raktadarśanāt, mṛtaśarīre cādarśanāt; natu
jīvaraktamoja iti, evaṃ prastutasyaiva raktasya lakṣaṇamanuktaṃ syāt||8||
visratā dravatā rāgaḥ spandanaṃ laghutā
5
tathā | bhūmyādīnāṃ
6
guṇā hyete dṛśyante cātra śoṇite ||9||
tadeva pāñcabhautikatvaṃ sukhabodhārthaṃ spaṣṭayitumāha- visratetyādi| visratā
āmagandhatā, bhūmiguṇaḥ; dravatā dravabhāvaḥ, ayamambuguṇaḥ; rāgo raktatā,
tejoguṇaḥ; spandanaṃ kiñciccalanaṃ, vātaguṇaḥ; laghutā agurutvam, ākāśaguṇaḥ|
bhūmyādīnāmityatrādiśabdenāptejovāyvākāśā gṛhyante| hi yasmādarthe, yasmādete
visratādayaḥ pṛthivyādīnāṃ guṇā atra śoṇite dṛśyante, tasmādraktaṃ
pāñcabhautikamiti||9||
rasādraktaṃ
7
tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate | medaso'sthi tato majjā majjñaḥ śukraṃ tu
jāyate ||10||
śoṇitaprasaṅgenānyeṣāmapi dhātūnāṃ krameṇotpattiṃ darśayannāha-
rasādraktamityādi| sa khalvāpyo raso yakṛtplīhānau prāpya
rāgamupaitītyanenaiva rasādeva raktasya bhavane ukte rasāt punaḥ
śoṇitasambhavanavacanaṃ niyamārtham| tena rasāt kramotpattyā śoṇitameva
bhavati na pare dhātava iti| etena yugapadeva sarvadhātuṣu
rasasañcārādrasenaiva sarvadhātupoṣaṇamiti tantrāntarīyaṃ vaco nirastam| nanu,
yadi pariṇamanti rasādayo raktādibhāvena, tarhi sarveṣāmutsādaḥ syāt? santatyā
pariṇāma iti cettarhi sarveṣāṃ pūrveṣāmalpatā syāduttareṣāṃ bāhulyamiti?
naitadasti| teṣāṃ
8
rasādīnāṃ malasthūlāṇubhāgaviśeṣeṇa trividhaḥ pariṇāmo bhavati; tadyathā-
annāt pacyamānādviṇmūtraṃ malaḥ, sāro rasaḥ; rasādagnipakvānmalaḥ kaphaḥ,
sthūlo bhāgo rasaḥ, aṇubhāgo raktaṃ; raktādagnipakvānmalaḥ pittaṃ,
sthūlabhāgaḥ śoṇitam, aṇubhāgastu māṃsamiti; tato'pyātmapāvakapacyamānānmalaḥ
9
śrotranāsākarṇākṣiprajananādisrotomalaḥ, sthūlabhāgo māṃsaṃ, sūkṣmo medaḥ;
tato'pi nijavahnipacyamānānmalaḥ svedaḥ, sthūloṃ'śo meda eva,
sūkṣmabhāgo'sthi; tato'pi pacyamānānmalaḥ keśalomaśmaśrūṇi, sthūlo'sthi,
sūkṣmastu majjā; tato'pi majjñaḥ pāvakapacyamānānmalo nayanapurīṣatvacāṃ
snehaḥ, sthūlo bhāgo majjā, sūkṣmaḥ śukraṃ; tataḥ punaḥ pacyamānādupamalo
notpadyate sahasradhādhmātasuvarṇavat, sthūlo bhāgaḥ śukrameva, snehabhāgaḥ
sūkṣmastejobhūtamojaḥ| pūrvokta evārthaḥ ślokābhyāṃ kathyate-
“sthūlāṇvaṃśamalaiḥ sarve bhidyante dhātavastridhā| svaḥ sthūloṃ'śaḥ paraṃ
sūkṣmastanmalaṃ yāti tanmalaḥ|| svāgnibhiḥ pacyamāneṣu malaḥ ṣaṭsu rasādiṣu|
na śukre pacyamāne'pi hemanīvākṣaye malaḥ
10
- iti| ākṛṣṭāṇḍakoṣasya puṃsaḥ śmaśrupātācchmaśru śukramala ityeke| tanna,
śmaśruhīnasyāpi śukradarśanāt| nanu, māṃsānmedaḥ prajāyata ityanarthakaṃ,
‘majjñaḥ śukraṃ tu jāyate’ ityekenaiva kriyāpadena prajāyata ityasyārthasya
labdhatvāt| satyaṃ, prajāyata iti kriyāpadaṃ rasādīnāṃ medaḥparyantānāṃ
viśiṣṭakāryāntarotpādadarśanārtham, ebhya evopadhātavaḥ svabhāvādutpadyante na
punarasthyādibhya iti| tathāhi
11
- rasāt stanyamārtavaṃ ca, raktāt kaṇḍarāḥ sirāśca, māṃsādvasātvacau, medasaḥ
snāyusandhī iti| śukraṃ tu jāyata iti dvitīyajāyategrahaṇena śukre
viśiṣṭadharmavattā uktā; śukraṃ hi svāgnipacyamānamapi nāṇubhāgamutpādayati|
anye tu ‘medaḥ prajāyate’ ityatra `pravartate’ iti paṭhanti, `śukraṃ tu
jāyate’ ityatra `śukrasya sambhava’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-
sambhavāśabdo'tra poṣaṇe na tvapūrvotpādane, yato rasādīnāṃ
śukrāntānāmāgarbhādevotpattiriti||10||
tatraiteṣāṃ dhātūnāmannapānarasaḥ
12
prīṇayitā ||11|| rasajaṃ puruṣaṃ vidyādrasaṃ
rakṣet prayatnataḥ | annātpānāñca matimānācārāñcāpyatandritaḥ
||12||
rasasya nirdiṣṭasya prādhānyaṃ darśayitumāha- tatraiṣāmityādi| tatra teṣu
dhātuṣu madhye| eteṣāṃ dhātūnāṃ prāguktānāṃ raktādīnām| annapānarasaḥ
annapānasya sāraḥ| prīṇayitā tarpayitetyarthaḥ| atandrito'nalasa
ityarthaḥ||11-12||
tatra ‘rasa’ gatau dhātuḥ, aharahargacchatītyato rasaḥ
||13||
rasasyaiva niruktimāha- tatra rasagatāvityādi||13||
sa khalu trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa ca kalā ekaikasmin
dhātāvavatiṣṭhate; evaṃ māsena rasaḥ śukraṃ
13
strīṇāṃ cārtavaṃ bhavati ||14|| bhavati
cātra- aṣṭādaśasahasrāṇi saṅkhyā hyasmin samuccaye | kalānāṃ navatiḥ proktā
svatantraparatantrayoḥ ||15||
rasadhāturdhātvantarāṇāṃ svabhāvaṃ janayannekaikasmin dhātau kiyantaṃ
kālamavatiṣṭhata ityāha- sa khalvityādi| avatiṣṭhate avasthitiṃ
karotītyarthaḥ, pariṇāmaṃ gacchanneva tiṣṭhati pacyamānasthālītaṇḍulavat, na
punarasya gamananivṛttiḥ| trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa ca kalā
ityasyārthaḥ- rasaḥ kilaikāhenaiva sampadyate, tadanantaraṃ ye ṣaṭdhātavaste
pratyekaṃ pañcabhiḥ pañcabhirahobhiḥ sampadyante| yāvatā kālena rasaḥ śukratāṃ
yāti tāvantaṃ vaktumāha- evaṃ māsenetyādi| atrārtavaśabdo'yaṃ śukre vartate na
tu rajasi, rajo hi rasādraktavat saptame'hani jāyate; athavā
yadyayamārtavaśabdaḥ śukre na vartate tadā'tra śukrotpattyadhikāre strīṇāṃ
śukrasyānuktatvāt ṣaḍdhātutvaṃ syāt, tasmādārtavaśabdaḥ śukre vartate; anye tu
punaratrārtavaśabdaṃ rajasyeva vartayanti, cakāreṇa strīśukraṃ samuccinvanti
śukre'pi garbhajananaśaktidyotanārtham| tathā coktaṃ- `yadā nāryāvupeyātāṃ
vṛṣasyantyau kathañcana| muñcataḥ śukramanyo'nyamanasthistatra jāyate’ (śā. a.
2)- iti| asmin pakṣe māsenārtavasya bhavanamupacayo'bhipretaḥ prakāśaśca;
yasmādārtavasya raktavat saptāhenaivotpattiriti| idānīṃ samudāyasaṅkhyāmāha-
aṣṭādaśetyādi| aṣṭādaśasahasrāṇītyādinā triṃśaddināni kathitāni|
svatantraparatantrayoriti samānatantrāsamānatantrayorityarthaḥ||14-15||
sa śabdārcirjalasantānavadaṇunā viśeṣeṇānudhāvatyevaṃ śarīraṃ kevalam
||16||
dṛṣṭāntatrayeṇa śarīre rasagatiṃ tridhā darśayannāha- sa
śabdārcirjalasantānavadityādi| saḥrasaḥ, santānaśabdaḥ śabdādibhiḥ saha
pratyekaṃ sambadhyate| aṇunā viśeṣeṇa sūkṣmaprakāreṇa| anudhāvati sañcarati|
evaṃśabdo niyamārthaḥ| śarīraṃ kevalaṃ sakalanityarthaḥ| tatra
śabdasantānavadityanena tiryaggāmitvaṃ rasasyoktam,
arciḥsantānavadityanenordhvagāmitvaṃ, jalasantānavadityanenādhogāmitvamiti|
kecidanyathā vyākhyānayanti- `śabdādidṛṣṭāntatrayeṇa tīkṣṇamadhyamandāgnayo
nirdiṣṭāḥ| śabdasantānavattīkṣṇāgnīnāṃ rasaḥ sañcarati,
arciḥsantānavanmadhyāgnīnāṃ, jalasantānavanmandāgnīnām’ iti| tena
tīkṣṇāgnīnāmaṣṭāhenaiva rasaḥ śukrībhavati, mandāgnermāsenaiva
14| ayamartho gayadāsācāryeṇa bahudhā dūṣitaḥ| dīptāgnestu kiñcinyūnena māsena
śukraṃ bhavati, mandāgnestu kiñcidadhikena māsenetyayamartho nyāyya iti||16||
vājīkaraṇyastvoṣadhayaḥ
15
svabalaguṇotkarṣādvirecanavadupayuktāḥ śukraṃ śīghraṃ virecayanti
||17||
yadi māsena rasaḥ śukrībhavati tarhi vājīkarīṇāṃ mahauṣadhīnāṃ prayogo
niṣphalaḥ syādityāha- vājīkaraṇya ityādi| vājīkaraṇyastvoṣadhaya iti
yābhiroṣadhibhiḥ strīṣu naro vājīva samartho bhavati
16
tā vājīkaraṇyaḥ| svabalaguṇotkarṣāditi
17
svaśabdo balaguṇābhyāṃ saha pratyekaṃ saṃvadhyate, utkarṣaśabdo'pi| atra
kāścidoṣadhayaḥ svabalotkarṣāt, kāścit svaguṇotkarṣāt, kāścit
svabalaguṇotkarṣāt, tatra saṅkalpapādalepaviśiṣṭakāntāsparśādayaḥ
svabalotkarṣāt, svaprabhāvotkarṣādityarthaḥ; ghṛtakṣīrādayaḥ svaguṇotkarṣāt,
svasnehādyutkarṣādityarthaḥ; māṣādayaḥ svabalaguṇotkarṣāt,
svaprabhāvasnehādyutkarṣādityarthaḥ; utkarṣa ādhikyam| vājīkaraṇya iti
bahuvacanamādyarthe, tena balyabṛṃhaṇīyajīvanasaṅgrahaṇādayo'pi tadvadvācyā
iti||17||
yathāhi puṣpamukulastho gandho na śakyamihāstīti vaktuṃ, naiva nāstīti; atha
18
cāsti, satāṃ bhāvānāmabhivyaktiriti jñātvā
19, kevalaṃ saukṣmyānnābhivyajyate; sa eva vivṛtapatrakeśare puṣpe
kālāntareṇābhivyaktiṃ gacchati; evaṃ bālānāmapi
vayaḥpariṇāmācchukraprādurbhāvo bhavati, romarājyādayaśca viśeṣā nārīṇām
||18||
nanu, yadi māsena rasaḥ śukrībhavati tarhi bālānāmaśnatāmapi tat kathaṃ na
dṛśyata iti dṛṣṭāntamāha- yathetyādi| yathāhītyavyayaṃ
20
yathādṛṣṭāntatāpratipādanārtham| puṣpamukulastha iti kusumakalikāmadhyasthaḥ|
iheti puṣpamukule, gandho'styeveti
21
nāstyeveti ca vaktuṃ na śakyam| pāramārthikaṃ rūpamāha- atha cāstīti|-
athaśabdaḥ sambodhane
22; caśabda evārthe, astyevetyarthaḥ| yuktimāha- satāṃ bhāvānāmabhivyaktiriti
jñātveti; pūrvaṃ santa eva bhāvāḥ paścāddhetumāsādyābhivyajyante, yathā-
tileṣu tailamityādi| yadyastyeviti tarhi mukulāvasthāyāmeva kathaṃ
nābhivyajyata ityāha- kevalaṃ saukṣmyānnābhivyajyata iti| sa evetyādi| sa eva
gandho vivṛtapatrakeśare kusume kālāntareṇopacito'bhivyaktiṃ gacchati| evaṃ
bālānāmityādi itthaṃ bālānāmapi vayaḥpariṇāmācchukraprādurbhāvo vyaktībhāvo
bhavati| romarājyādayaśca viśeṣā bhāvā vayaḥpariṇāmānnārīṇāmapi
prādurbhavanti, ādiśabdāt stanyārtavādayaḥ; romarājyādayaśceti cakāro nārīṇāṃ
cetyatra draṣṭavyaḥ; tena puruṣāṇāmapi śmaśruprabhṛtayo gṛhyante| atra kecit
`rajasi copacīyamāne śanaiḥ śanaiḥ stanagarbhāśayayonyabhivṛddhirbhavati’- iti
paṭhanti, na tu nibandhakārāḥ, kutaḥ? ādiśabdāttadarthasya labdhatvāditi||18||
sa evānnaraso vṛddhānāṃ (jarā) paripakvaśarīratvādaprīṇano bhavati
||19||
nanu rasasyopacayakaratvādvṛddhenāpi vardhitavyamityāha- sa evānnarasa ityādi|
sa evānnarasa iti aśeṣadhātupoṣako'pi vṛddhānāmaprīṇana īṣatprīṇano bhavati,
jīvanamātraṃ karotītyarthaḥ| kuta ityāha- paripakvaśarīratvāt||19||
ta ete śarīradhāraṇāddhātava
23
ityucyante ||20||
rasādidhātūnāṃ niruktiṃ kurvannāha- ta ete śarīradhāraṇādityādi| yadyapi
kvacidaduṣṭā doṣā api dehadhāraṇāddhātuśabdenocyante, tathā'pyatra
rasādīnāmadhikṛtatvāt eva dhātavaḥ kathyante||20||
teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte, tasmāttadadhikṛtya vakṣyāmaḥ | tatra,
phenilamaruṇaṃ kṛṣṇaṃ paruṣaṃ tanu śīghragamaskandi ca vātena duṣṭaṃ; nīlaṃ
pītaṃ haritaṃ śyāvaṃ visramaniṣṭaṃ pipīlikāmakṣikāṇāmaskandi ca pittena
duṣṭaṃ; gairikodakapratīkāśaṃ
24
snigdhaṃ śītalaṃ bahalaṃ picchilaṃ cirasrāvi māṃsapeśīprabhaṃ ca śleṣmaduṣṭaṃ;
sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ viśeṣato durgandhi ca sannipātaduṣṭaṃ;
dvidoṣaliṅgaṃ saṃsṛṣṭam ||21||
prastutaṃ śoṇitamevādhikartumāha- teṣāmityādi| teṣāmiti dhātūnām|
tadadhikṛtyeti śoṇitamadhikṛtaṃ kṛtvetyarthaḥ| tatra phenilamityādi| phenilaṃ
phenasahitam| aruṇam īṣadraktam; tadeva
25
pākābhimukhaṃ kṛṣṇam| paruṣam apicchilaṃ, rūkṣamityanye| tanu accham|
śīghragam āśuprasṛti| askandi ceti styānatvarahitam| nīlamityādi|- nīlaṃ
haritaṃ, śyāvaṃ sāmapittaduṣṭaṃ, pītaṃ nirāmapittaduṣṭaṃ, śyāvaṃ haritakṛṣṇam|
visram āmagandhi| aniṣṭaṃ pipīlikādīnāmananusaraṇādavagantavyam| askandi ceti
styānatvarahitam| gairiketyādi|- gairikodakapratīkāśaṃ pāṇḍulohitam| bahalaṃ
ghanam| māṃsapeśīprabhaṃ styānatvāt| sarvetyādi|- sarvalakṣaṇayuktaṃ
vātādilakṣaṇayuktam| atra kecit pittavadraktenātikṛṣṇaṃ
26
’ iti paṭhanti, na tu nibandhakārāḥ| dvidoṣaliṅgamityādi|- saṃsṛṣṭaṃ
doṣadvayayuktamityarthaḥ| atra kvacit ‘jīvaśoṇitamanyatropadekṣyāmaḥ’ iti
pāṭhaḥ, na tu nibandheṣu||21||
indragopakapratīkāśamasaṃhatamavivarṇaṃ ca prakṛtisthaṃ jānīyāt
||22||
raktavikṛtīrabhidhāya prakṛtiṃ vaktumāha- indragopakapratīkāśamityādi|
indragopakaḥ prāvṛṭkālaja udbhijjaḥ `indravadhūḥ’ iti loke, sa
cānekaprakāravarṇaḥ, atra tu rakta eva gṛhyate| asaṃhataṃ nātyacchaṃ
nātighanaṃ, na styāyatītyanye| avivarṇamiti
indragopakavarṇamapīṣadvividhavarṇam, etena
padmālaktakaguñjāphalavarṇamityuktam; athavā vastrādilagnaṃ sat
prakṣālyamānamapi na vivarṇatāṃ yātītyavivarṇam||22||
visrāvyāṇyanyatra vakṣyāmaḥ ||23||
śoṇitasya srāvaṇaviṣayamatideśena darśayannāha- visrāvyāṇītyādi| anyatreti
aṣṭavidhaśastrakarmīye||23||
athāvisrāvyāḥ- sarvāṅgaśophaḥ, kṣīṇasya cāmlabhojananimittaḥ,
pāṇḍurogyarśasodariśoṣigarbhiṇīnāṃ ca śvayathavaḥ
||24||
visrāvyaniṣedhaviṣayaṃ darśayannāha- athāvisrāvyā ityādi| kṣīṇasya
puṃso'mlabhojananimitto yaḥ so'visrāvya ityarthaḥ| tathā pāṇḍurogyādīnāṃ śothā
avisrāvyāḥ; eteṣāṃ vraṇaśothā ekāṅgajā api na srāvyāḥ||24||
śastravisrāvaṇaṃ dvividhaṃ- pracchānaṃ
27, sirāvyadhanaṃ ca ||25||
śastravisrāvaṇasya dvaividhyamāha- śastretyādi||25||
tatra, ṛjvasaṅkīrṇaṃ sūkṣmaṃ samamanavagāḍhamanuttānamāśu
28
ca śastraṃ pātayenmarmasirāsnāyusandhīnāṃ cānupaghāti
||26||
atra pracchānamadhikṛtyāha
29
- tatretyādi| ṛju prāñjalam| asaṅkīrṇaṃ
30
na saṅkaṭaṃ, viśālamityarthaḥ; anye parasparāsaṃsṛṣṭamityāhuḥ| sūkṣmaṃ
nātimahāmukhaśastrakṛtam| samaṃ tulyarekham| anavagāḍham adūragatikam|
anuttānaṃ
31
kiñcinmāṃsaspṛgityarthaḥ| āśu avilambitaṃ yathā bhavatyevaṃ śastraṃ
pātayet||26||
tatra, durdine durviddhe
32
śītavātayorasvinne bhuktamātre skandatvācchoṇitaṃ na sravatyalpaṃ vā sravati
||27|| madamūrcchāśramārtānāṃ
vātaviṇmūtrasaṅginām | nidrābhibhūtabhītānāṃ nṛṇāṃ nāsṛk pravartate
||28||
raktasyāyogaṃ cikitsārthamāha- tatra durdina ityādi| durdina iti
nityagakāladoṣaḥ| kecid ‘durdine’ iti na paṭhanti| durviddhe iti
vaidyakriyādoṣaḥ| śītavātayoriti kālakṛto doṣaḥ| bhuktamātra iti
āvasthikakāladoṣaḥ; ‘abhuktavata’ ityanye paṭhanti| skandatvāt styānatvāt|
mado viṣamadyajo vikāraḥ, ārtānāṃ pīḍitānām| vātaviṇmūtrasaṅgināmiti
saṅgo'pravartanam||27-28||
tadduṣṭaṃ śoṇitamanirhriyamāṇaṃ śophadāharāgapākavedanā janayet
||29||
duṣṭaraktasyāsrutidoṣamupadiśannāha- tadduṣṭamityādi||29||
atyuṣṇe'tisvinne'tividdhe'jñairvisrāvitamatipravartate
33; tadatipravṛttaṃ śiro'bhitāpamāndhyamadhimanthatimiraprādurbhāvaṃ
dhātukṣayamākṣepakaṃ dāhaṃ pakṣāghātamekāṅgavikāraṃ hikkāṃ śvāsakāsau
pāṇḍurogaṃ maraṇaṃ cāpādayati ||30||
atiyogaṃ vyāpadaścopadiśannāha- atyuṣṇa ityādi| atyuṣṇe atyuṣṇakāle| atisvinne
atisvedite| atividdhe'jñairiti ājñā adṛṣṭakarmāṇaḥ| śiro'bhitāpaṃ śiraḥśūlam|
āndhyam andhatām| adhimanthaḥ cakṣūrogo'bhiṣyandapūrvakaḥ, timiraṃ liṅganāśaḥ,
prādurbhāvaśabdo'dhimanthatimirābhyāṃ sambadhyate| śirobhitāpādīn
śirasyatihṛtaṃ raktaṃ karoti, dhātukṣayaṃ sarvatraivātihṛtam| ekāṅgavikāramiti
ekasminnaṅge ya utpadyate sa ekāṅgavikāraḥ, sa cātra vātajanitaḥ||30||
tasmānna śīte nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite | yavāgūṃ prati pītasya śoṇitaṃ
mokṣayedbhiṣak ||31||
ayogātiyogau sahetukau nirdiśya samyagyogaṃ sahetukaṃ nirdiśannāha-
tasmādityādi| na śīte nātyuṣṇe sādhāraṇe kāle| nāsvinne nātisvedite|
nātitāpite sūryatāpādibhiḥ| yavāgūratra tilayavāgūḥ, tasyāḥ
sadyaḥsnehanīyatvādraktotkleśakaratvācca| pratipītasyeti pratiśabdo'tra
pānāntaraṃ sūcayati; tena yavāgvā dvitīyapānānantaraṃ tṛtīyapānānantaraṃ
vetyarthaḥ; anye tu ‘yavāgūrviraladravā bahusikthā, tāṃ pratipītasya, sā hi
prāyaśaḥ prakledanātmikā svedalatvāddravoṣṇatvācca śoṇitaṃ vilāyayati;
pratiśabdo'tra mātrārthaḥ, tena yavāgūṃ mātrayā pītavata ityarthaḥ’||31||
samyaggatvā yadā raktaṃ svayamevāvatiṣṭhate | śuddhaṃ tadā vijānīyāt
samyagvisrāvitaṃ ca tat ||32||
idānīṃ samyagyogasya suviśuddhasya caikenaiva vākyena lakṣaṇaṃ vaktumāha-
samyagityādi| samyaggatvā yadā raktamiti gatvā niḥsṛtya, yadā samyagraktaṃ
raktavarṇaṃ śoṇitaṃ bhavati tadā śuddhaṃ vijānīyāt; samyagvisrāvitapakṣe
tvayamarthaḥ- samyaggatveti samyak pravartanaṃ kṛtvā, yadā raktaṃ rudhiraṃ,
svayamevāvatiṣṭhate avasthitiṃ karoti, tadā samyagvisrāvitaṃ ca tadraktaṃ
vijānīyāt| cakāreṇaitallakṣaṇadvayaṃ labhyate| anye tu
samyaggatvetyādiślokasya vyākhyānamanyathā kṛtvā sārdhaślokena vyākhyānayanti-
“na cātivegaṃ nāvegaṃ samyagyuktyā viniḥsṛtam| vihāya duṣṭatāṃ svena rūpeṇa
hyavatiṣṭhate|| prayatnamanapekṣyāsṛk tadā śuddhaṃ vinirdiśet”- iti||32||
lāghavaṃ vedanāśāntirvyāghervegaparikṣayaḥ | samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo
manasastathā ||33||
ābhyantaramaparamapi raktaśuddhisrāvaṇasya lakṣaṇaṃ darśayannāha-
lāghavamityādi| etacchārīraṃ samyagvisrāvite liṅgaṃ; prasādo manasastatheti
punarmānasam||33||
tvagdoṣā granthayaḥ śophā rogāḥ śoṇitajāśca ye | raktamokṣaṇaśīlānāṃ na
bhavanti kadācana ||34||
śoṇitasrāvaṇaphalaṃ darśayannāha- tvagdoṣā ityādi| tvagdoṣā aṣṭādaśa kuṣṭhāni
nyacchanīlikādayaśca, granthayo vātādinimittā sirāgranthiśca| śoṇitajā rogā
raktagulmavidradhivisarpādayaḥ| raktamokṣaṇaśīlānāṃ
raktasrāvaṇābhyāsakāriṇām||34||
atha khalvapravartamāne rakte
elāśītaśivakuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṅgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālaphalairyathālābhaṃ
tribhiścaturbhiḥ samastairvā
cūrṇīkṛtairlavaṇatailapragāḍhairvraṇamukhamavagharṣayet, evaṃ samyak
pravartate ||35||
idānīmapravṛttaraktasya pravartanāyāha- atha khalviyādi| śītāśivaṃ karpūraṃ,
naktamālo bṛhatkarañjaḥ| tribhiścaturbhiriti etenaikadvidravyaniṣedhaḥ kṛtaḥ|
lavaṇatailapragāḍhairiti saindhavatilatailotkaṭairityarthaḥ||35||
athātipravṛtte
rodhramadhukapriyaṅgupattaṅgupattaṅgagairikasarjarasarasāñjanaśālmalīpuṣpaśaṅkhaśuktimāṣayavagodhūmacūrṇaiḥ
śanaiḥ śanairvraṇamukhamavacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet
sālasarjārjunārimedameṣaśṛṅgadhavadhanvanatvagbhi rvā cūrṇitābhiḥ kṣaumeṇa vā
dhmāpitena samudraphenalākṣācūrṇairvā, yathoktarvraṇabandhanadravyairgāḍhaṃ
badhnīyāt, śītācchādanabhojanāgāraiḥ śītaiḥ pradehapariṣekaiścopacaret,
kṣāreṇāgninā vā dahedyathoktaṃ, vyadhādanantaraṃ
34
tāmevātipravṛttāṃ sirāṃ vidhyet; kākolyādikvāthaṃ vā śarkarāmadhumadhuraṃ
pāyayet, eṇahariṇorabhraśaśamahiṣavarāhāṇāṃ vā rudhiraṃ; kṣīrayūṣarasaiḥ
susnigdhaiścāśnīyāt; upadravāṃśca yathāsvamupacaret
||36|| bhavanti cātra- dhātukṣayāt srute
rakte mandaḥ sañjāyate'nalaḥ | pavanaśca paraṃ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ
||37|| taṃ nātiśītairlaghubhiḥ snigdhaiḥ
śoṇitavardhanaiḥ | īṣadamlairanamlairvā bhojanaiḥ samupācaret
||38||
atipravṛttau raktāsthāpanāya cikitsāṃ darśayannāha- athetyādi| pattaṅgaṃ
raktacandanaṃ, sarjaraso rālā, śuktirjalaśuktiḥ| sālaḥ śaṅkuḥ, sarjaḥ
śālabhedaḥ, arjunaḥ kakubhaḥ, arimedaḥ ‘arimañja’ iti loke prasiddhaḥ,
meṣaśṛṅgaḥ karkaṭaśṛṅgaḥ, dhanvanaḥ ‘dhammaṇa’ iti prasiddhaḥ;
sālāditvagbhiścūrṇīkṛtābhiḥ ‘vraṇamukhamavacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet’
ityatrāpi sambadhyate| kṣaumeṇa vā dhmāpitena atasīvastreṇa dagdhena
‘vraṇamukhamavacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet’ ityatrāpi sambadhyate| yathoktairvā
vraṇabandhanadravyairiti kṣaumakārpāsavastrādibhiḥ| ācchādanaṃ vastrādi,
pradeho lepaḥ, pariṣeko dhārāsekaḥ| yathoktaṃ valayabindvādi bhedenetyarthaḥ|
vyadhādanantaraṃ prākkṛtavyadhanādadhaḥsthāne
35, tāmeva pūrvaviddhāṃ sirāṃ vidhyet, raktagaticchedanārtham|
raktātisrutāvābhyantaraṃ bheṣajaṃ darśayannāha- kākolyādītyādi| eṇaḥ
kṛṣṇahariṇaḥ, hariṇastāmravarṇaḥ; eṇādiraktaṃ pāyayediti sambandhaḥ,
raktāpyāyanārthaṃ; taccāduṣṭamasaṃskṛtaṃ ca| raktātipravṛttau bhojanaṃ
niyamayannāha- kṣīretyādi| yūṣo mudgayūṣaḥ, raso māṃsarasaḥ| susnigdhairiti
śobhanaṃ kṛtvā ghṛtena snigdhīkṛtaiḥ| aśnīyāditi kṣīrādisiktamodanaṃ bhuñjīta|
pittaduṣṭaraktasyaivātipravṛttāvatipravṛttaraktasya kṣīrabhojanam, athavā
pittaprakṛtikasyaiva raktātipravṛttau kṣīrabhojanaṃ,
kaphaduṣṭaraktasyaivātipravṛttāvatipravṛttaraktasya yūṣabhojanaṃ,
śleṣmaprakṛtikasyaiva vā; vātaduṣṭaraktasyaivātipravṛttāvatipravṛttaraktasya
rasabhojanaṃ, vātaprakṛtikasyaiva vā; anye tu dīptamadhyamandāgnīnāṃ
yathāsaṅkhyaṃ kṣīrādisiktamodanaṃ bhojanamāhuḥ; sātmyāpekṣayetyeke|
atisrutaraktasyopadravān cikitsitumāha- upadravāṃścetyādi| upadravān
śiro'bhitāpādīn| yathāsvamiti svakīyena svakīyenopacāreṇetyarthaḥ|
dhātukṣayādityādi| tasmādanatiśītādibhojanaiḥ prayatnatastaṃ
puruṣamupācarediti sambandhaḥ, agnisandhukṣaṇārthaṃ
śoṇitāpyāyanārthamupadravaparihārārthaṃ ca| īṣadamlairdāḍimāmalakaiḥ,
teṣāmevāmleṣu pradhānatvāt||36-38||
caturvidhaṃ yadetaddhi rudhirasya nivāraṇam | sandhānaṃ skandanaṃ caiva
pācanaṃ dahanaṃ tathā ||39|| vraṇaṃ kaṣāyaḥ
sandhatte raktaṃ skandayate himam | tathā sampācayedbhasma dāhaḥ saṅkocayet
sirāḥ ||40||
caturvidhamityādi| sandhānaṃ śastrapadasya, skandanaṃ śoṇitasya styānīkaraṇaṃ,
pācanaṃ dahanaṃ ca śastrapadasya| kaṣāyaḥ kaṣāyarasadravyaṃ, tacca
lodhrādikam; anye tu harītakyādikaṃ pañcavalkalādikaṃ cāhuḥ| himaṃ śītam|
bhasma kṣaumādijanitam| dahanaṃ śalākāprabhṛtibhiḥ||39-40||
askandamāne rudhire sandhānāni prayojayet | sandhāne bhraśyamāne tu pācanaiḥ
samupācaret
||41|| kalpairetaistribhirvaidyaḥ prayateta
yathāvidhi | asiddhimatsu caiteṣu dāhaḥ parama iṣyate
||42||
idānīṃ pūrvapūrvāsiddhāvuttarottaraṃ vidhyavasaraṃ pratipādayannāha-
askandamāne ityādi| tatra prathamaṃ śītopacārādi kartavyaṃ, tena yadā
styānībhūya raktaṃ na tiṣṭhati tadā harītakyādi pañcavalkalādi vā prayojayet;
sandhānena cenna tiṣṭhati rasaṃ tadā pācanaṃ bhasma prayojayet;
ebhistrībhirvidhānairyadi na tiṣṭhati raktaṃ tadā dahanaṃ śoṇitasthāpanārthaṃ
kartavyamityarthaḥ||41-42||
śeṣadoṣe
36
yato rakte na vyādhirativartate | sāvaśeṣe tataḥ stheyaṃ na tu kuryādatikramam
||43||
idānīṃ raktātisrāvadoṣaṃ darśayannāha- śeṣetyādi| na vyādhirativartate na
vṛddhiṃ yāti| sāvaśeṣe tataḥ stheyamiti sāvaśeṣe doṣe raktaṃ punaḥ
saṃśamanādibhirjayet||43||
dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate | tasmādyatnena saṃrakṣyaṃ raktaṃ
jīva iti sthitiḥ ||44||
kutaḥ punaḥ śoṇitasrāvaṇe'tikramo na karaṇīya ityāha- dehasyetyādi| mūlamiti
utpattisthitipralayeṣu śoṇitameva hetuḥ, anenaiva dhāryate sthāpyate||44||
srutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite'nile | śophaṃ satodaṃ koṣṇena sarpiṣā
pariṣecat ||45||
śoṇitāvaseke paścātkarma darśayannāha- srutaraktasyetyādi||45||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śoṇitavarṇanīyo nāma caturdaśo'dhyāya
||14||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne śoṇitavarṇanīyo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ||14||
pāṭhāntarāḥ
- 1 tatra iti tāḍapatrapustake na paṭhyate ↩
- 2 ṣaḍrasopetasya iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 3 jīvayati iti pā. ↩
- 4 poṣyasya dhāturasasyaiva hṛdayaṃ sthānaṃ natu poṣakasyāhārarasasya, tasya tu dhamanya eva sthānaṃ, yadāha cakraḥ- tat sthānaṃ tu dhamanya eva| poṣakāhārarasasya ca pṛthagrasādidhātubhyaḥ pradeśāntaragrahaṇaṃ na kriyate, rasādikāraṇarūpatayā rasādigrahaṇenaiva tadgrahaṇāt- iti ↩
- 5 tanutā iti pā. ↩
- 6 pṛthivyādiguṇāstvete dṛśyante śoṇite yataḥ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 7 atra prajāyate iti praśabdaḥ prakarṣavācī, tena rasādigatamalāṃśāt kaphaḥ pittaṃ malāḥ kheṣu (sū. a. 46) ityādinā vakṣyamāṇamalotpattirapyapakṛṣṭāṃśajanyā sūcitā bhavati| yaduktaṃ carake “rasāt stanyaṃ tathā raktamasṛjaḥ kaṇḍarāḥ sirāḥ| māṃsādvasā tvacaḥ ṣaṭ ca medasaḥ snāyusandhayaḥ (ca. ci. a. 15) iti| śukraṃ tu jāyate ityanena punarutpādābhidhānena śukrasya viśiṣṭamalāṃśarahitamutpādaṃ darśayati| yattu śmaśru śukramalatayā kaiściducyate, tanna, śāstre'nabhihitatvāt, tathā strīṇāṃ ca saśukratayā śmaśruprasakteḥ| tasmāt śmaśru lomaviśeṣatayā'sthimalameva|” iti bhānumatyāṃ cakraḥ| tatra pākajanyaiḥ prasādāṃśairyena krameṇa ye ye janyante tānāha- rasādityādi| prasādaja ityasya liṅgavipariṇāmena raktamityādiṣu sarvatra sambandhaḥ| prasādajaśca sārabhāgaḥ| tena rasādraktaṃ prasādajaṃ, tato raktānmāṃsaṃ prasādajaṃ, māṃsācca medaḥ prasādajamityādi yojyam| rasādraktaṃ prasādajamiti rasāt pākena jāyate yaḥ prasādāṃśastasmādraktaṃ jāyate| evaṃ raktāt pākena jāyate yaḥ prasādāṃśastasmācca māṃsaṃ jāyata ityādi vyākhyeyam| janiścāyaṃ poṣaṇa eva vartate nāpūrvotpāde| yato raktādayo garbhāt prabhṛtyevotpannā rasādibhiḥ poṣyante| anye tu ‘garbhaprasādajam’ iti paṭhitvā garbhaprasādajamiti samastapadena oja ācakṣate| asmiṃstu pakṣe prasādajaśabdasya na sarvatrānvayaḥ| nanu, ‘puṣyanti tvāhārarasāt’ (ca. sū. a. 28) ityādinā carake rasena rasapoṣaṇamuktam, atra tu rasādraktamityādinā rasena raktapoṣaṇamucyata iti virodhaḥ| naivam, eka evāyamāhāraraso dviprasthānaḥ poṣyapoṣakabhedena| tatrānnapānādutpanno rasaḥ poṣakaḥ, raktādivat sthāyī yaḥ sa poṣyaḥ, tasyaiva hṛdayaṃ sthānamuktam (poṣakāhārarasasya tu dhamanya eva sthānam)| ata eva poṣya sthāyirasavyavacchedārthamāhāreti rasaviśeṣaṇamuktaṃ carakeṇa| yattu ‘rasādraktaṃ’ ityādivacanaṃ tadrasatvenābhedavivakṣayā rasaṃ parityajya raktameva paṭhitaṃ, na tu poṣyasya rasākhyadhātorabhāvāditi| na caivamaṣṭadhātukatvaṃ śarīrasyeti vācyaṃ| yataḥ sthāyirasabhāgapoṣakarasabhāgayoḥ sthānabhedāgnibhedādyabhāvādekatvameveti saptadhātukameva śarīramityucyata iti| atra ca rasādraktādyutpāde kecididaṃ vadanti- yadraso'gnipacyamānaḥ sarvātmanā raktatāṃ yāti, raktaṃ ca māṃsatāmityādi pūrva pūrvadhātupariṇāmenottarottaradhātūtpādaḥ, yathā- sarvātmanā kṣīrāddadhi bhavati, dadhno navanītaṃ, navanītāddhṛtaṃ, ghṛtācca ghṛtamaṇḍaḥ, ityekaḥ pakṣaḥ| kiṃvā rasa eva raktaṃ prathamaṃ plāvayati, tatra raktasthānasambandhādraktasādṛśyaṃ raktavyapadeśaṃ cānubhavati, raktaṃ ca raktasamānena stokenāṃśenāsraṃ poṣayati, tato raktamāplāvya māṃsamāplāvayati, tatrāpi māṃsasamānenāṃśena māṃsapoṣaṇaṃ karoti māṃsasādṛśyaṃ māṃsaśabdābhidheyatāṃ cānubhavati, evamuttarottaradhātūn rasa eva plāvayati, yathā- kedāraniṣiktaṃ kulyājalaṃ pratyāsannāṃ kedārīmāplāvayatīti dvitīyaḥ pakṣaḥ| etadevoktaṃ hārīte yat, “rasaḥ saptāhādarvāk parivartamānaḥ śvetakapotaharitahāridrapadmakiṃśukālaktakarasaprakhyaścāyaṃ yathākramaṃ divasaparivartādvarṇaparivartamāpadyamānaḥ pittoṣmoparāgācchoṇitatvamāpadyate”- iti, tathā suśrute'pi- ‘tatraiṣāṃ dhātūnām’- ityādinā tathā ‘sa khalu trīṇi trīṇi’- (su. sū. a. 14) ityādinā rasenaiva raktādidhātupoṣaṇamanena nyāyenoktaṃ| kiṃvā, āhārarasa utpanno bhinnaireva mārgaiḥ sthāyirasarudhiramāṃsādīn rasarudhirādisamānāṃśena tarpayati, tatra yaḥ pratyāsanno dhātustatpoṣako bhāgastaṃ śīghraṃ puṣṇāti, yastu vidūradhātustasya sūkṣmavidūramārgatayā cireṇa poṣaṇaṃ bhavati, evaṃ bhinnaireva mārgairdhātupoṣaṇaṃ bhavati| tena raktapoṣaṇakālāduttarakālaṃ māṃsapoṣako rasabhāgo māṃsaṃ poṣayati, tathā māṃsapoṣaṇakālāduttarakālaṃ medaḥ poṣako rasabhāgo medaḥ poṣayatītyādi| tena rasādraktamityādivacanasyāyamartho yat- rasapuṣṭikālāduttarakālaṃ raktaṃ pravartate, raktapuṣṭikālāduttarakālaṃ māṃsaṃ pravartate ityādi| asmiṃstu pakṣe- “viṇmūtramāhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ| sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvān dhātūn pratarpayet” (su. sū. a. 46) ityādivacanaṃ mukhyārthameva ghaṭate (tathā ‘tasmin dhātumalāśayānusāriṇi rase’ iti ca mukhyārthaṃ bhavati, tathā carake'pi ‘srotasā ca yathāsvena dhātuḥ puṣyati dhātunā’ (ca. ci. a. 8) iti ca mukhyārthaṃ bhavati)| tena yathā khale upacitānāṃ kapotānāṃ bhinnadiggāmināṃ svīyasvīyamārgeṇaiva gacchatāṃ gamyadeśasya pratyāsannatvaviprakṛṣṭatvādibhedena śīghraṃ cireṇa vā gamanaṃ bhavati tadvat| iti kṣīradadhinyāyakedārīkulyānyāyakhalekapotanyāyāttridhā dhātupoṣaṇakramaḥ| tatra, eteṣu pakṣeṣu sarvātmapariṇāme tricaturopavāsenaiva dehasya nīrasatvaṃ syāt, māsopavāsācca śukrama(kṣa)yaṃ śarīraṃ syādityupekṣaṇīya eva prathamaḥ pakṣaḥ| kedārīkulyānyāyapakṣe tu rasādraktādipoṣaṇaṃ mukhyārthatayā bhavati, yadapi raktādermāṃsādipoṣaṇaṃ tadapi rasādeva raktādidharmatayā raktādivyapadeśabhājo bhavatīti vyutpāditameva, yattu rasasya sarvadhātupoṣakatvamuktaṃ (sarvadhātudoṣamalāśayānusāritvamuktaṃ) tadapi raktādipoṣakatayā tathā hṛdayasthasthāyirasasya kṛtsnadehavyāpakatayā copapannaṃ| evaṃ carake'pyuktam| - ‘vyānena rasadhāturhi vikṣepocitakarmaṇā| yugapat sarvato'jasraṃ dehe vikṣipyate sadā” - (ca. ci. a. 15) ityādi, tadapyuktanyāyādevopapannaṃ| yadapi māṃsādinā samānena māṃsādereva poṣaṇaṃ, tadapi dhātvāplāvananyāyena gacchatā'pi rasena taddhātusamānenāṃśena taddhātupoṣaṇādupapannam| vṛṣyaṃ tu prabhāvādyathā khalekapotanyāye vidūramapi śukraṃ prabhāvācchīghraṃ yāti, tathā'trāpi śīghrameva vṛṣyotpanno raso raktādidhātūn śīghramāplāvayatīti sughaṭam| evamanayā diśā'nyadapyatra dūṣaṇamuddhāryam| tenāyaṃ pakṣastāvat sādhuḥ| khalekapotapakṣe'pi yathā rasādraktamityādi gauṇatayā bhavati taddarśitameva| yattu carake “raktaṃ vibaddhamārgatvānmāṃsādīn na prapadyate” (ca. ci. a. 8)- ityuktaṃ, tat kṛtsnadehacāriśoṇitābhiprāyeṇa, na tu poṣakaraktābhiprāyeṇeti vyavasthāpyate| yattu “ekaikasmin dhātau trīṇi trīṇi”- ityādinā dhātāvavasthānakāla uktaḥ, sa pūrvapūrvaraktādidhātulaṅghanakālo vidūragāmirasasyeti vyavasthāpyate| evamanayoḥ pakṣayormahājanaparigṛhītayorgatirūpadarśitā| svarasastvasmākaṃ kedārīkulyānyāye| yattvanyaiḥ khalekapotanyāyasvīkāreṇa carake santatajvarasya dvādaśāśrayatvaṃ yuktamityādyuktaṃ, tanna buddhyāmahe, santatajvarasya dvādaśāśrayatvaṃ doṣamahimnā kṛtsnadehavyāpakatayā “yathā dhātūṃstathā mūtraṃ purīṣaṃ cānilādayaḥ”- (ca. ci. a. 3) ityādinoktam| doṣāṇāṃ ca kupitānāṃ samprāptiviśeṣāt kimagamyamasti dehe, yena tāvadrasameva paraṃ sarvadhātvādivyāpakaṃ sarvadhātudūṣaṇe'pekṣanta iti” iti cakradattaviracitadravyaguṇasaṅgrahavyākhyāyāṃ śivadāsasenaḥ ↩
- 8 teṣāṃ rasādīnāṃ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 9 ātmapācakapacyamānāt iti pā. ↩
- 10 yadāha carakaḥ- “kiṭṭamannasya viṇmūtraṃ, rasasya tu kapho'sṛjaḥ| pittaṃ, māṃsasya khamalā, malaḥ svedastu medasaḥ|| syāt kiṭṭaṃ keśalomāsthno, majjñaḥ sneho'kṣiviṭ tvacām” (ca. ci. a. 15) iti” ↩
- 11 rasāt stanyaṃ tathā raktamasṛjaḥ kaṇḍarāḥ sirāḥ| māṃsādvasā tvacaḥ ṣaṭ ca medasaḥ snāyusandhayaḥ”- iti| samprati prasādajanyatāṃ dhātūnāmabhidhāyopadhātūnāmapyāha- rasādityādi| atrāpi rasāt stanyaṃ prasādajamityādi yojyam| raktamiti strīṇāṃ rajaḥ sañjñaṃ raktamapyupadhāturūpaṃ rasādeva prasādabhāgajanyamityarthaḥ| uktaṃ ca suśrute- “rasādeva striyā raktaṃ rajaḥsañjñaṃ pravartate” (su. sū. a. 14) iti| etacca rajorūpaṃ raktaṃ rasajanyamapi dhātuśoṇitavanna śīghraṃ jāyate, kintu śukravanmāsenaiva| taduktaṃ suśrute- “evaṃ māsena rasaḥ śukrībhavati strīṇāṃ ca cārtavam”- iti| anye tu- “ghṛtakumbho yathaivāgnimāśritaḥ pravilīyate| visarpatyārtavaṃ strīṇāṃ tathā puṃsāṃ samāgame” (śā. a. 2) ityatra yathā''rtavaśabdena śukramucyate tathā strīṇāṃ cārtavamityatrāpyārtavaśabdaḥ śukra eva vartate na tu rajasi, rajo hi rasādraktavacchīghrameva jāyate na tu māsenetyāhuḥ| tannetyanye, visarpatyārtavamityādāvapi strīṇāmārtavaṃ puṃsāṃ samāgame sati visarpatīti yojanayā''rtavaśabdasya rajovacanatvenāpyupapatteḥ| vastutastvārtavasya raktarūpatā yadyapi māsādarvāgbhavati tathā'pi tasyārtavarūpatā garbhāśayaprāptyaiva bhavati, garbhāśayaprāptistu māsenaiva bhavatīti kṛtvā māsenārtavaṃ bhavatīti suśrutenoktam| uktaṃ hi viśvāmitreṇa- “sūkṣmāḥ keśapratīkāśā bījaraktavahāḥ sirāḥ| garbhāśayaṃ pūrayanti māṃsādbījāya kalpate”- iti| tatra bījabhūtaraktaṃ bījaraktamārtavamityarthaḥ| asṛjaḥ kaṇḍarā iti sthūlasnāyavaḥ| medasaḥ snāyusandhaya ityanena tu medasaḥ sūkṣmasnāyupoṣaṇamiti jñeyam| carake hi kaṇḍarāśabdaḥ sthūlasnāyuvācī, suśrute ca sthūlasirāvācīti jñeyam| ete ca stanyādayaḥ śarīradhārakā apyupadhātuśabdenaivocyante, natu dhātuśabdena| dhātuśabdapravṛtterdhāraṇapoṣaṇanimittatvāt| tena ye śarīraṃ dhārayanti dhātūṃśca puṣṇanti rasādayasta eva mukhyatayā dhātuśabdavācyā na stanyādayaḥ, te hi śarīraṃ dhārayantyeva na tu kiñcit puṣṇanti| uktaṃ hi bhoje- “sirāsnāyurajaḥ stanyatvaco gativivarjitāḥ| dhātubhyaścopajāyante tasmātta upadhātavaḥ”- iti| atra gativivarjitā ityanena dhātvantarapoṣaṇādyā gatirniṣidhyate| ata eva dhātubhyaścopajāyanta eva na tu paraṃ janayantītyarthaḥ| yattu “kiñciddoṣapraśamanaṃ kiñciddhātupradūṣaṇam” (ca. sū. a. 1) ityatra dhātuśabdena doṣāṇāmapi grahaṇaṃ, tadgauṇadhātuśabdaprayogājjñeyam| uktaṃ hi- “doṣā hyapi dhātusañjñāṃ labhante” - iti| śukrasyāpyojaḥpoṣakatayā dhāraṇapoṣaṇayogo'stīti dhātutvamakhaṇḍitameva| ojastu yadyapi na dhātuṣu nāpyupadhātuṣu paṭhitaṃ, tathā'pi tat saptadhātusārarūpatayā saptadhātvantargatameveti jñeyam| ata eva tasyāgnirapi pṛthaṅnoktaḥ” iti cakrapāṇidattakṛtadravyaguṇasaṅgrahavyākhyāyāṃ śivadāsasenaḥ ↩
- 12 annapānādekāhenotpanno raso'nnapānarasaḥ| sarvadhātūnāmityatra sarvaśabdena sthāyirasamapi gṛhṇāti| yaduktaṃ carake- “puṣyanti tvāhārarasādrasarudhiramāṃsa ... ” (ca. sū. a. 28) ityādi| nanu yadyevaṃ tat kiṃ rasadvayaṃ? tathā satyaṣṭadhātutvaṃ śarīrasya| maivam, eka evāyamāhāraraso dviprasthānaḥ poṣyapoṣakabhedena| tatra poṣyo rasāṃśaḥ sarvaśarīracārī poṣakeṇa rasāṃśena samānena nityaṃ pākāntarānapekṣeṇaivālpīyasā yujyate, avaśiṣṭastu raktādipoṣako raktaṃ yāti, tatra raktasthenāgninā yathāvakṣyamāṇakālajātapākāt kaphaṃ malaṃ tyaktvā raktasamānāṃśenālpīyasā sarvathā raktībhūtena raktaṃ poṣayati, śeṣastu māṃsādisamānarasabhāgo māṃsādīn yāti, tatrāpīdṛśyeva pākavyavasthā, tena sthāyirasapoṣakarasayoḥ karmabhedādbhedo'bhidhīyate, pākāntarasthānāntaragatyantarāmāvāccaikatā'pi| tena kvacidbhedavivakṣayā puṣyanti tvāhārarasādityādyuktaṃ, abhedavivakṣayā tu rasādraktamityādyuktamiti yuktam’ iti cakraḥ ↩
- 13 rasaḥ śukrībhavati strīṇāṃ cārtavaṃ’ iti pā.| strīṇāṃ cārtavamiti māsena rasaḥ strīṇāmārtavatāṃ yātītyarthaḥ, yadyapi rasādārtavaṃ māsādarvāgeva bhavati, tathā'pi rajasaḥ sūkṣmaviprakṛṣṭamārgatayā māsena bhavanam| yaduktaṃ viśvāmitreṇa- “sūkṣmakeśapratīkāśā bījaraktavahāḥ sirāḥ| garbhāśayaṃ pūrayanti māsādbījāya kalpate- “iti| atra bījabhūtaraktaṃ bījaraktamārtavamityarthaḥ| atra yadi nāmārtavasya raktarūpatā stokenāpi kālena bhavati tathā'pi tasya garbhāśayaprāptirmāsenaiva bhavati, garbhāśayagataṃ ca tanmukhyārtavaśabdāvācyam, ato māsena tadbhavanābhidhānaṃ yuktam| anye māsenopacayādāvirbhāvamārtavasya māseneti vadanti| ye tu ārtavaśabdaṃ strīśukre vartayanti tanmate aśābdīyā vyākhyā| yadapi “ghṛtakumbho yathaivāgnimāśritaḥ pravilīyate| visarpatyārtavaṃ strīṇāṃ tathā puṃsāṃ samāgame” (śā. a. 2) iti kaiścit paṭhyate, tadyadyārṣaṃ tadā tatrārtavaśabdena raja evocyate, taddhi maithunasamaye puruṣabījagrahaṇāya visarpati| strīśukraṃ tu śukraśabdena puruṣastrīsādhāraṇena māṃsādivat prāptameva | yattu strīśukrasya garbhānārambhakatvaṃ tadvacanādeva tathā nārīrajaso garbhārambhakatvādeva labdham| uktaṃ ca tantrāntare “strīṇāṃ śukraṃ na garbhāya bhavedgarbhāya cārtavam” iti| strīśukraṃ ca kvacidāśrayībhūtaṃ garbhārambhakaṃ vaktavyam| yathā “muñcataḥ śukramanyonyamanasthistatra jāyate” iti bhānumatyāṃ cakraḥ ↩
- 14 nanu tantrāntare aṣṭāhācchukrotpattiruktā, yaduktaṃ parāśare- “āhāro'dyatano yaḥ sa śvo rasatvaṃ niyacchati| śoṇitatvaṃ tṛtīye'hni caturthe māṃsatāmapi|| medastvaṃ pañcame ṣaṣṭhe tvasthitvaṃ saptame tviyāt| majjatvaṃ śukratāṃ yāyānniyamāttvaṣṭame nṛṇām” iti| carake'pyuktam- “ṣaḍbhiḥ kecidahorātraiḥ kecit saptabhireva ca| icchanti munayaḥ prāyo rasasya parivartanam” (ca. ci. a. 15) - iti| tadetadāśaṅkyāha- sa śabdārcirjalasantānavadityādi| yadetanmāsena rasasya śukratvābhidhānaṃ tat parākāṣṭhayā jñeyam, arvāgapi tvagniprakarṣasrotaḥśuddhiprakarṣādrasasya śukratotpattirbhavati| yaduktaṃ carake- ‘santatyā poṣyadhātūnāṃ parivṛttistu cakravat’ (ca. ci. a. 15) iti| atra hi cakrasya vāhyavāhakaprarṣāprakarṣābhyāṃ yathā parivṛttiḥ śīghraṃ cireṇa vā bhavati, tathā rasasyāpīti vākyārthaḥ| tenehāpi śabdavadanusaratītyanena madhyaḥ parāvṛttikrama ucyate| arcirvadityanena śīghraḥ, arciḥsantāno hi śabdasantānādapi śīghraḥ| jalasantānavadityanena cātimandaḥ paro māsena parāvṛttirūpaḥ krama ucyate| tathā'nyatrāpyuktam- “kecidāhurahorātrāt ṣaḍahādapare pare| māsāt prayāti śukratvamannaṃ pākakramāditi”| aṇunā viśeṣeṇeti sūkṣmeṇa sūkṣmabuddhigamyeneti yāvat| yacchabdasantānavattiryaggamanaṃ rasasya, arciḥsantānavaccordhvagamanaṃ, jalasantānavaccādhogamanamucyate, tacchabdasya sarvadiggāmitvādanupapannam| ūrdhvādhastiryaggamanaṃ ca rasasya “sa hṛdayāccaturviṃśatiṃ dhamanīḥ” ityādinoktam iti cakraḥ| arciḥ santānavaddhamanīṣu (ārṭarī), śabdasantānavatsirāsu (veīna), jalasantānavatsrotaḥsu (kepilarī) rasasañcaraṇamiti kecana navyāḥ| carake'pyuktaṃ ‘dhmānāddhamanyaḥ srotāṃsi sravaṇāt saraṇāt sirāḥ’ (ca. sū. a. 30) iti ↩
- 15 ‘vājīkāriṇyaḥ’ iti ‘vājīkariṇyaḥ’ iti ca pā. ↩
- 16 ‘sāmarthyaṃ prāpnoti’ iti pā. ↩
- 17 svabalaṃ dravyasvabhāvaḥ, guṇotkarṣo guṇasvabhāvaḥ, tasmāt svabalaguṇotkarṣād vyastāt samastācca| yaduktaṃ carake- “dravyāṇi hi dravyaprabhāvād guṇaprabhāvāt dravyaguṇaprabhāvācca kārmukāṇi bhavanti” (ca. sū. a. 26) iti| śukramāśu virecayantīti virecanamiha virecanadṛṣṭāntānuguṇatayā vṛṣyakarmopalakṣaṇamuktaṃ| tena śukravṛddhiḥ, śukrasrutiḥ, tathā śukrasrutivṛddhī ca lakṣayati| yaduktaṃ “śukrasrutikaraṃ kiñcit kiñcicchukravivardhanam| srutivṛddhikaraṃ kiñcittrividhaṃ vṛṣyamucyate”- iti ↩
- 18 ‘atha cāstīti ‘satāmevāvirbhāvaḥ’ iti sāṅkhyadarśanenetyarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 19 ‘kṛtvā’ iti pā. ↩
- 20 ‘yathāhīti dṛṣṭāntatāpratipādanārtham’ iti pā. ↩
- 21 gandho'sti na vā'styeveti ca iti pā. ↩
- 22 sambandhane iti pā. ↩
- 23 dhāraṇāditi dhāraṇaprakarṣāt, tena doṣāṇāṃ sāmyāvasthitānāṃ dehadhārakāṇāmapi dhārakatvaprakarṣābhāvānna mukhyaṃ dhātutvaṃ| yattu “kiñciddoṣapraśamanaṃ kiñciddhātupradūṣaṇam” (ca. sū. a. 1) ityatra dhātuśabdena doṣāṇāmapi grahaṇaṃ, tadgauṇadhātuśabdaprayogājjñeyam| uktaṃ hi “doṣā api dhātuśabdaṃ labhante” iti| dhāraṇaśabdena dhāraṇaṃ poṣaṇaṃ ceha vivakṣitaṃ, tenopadhātūnāṃ kiñciddhāraṇatve'pi poṣaṇābhāvānna dhātutvaṃ, uktaṃ ca bhoje “sirāsnāyuvasāstanyatvaco gativivarjitāḥ| dhātubhyaścopajāyante tasmātte hyupadhātavaḥ’ iti| atra gativivarjitā ityanena dhātvantarapoṣaṇārthā gatirniṣidhyate, śukraṃ tvojaḥ poṣakatayā dhāraṇapoṣaṇayogāddhātureva’ iti cakraḥ ↩
- 24 ‘...prakāśaṃ’ iti pā. ↩
- 25 tadevātipākāt kṛṣṇaṃ iti pā. ↩
- 26 pittavadrakteneti pāṭhapakṣe pradeśāntaraduṣṭena raktena yadā pradeśāntare raktaṃ duṣyati tadā lakṣaṇaṃ jñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 27 ‘pracchannaṃ’ iti pā. ↩
- 28 ‘nottānaṃ’ iti pā. ↩
- 29 ‘pracchannamadhikṛtyāha’ iti pā. ↩
- 30 ‘asaṅkīrṇaṃ nātipratyāsannam’ iti cakraḥ ↩
- 31 ‘nottānaṃ’ iti pā. ↩
- 32 ‘durviddhe iti pārśvato'nyatra vā viddhe’ iti cakraḥ ↩
- 33 ‘atyuṣṇātisvinnātividdheṣu’ iti pā. ↩
- 34 ‘yathoktavyadhādanantaraṃ’ iti pā. ↩
- 35 ‘prākkṛtavyadhanādaparasthāne’ iti pā.| ‘tāmeva vā sirāṃ vidhyed vyadhāttasmādanantaram|’,(vā. sū. a. 27) ityaṣṭāṅgahṛdaye| ‘vyadhādanantaraṃ vyadhanasya paścimabhāge’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyaminduḥ ↩
- 36 ‘saśeṣadoṣe rudhire’ iti pā. ↩