athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi| doṣā vātādayaḥ, dhātavo rasādaya upadhātavaśca, malāḥ
purīṣādayaḥ; teṣāṃ kṣayavṛddhivijñānaṃ yasminnasti sa tathā| anye tu
‘malaśabdāgre ādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena stanyārtavagarbhādayo'pi dhātavo
gṛhyante’ iti vadanti||1-2||
doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ, tasmādeteṣāṃ lakṣaṇamucyamānamupadhāraya
||3||
kutaḥ punareṣāṃ kṣayavṛddhī vaktavye ityāha- doṣetyādi| hi yasmādarthe,
yasmāccharīraṃ doṣādimūlaṃ; yathā vṛkṣādīnāṃ sambhavasthitipralayeṣu mūlaṃ
pradhānaṃ, tathā śarīrasya vātādaya ityarthaḥ||3||
tatra
1
praspandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā pravibhaktaḥ
śarīraṃ dhārayati (1) |4|
doṣadhātumalādīnāṃ sāmyakṣayavṛddhayaḥ svabhāvākhyaliṅgena karmākhyaliṅgena ca
jñeyāḥ, tasmāt sāmyādijñāne etalliṅgadvayaṃ vācyaṃ; tathāhi
2
- vātasya svabhāvākhyaṃ liṅgaṃ ‘rūkṣaḥ śīta’(ni. a. 1) ityādi vātavyādhau
vakṣyate; pittasya tu ‘pittaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ’(sū. a. 21) ityādi vraṇapraśne;
tathā kaphasya ‘śleṣmā śīto guruḥ’(sū. a. 21) ityādi; evaṃ dhātumalayorapi
svabhāvākhyaṃ liṅgaṃ darśanīyam; iha tu doṣādīnāṃ karmākhyaṃ liṅgaṃ
darśayannāha- tatra praspandanetyādi| praspandanaṃ śarīrasya calanam, idaṃ
vyānasya karma; udvahanamindriyārthānāṃ dhāraṇam, udānasya karma;
pūraṇamāhāreṇa, prāṇasya karma; viveko rasamūtrapurīṣāṇāṃ pṛthakkaraṇaṃ,
samānasya karma; śukramūtrādīnāṃ vegakāle karṣaṇamavegakāle dhāraṇam
3, apānasya| pañcadhā pravibhakta iti prāṇodānasamānavyānāpānabhedena| anye tu
sāmānyaṃ sarvavāyūnāṃ praspandanādikarma āhuḥ; praspandanaṃ
śvāsapraśvāsādibhāvena calanam, udvahanaṃ doṣadhātumalānāmita ito nayanaṃ,
pūraṇam āhārarasādīnāṃ sveṣu sveṣvāśayeṣu nayanaṃ, vivekaḥ pūrvavadatrāpi,
dhāraṇaṃ śarīrayantrasya
4| kathamityāha- pañcadhā pravibhakta ityādi||4(1)||
rāgapaktyojastejomedhoṣmakṛt pittaṃ pañcadhā pravibhaktamagnikarmaṇā'nugrahaṃ
karoti; (2) |4|
prakṛtisthasya pittasya karma nirdeṣṭumāha- rāgetyādi| kṛcchabdo rāgādibhiḥ
pratyekaṃ sambadhyate| rāgakṛt rasasya rañjakāgnisañjñaṃ pittaṃ; paktikṛt
āhārasya pācakāgnisañjñaṃ pittaṃ; ojaḥkṛt sādhakāgnisañjñaṃ pittam, ojo
hṛdisthaṃ somātmakaṃ; tejaḥkṛt ālocakāgnisañjñaṃ pittaṃ, tejo dṛṣṭiḥ,
taduktaṃ- “tejo dṛṣṭiriti khyātaṃ tejaḥ śukraṃ prakīrtitam”- iti; medhākṛt
medhā granthākarṣaṇasāmarthyaṃ, tasyā api sādhakāgnisañjñameva pittaṃ kārakam;
ūṣmakṛt tvaksthaṃ pittaṃ bhrājakāgnisañjñam, ūṣmā śarīrasyauṣṇyam| pañcadhā
pravibhaktamiti pācakarañjakasādhakālocakabhrājakabhedena| agnikarmaṇeti
rāgādi yadagnikarma tena kṛtvetyarthaḥ| anugraham upakāraṃ karoti, ‘śarīrasya’
ityanuvartate| anye tu tejaḥśabdena varṇaprakāśinīṃ tvaksthāṃ dīptimāhuḥ;
“idaṃ ca rāgādikarma sāmānyaṃ sarvapittānām” iti vadanti||4(2)||-
sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇapūraṇabalasthairyakṛcchleṣmā
5
pañcadhā pravibhakta udakakarmaṇā'nugrahaṃ karoti
||4||
prakṛtisthasya kaphasya karma nirdiśannāha- sandhītyādi| kṛcchabdaḥ
sandhisaṃśleṣaṇādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| sandhisaṃśleṣaṇakṛt
sandhibandhanaṃ karoti; yadyapi sandhisaṃśleṣaṇaṃ śleṣmakarma
vraṇapraśne'pyuktaṃ, tathā'pīha tadvacanaṃ vyānasya sandhicāritvāttasyāpi
sandhiśleṣaṇaṃ karmeti śaṅkānirāsārtham| snehanakṛditi śarīrasya snaigdhyaṃ
karoti, snigdhatvāt| ropaṇakṛt vraṇasya, saumyatvāt| pūraṇakṛt śarīrasya,
bahutvānmūrtatvācca| balakṛt puṣṭikṛt| sthairyakṛt trikasandhidārḍhyakṛt,
kaphasthānānāṃ svakāryasāmarthyaṃ vā| pañcadhā pravibhakta āśayabhedena
āmāśayoraḥśiraḥkaṇṭhasandhibhedenetyarthaḥ| anye tu tasyaiva
kaphasyāśayabhedena pañcadhābhinnasya
śleṣakakledakabodhakatarpakāvalambakanāmānyāhuḥ
6| kecidatra kaphakarmasu bṛṃhaṇaṃ tarpaṇaṃ ca paṭhanti, vyākhyānayanti ca-
“bṛṃhaṇaḥ śarīrasya, dravatvamūrtimattvābhyāṃ; tarpaṇaḥ tṛptijanako
dhātūnām”||4||
rasastuṣṭiṃ prīṇanaṃ raktapuṣṭiṃ ca karoti, raktaṃ varṇaprasādaṃ māṃsapuṣṭiṃ
jīvayati ca, māṃsaṃ śarīrapuṣṭiṃ medasaśca, medaḥ snehasvedau dṛḍhatvaṃ
puṣṭimasthnāṃ ca, asthīni dehadhāraṇaṃ majjñaḥ puṣṭiṃ ca, majjā snehaṃ balaṃ
śukrapuṣṭiṃ pūraṇamasthnāṃ ca karoti, śukraṃ dhairyaṃ cyavanaṃ
7
prītiṃ dehabalaṃ harṣaṃ bījārthaṃ ca; (1) |5|
idānīṃ dhātūnāṃ prakṛtisthānāṃ prākṛtaṃ karma nirdiśannāha- rasastuṣṭimityādi|
dhairyaṃ śauryaṃ śūratvam, ata eva klībā adhīrāḥ; cyavanaṃ
śīghratvenāvasraṃsanaṃ, prītiṃ snehaṃ pramadāsu;
dehabalamutsāhopacayalakṣaṇaṃ; harṣaṃ punarutkaṇṭhājananaṃ pramadāsveva;
bījārthaṃ ceti bījaprayojanaṃ, yathā- ṛtukṣetrādisampattau bījamaṅkurajananaṃ
syāt, evaṃ śukramapi garbhajanakamityarthaḥ| anye tvanyathā paṭhanti- “rasaḥ
prīṇayati, raktaṃ jīvayati, māṃsaṃ lepayati, medaḥ snehayati, asthi dhārayati,
majjā
8
asthīni pūrayati, śukraṃ dhairyacyavanaṃ prītidehabalaharṣabījārthakṛt”- iti;
vyākhyānayanti ca- “rasaḥ prīṇayati dhātūṃstarpayatītyarthaḥ, raktaṃ jīvayati
prāṇānuvartanaṃ karoti, māṃsaṃ lepayati asthyādīn, medaḥ snehayati snehāt,
asthi dhārayati śarīramityarthaḥ, dhairyacyavanamiti dhairyasya cyavanaṃ
dhairyacyavanaṃ cyutiḥ pramadāsu viṣaya ityarthaḥ”| ayaṃ pāṭho nibandhakāraiḥ
sādaraṃ paṭhitaḥ||5(1)||
purīṣamupastambhaṃ
9
vāyvagnidhāraṇaṃ ca, bastipūraṇavikledakṛnmūtraṃ, svedaḥ
kledatvaksaukumāryakṛt; (2) |5|
ata ūrdhvaṃ malānāṃ prākṛtaṃ karmocyate- purīṣamityādi| ‘karoti’
ityanuvartate| upastambhaḥ avaṣṭambhaḥ śarīradhāraṇamityarthaḥ| kecit
purīṣakarmasu prīṇanaṃ paṭhanti, na tvācāryāḥ| kaścidācāryo'tropastambhaṃ na
paṭhati| bastirmūtrāśayaḥ, tasya pūraṇaṃ, vikledamārdratvaṃ ca, mūtraṃ
karotītyarthaḥ| anye tu ‘kledavivekajaṃ bastipūraṇakṛnmūtraṃ’ iti paṭhanti,
kledavivekajamiti kleda ārdratvaṃ sa cāhārasya, tasya vivekāt
10
pṛthaktvājjātaṃ mūtram| kecit ‘svedaḥ kledayati’ iti paṭhanti||5(2)||-
raktalakṣaṇamārtavaṃ
11
garbhakṛcca, garbho garbhalakṣaṇaṃ, stanyaṃ stanayorāpīnatvajananaṃ jīvanaṃ
ceti ||5||
ata upadhātūnāṃ prākṛtaṃ karmāha- raktalakṣaṇamityādi| raktalakṣaṇamārtavamiti
raktasya yāni lakṣaṇāni tānyasya sambhavantīti svabhāvakathanam| garbhakṛcceti
prākṛtakarmakathanam| cakārādraktakarmāpi jīvanasañjñaṃ karoti| kecidācāryā
“raktalakṣaṇamārtavaṃ yathoktamakṛtrimaṃ garbhakṛcca” iti paṭhanti,
vyākhyānayanti ca- “yathoktamiti ‘śaśāsṛkpratimaṃ yacca yadvā lākṣārasopamam’-
(śā. a. 2) ityādyuktalakṣaṇam, akṛtrimamiti
vātapittakaphairadhaḥprasṛtairaṣṭadhā''rtavadūṣakairasṛgdararūpatayā vā kṛtaṃ
kṛtrimaṃ, na kṛtrimamakṛtrimaṃ śuddhaṃ, garbhakṛdbhavatītyarthaḥ”| garbho
garbhalakṣaṇamiti ‘stanayoḥ śyāvamukhatā’ (śā. a. 3) ityādikaṃ ‘karoti’
ityadhyāhāraḥ| stanyamityādi āpīnatvajananaṃ māṃsalatvajananam| jīvanaṃ
bālānāṃ, teṣāmeva strīkṣīrasātmyatvāt||5||
tatra
12
vidhivat parirakṣaṇaṃ kurvīta ||6||
prakṛtisthānāṃ rakṣaṇamāha- tatretyādi| tatreti teṣu vātādiṣu prakṛtistheṣu|
vidhivat vidhinopapannaṃ; vidhiratra svāsthyavṛttikaḥ
13| parirakṣaṇaṃ sarvato rakṣaṇam||6||
ata ūrdhvameṣāṃ kṣīṇalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ | tatra, vātakṣaye
mandaceṣṭatā'lpavāktvamapraharṣo mūḍhasañjñatā ca, pittakṣaye mandoṣmāgnitā
niṣprabhatā ca, śleṣmakṣaye rūkṣatā'ntardāha āmāśayetaraśleṣmāśayaśūnyatā
14
sandhiśaithilyaṃ (tṛṣṇā
15
daurbalyaṃ prajāgaraṇaṃ) ca ||7||
ata ūrdhvamityādi| kecidatra “kṣayaḥ
punareṣāmatisaṃśodhanātisaṃśamanavegavidhāraṇāsātmyānnamanastāpavyāyāmānaśanātimaithunairbhavati”-
iti kṣayakāraṇāni paṭhanti| “etāni prāyo vāyorvṛddhiṃ kurvanti,
pittakaphayostu kṣayamiti; tasmādyathāsambhavaṃ kāraṇaṃ jñeyaṃ; nāsmin pāṭhe
prayojanam” ityācāryā vadanti| tatretyādi| mandaceṣṭatā
16
mandakāyavyāpāratā| apraharṣaḥ atuṣṭiḥ| mūḍhasañjñatā naṣṭasamyagjñānatā|
cakārāt prākṛtakarmahānistadvirodhinaśca śleṣmaṇaḥ prākṛtakarmavṛddhiriti
cakāraḥ samuccinoti| evaṃ pittādikṣayeṣvapi cakāraprayojanaṃ jñeyam|
pittakṣaya ityādi niṣprabhatā prabhāhāniḥ| śleṣmakṣaya ityādi āmāśayo
yatrāśitādi pacyate, itarāśayā uraḥkaṇṭhaśiraḥsandhaya iti;
śleṣmāśayaśūnyateti kṛte sati āmāśayo labdhaḥ, yadāmāśayasya pṛthagupādānaṃ
tadviśeṣeṇa śūnyatākhyāpanārtham| kecicchiraḥśabdaṃ sūtre paṭhanti, śiraso'pi
sarvendriyādhiṣṭhānatvena prādhānyāt pṛthagabhidhānam||7||
tatra svayonivardhanānyeva
17
pratīkāraḥ ||8||
doṣakṣaye cikitsāmāha- tatretyādi| svayonivardhanānyeveti śītarūkṣādīni|
pratīkāraścikitsitam| na punaḥ svayonivardhanānyapi kaṭukādīni, kutaḥ?
bhūyastvenānyadoṣaprakopaṇatvāt| tathācoktaṃ- “vātakṣaye śītarūkṣairna
tvanyaiḥ kaṭukādibhiḥ| pittakṣaye'pi kaṭukairuṣṇairna lavaṇādibhiḥ||
kṣīrādibhiḥ snigdhaśītaiḥ pratikuryāt kaphakṣaye”- iti| anye tu
vyākhyānayanti- “svayonivardhanānīti svayonirātmahetuḥ; tatra vāyorvāyureva
hetuḥ, pittasyāgnirhetuḥ, kaphasya heturāpaḥ; vātakṣaye vātavardhanāni,
pittakṣaye pittavardhanāni, kaphakṣaye kaphavardhanāni” iti| “kaphasya yonī
rasaḥ, pittasya raktam” ityapare; rasaraktayorapi
vardhanānyāpyataijasadravyāṇīti sa evārthaḥ||8||
rasakṣaye hṛtpīḍākampaśūnyatāstṛṣṇā ca, śoṇitakṣaye
tvakpāruṣyamamlaśītaprārthanā sirāśaithilyaṃ ca, māṃsakṣaye
sphiggaṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥkakṣāpiṇḍikodaragrīvāśuṣkatā raukṣyatodau
gātrāṇāṃ sadanaṃ dhamanīśaithilyaṃ
18
ca, medaḥkṣaye plīhābhivṛddhiḥ
19
sandhiśūnyatā raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca, asthikṣaye'sthiśūlaṃ
20
dantanakhabhaṅgo
21
raukṣyaṃ ca, majjakṣaye'lpaśukratā parvabhedo'sthinistodo'sthiśūnyatā ca,
śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanā'śaktirmaithune cirādvā prasekaḥ praseke
cālparaktaśukradarśanam
22||9||
idānīṃ dhātukṣayaṃ darśayati- rasakṣaya ityādi| hṛcchabdaḥ pīḍādibhiḥ
23
śūnyatāntaiḥ pratyekaṃ sambadhyate| tṛṣṇā udakapānābhilāṣaḥ| cakāraprayojanaṃ
24
doṣakṣayaprastāve darśitam| anye tu “rasakṣaye hṛtpīḍā kampaḥ śoṣaḥ śūnyatā
tṛṣṇā ca” iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- “śoṣaḥ śarīrasya, śūnyatā
āmāśayasya manaso vā iti,” śeṣaṃ samam| śoṇitakṣaya ityādi|
amlaśītaprārthaneti
25
śoṇitakṣaye sati vātavṛddhau tatpratyanīkāmlarasecchā, tathā raktasya
dravatvāttatkṣaye tejovṛddhau śītaprārthanā'pi; kecit “agnīṣomīyatvādraktasya
tattulyaguṇayoramlaśītayoḥ prārthanā
26
” iti vadanti| cakārādvahnimāndyādikaṃ ca śoṇitavarṇanīyoktamapyatra
draṣṭavyam| māṃsakṣaya ityādi| sphicau kaṭiprothau, gaṇḍau gallau, upastho
yoniḥ, ūruḥ loke ‘jaṅghā’ iti vyākhyātā, vakṣaḥ uraḥ, piṇḍikā
jānugulphayorantaraṃ; śuṣkaśabdaḥ sphigādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate|
medaḥkṣaya ityādi raukṣyaṃ tvacaḥ| meduramāṃsaprārthaneti meduraṃ
snigdhatamaṃ; prārthanā abhilāṣaḥ| asthikṣaya ityādi| raukṣyaṃ dehasya
dantanakhānāṃ ca; dantādīnāmasthimayatvādbhaṅgaḥ
27| majjakṣaya ityādi| parvabhedo granthipīḍā; asthiśūnyatā riktatā,
pūraṇābhāvāt| śukrakṣaya ityādi| cirādvā praseka iti kathañcit pravṛttāvapi
cirakālena kṣaraṇam; alparaktaśukradarśanaṃ śukraṃ kṣīṇaṃ
majjamiśramalparaktatvamṛcchati; anye tu “alpaśukraraktadarśanamiti
dhātukṣayāt kupito vāyuḥ śoṇitamalpaśukramiśraṃ niḥsrāvayati” iti;
meḍhravṛṣaṇavedaneti śukrasya sarvaśarīravyāpino'pi
viśeṣādhāratvānmeḍhravṛṣaṇanirdeśaḥ||9||
tatrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ (pratīkāraḥ
28
) ||10||
cikitsāsūtraṃ nirdiśannāha- tatrāpītyādi| svayonivardhanamapi samānena
dravyeṇa samānaguṇena samānaguṇabhūyiṣṭhena vā| samānena dravyeṇa yathā-
raktaṃ raktena vardhate, māṃsaṃ māṃsena, medo medasā, asthi
taruṇasañjñakenāsthnā, majjā majjñā, śukraṃ śukreṇa; samānaguṇena yathā-
raktakṣaye taijasadravyopayogaḥ, tejoguṇabhūyiṣṭhadravyopayogo vetyādi
boddhavyam| dravyagrahaṇamupalakṣaṇaṃ, tena karmāpi yadyasya
dhātorabhivṛddhikaraṃ tatkṣaye tat sevyam| tatra svayonidravyāṇāmavabodhārthaṃ
dhātumalopadhātuṣu ślokāḥ kathyante- “yadyapi pañcabhūtānāṃ vācyaḥ pāko dvidhā
punaḥ| tathā'pyapāṃ pradhānatvādrasaḥ saumyo'bhidhīyate|| atiriktā guṇā rakte
vahnermāṃse tu pārthivāḥ| medasyambubhuvorasthni pṛthivyanilatejasām|| majjñi
śukre ca somasya
29
mūtre'mbuśikhinorguṇāḥ| bhuvo viśyārtave tvagneḥ prasvedastanyayorapām|| iti
dhātumaleṣūktā guṇāḥ prādhānyataḥ sthitāḥ| prāyeṇa bhūguṇā garbhe stokā
hyanyaguṇā
30
api”- iti||10||
purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca vāyorūrdhvagamanaṃ kukṣau
sañcaraṇaṃ ca, mūtrakṣaye bastitodo'lpamūtratā ca; atrāpi
svayonivardhanadravyopayogaḥ | svedakṣaye stabdharomakūpatā tvakśoṣaḥ
sparśavaiguṇyaṃ
31
svedanāśaśca; tatrābhyaṅgaḥ svedopayogaśca
||11||
malakṣayaṃ darśayannāha- purīṣakṣaya ityādi| kukṣiratra jaṭharam| atra
cikitsāsūtraṃ nirdiśannāha- atrāpītyādi| purīṣakṣaye māṣakulmāṣādīnāṃ,
mūtrakṣaye ikṣutrapusādīnāmupayogaḥ| svedakṣaya ityādi| sparśavaiguṇyaṃ
sparśahāniḥ| cikitsāmāha- tatrābhyaṅga ityādi| cakārāt
svedajananakukkuṭavarāhādimāṃsopayogaścābhyantaro labhyate||11||
ārtavakṣaye yathocitakālādarśanamalpatā vā yonivedanā ca; tatra
saṃśodhanamāgneyānāṃ ca dravyāṇāṃ vidhivadupayogaḥ | stanakṣaye
stanayormlānatā stanyāsambhavo'lpatā vā; tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥ |
garbhakṣaye garbhāspandanamanunnatakukṣitā ca; tatra prāptabastikālāyāḥ
kṣīrabastiprayogo medyānnopayogaśceti ||12||
upadhātukṣayamāha- ārtavakṣaya ityādi| yathocitakālo māsi māsi tryahasravaṇam|
cikitsāmāha- tatra saṃśodhanamityādi| “saṃśodhanamiha
32
sāmānyam” iti kecit; “saṃśodhanamiha vamanaṃ na virekaḥ” ityapare, kutaḥ?
virecanena hi pittakṣayādārtavasya kṣaya eva syāditi, vamanena tu saumyadhātau
nirhṛte āgneyadhātau vṛddhe ārtavamāpyāyyate| āgneyānāṃ ca dravyāṇāmiti
tilamāṣasurāśuktādīnām| stanyakṣaya ityādi| mlānatā anunnatiḥ| cikitsāmāha-
tatra śleṣmavardhanetyādi| stanyasya rasajatvāt| garbhakṣaya ityādi| atra
cikitsāmāha- tatretyādi| prāptabastikālāyā iti prāptāṣṭamamāsāyā ityarthaḥ|
medyānnopayoga iti snigdhānnopayogaḥ; “medhyāṇḍopayoga” ityanye paṭhanti,
“medhyāṇḍāni vṛṣyāṇḍāni, bastamatsyāṇḍādīni” iti ca vyākhyānayanti||12||
ata ūrdhvamativṛddhānāṃ doṣadhātumalānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ | vṛddhiḥ
punareṣāṃ svayonivardhanātyupasevanādbhavati | tatra, vātavṛddhau vākpāruṣyaṃ
33
kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇamuṣṇakāmi(ma)tā nidrānāśo'lpabalatvaṃ
34
gāḍhavarcastvaṃ ca; pittavṛddhau pītāvabhāsatā santāpaḥ
śītakāmitvamalpanidratā mūrcchā balahānirindriyadaurbalyaṃ
pītaviṇmūtranetratvaṃ ca; śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaityaṃ sthairyaṃ
gauravamavasādastandrā nidrā sandhiviśleṣaśca
||13||
ata ūrdhvamityādi| gāḍhavarcastvaṃ ceti cakāro'yaṃ vātasya
prakṛtikarmaṇo'tiśayatvaṃ samuccinoti, evaṃ pittakapharasādiṣvapi
cakāraprayojanam| vākpāruṣyaṃ vacanakārkaśyaṃ, kecidvākpāruṣyaṃ na paṭhanti|
kārśyaṃ māṃsakṣayaḥ| kārṣṇyaṃ kṛṣṇatvaṃ śarīre| alpabalatvam utsāhahāniḥ|
pittavṛddhāvityādi| alpanidratā kiñcit snigdhatvāt pittasya| mūrcchā
sarvendriyaśaktestiraskāraḥ| balahāniriha ojohāniḥ, santāpāttatkṣayopapatteḥ|
śleṣmavṛddhāvityādi| śauklyaśaitye tvagādīnām| sthairyaṃ gātrāṇāṃ stambhaḥ|
avasādaḥ cittadehayorglāniḥ| tandrā nidrābhedaḥ| sandhiviśleṣaḥ
atyantavṛddhena viṣa(gha)ṭanam| ‘sandhyasthiśliṣṭatā
35
’ iti kecit paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ‘kaphopacitatvāt suṣṭhu saṅghaṭṭanaṃ
sandhyasthnorbhavati’ iti| ‘adhyasthiśliṣṭatā’ iti kvacit pāṭhaḥ||13||
raso'tivṛddho hṛdayotkledaṃ prasekaṃ cāpādayati; raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ
sirāpūrṇatvaṃ ca; māṃsaṃ sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu vṛddhiṃ
gurugātratāṃ ca; medaḥsnigdhāṅgatāmudarapārśvavṛddhiṃ kāsaśvāsādīn
daurgandhyaṃ ca; asthyadhyasthīnyadhidantāṃśca; majjā sarvāṅganetragauravaṃ
ca; śukraṃ śukrāśmarīmatiprādurbhāvaṃ ca
||14||
dhātūnāmativṛddhiṃ darśayannāha- raso'tivṛddha ityādi| hṛdayotkledaṃ hṛllāsam,
anye chardimāhuḥ| prasekaṃ lālāsrāvamityarthaḥ| āpādayatīti kriyāpadaṃ garbho
jaṭharābhivṛddhiṃ svedaṃ cetyantaṃ yāvadanuvartate| adhyasthīni adhikāsthīni|
adhidantāniti adhikān dantān; cakārāt keśanakhayorapyativṛddhirjñeyā|
śukramityādi|- atiprādurbhāvamiti atipravṛttiṃ śukrasyetyarthaḥ||14||
purīṣamāṭopaṃ
36
kukṣau śūlaṃ ca; mūtraṃ mūtravṛddhiṃ
37
muhurmuhuḥ pravṛttiṃ bastitodamādhmānaṃ ca; svedastvaco daurgandhyaṃ kaṇḍūṃ ca
||15||
malānāmativṛddhiṃ darśayannāha- purīṣamityādi| āṭopam ādhmānaṃ,
kṣobhamityanye| mūtramityādi| ādhmānamiha bastereva||15||
ārtavamaṅgamardamatipravṛttiṃ
38
daurgandhyaṃ ca; stanyaṃ stanayorāpīnatvaṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ todaṃ ca;
garbho jaṭharābhivṛddhiṃ svedaṃ ca ||16||
upadhātūnāmativṛddhiṃ nirdeṣṭumāha- ārtavamityādi| aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ|
daurgandhyaṃ pittadharmatvādārtavasya, taduktaṃ- “īṣatkṛṣṇaṃ vigandhaṃ ca”
(śā. a. 3) ityādi; “daurbalyam” ityanye paṭhanti| cakārādraktagulmādīnapi||16||
teṣāṃ yathāsvaṃ saṃśodhanaṃ kṣapaṇaṃ ca kṣayādaviruddhaiḥ
39
kriyāviśeṣaiḥ prakurvīta ||17||
cikitsāsūtraṃ nirdiśannāha- teṣāmityādi| yathāsvaṃ yadyadasyātmīyam|
kṣapaṇamatra saṃśamanam| kṣayādaviruddhaiḥ kriyāviśeṣairiti tantrāntaroktaiḥ|
tathāhi- “chinnāviśvādibhirvāyuṃ, pittaṃ kṣaudraphalatrikaiḥ| kaphaṃ
guḍārdrakādyaiśca jayeddoṣāvirodhibhiḥ”- iti| anye tvevaṃ paṭhanti- “teṣāṃ
kṣapaṇamaviruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ kurvīta”| kriyāviśeṣairiti kriyāḥ
saṃśodhanasaṃśamanāhārācārākhyāḥ||17||
pūrvaḥ pūrvo'tivṛddhatvādvardhayeddhi paraṃ param | tasmādatipravṛddhānāṃ
dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam ||18||
svayaṃ tāvadete vṛddhā anarthakarāḥ, paramparayā vardhitāḥ
pūrvaparadhātubhirapi mahānarthakāriṇa iti darśayannāha- pūrva ityādi| hi
yasmādarthe| hrāsanamiti hrāso'tra vṛddherhāniḥ| pūrvaḥ pūrva
ityādyupalakṣaṇam| tena paro'pi vṛddhaḥ
pratisrotaḥsaridbandhaḥ(dha)sthalāplāvananyāyena pūrvaṃ vardhayati, tathā
paro'pi kṣīṇaḥ pūrvaṃ kṣapayati, tathā pūrvaḥ kṣīṇaḥ paraṃ kṣapayati|
kecidamuṃ ślokaṃ ‘yasya dhātukṣayādvāyuḥ’ ityādiślokasyāgre paṭhanti||18||
balalakṣaṇaṃ
40
balakṣayalakṣaṇaṃ cāta ūrdhvamupadekṣyāmaḥ | tatra rasādīnāṃ śukrāntānāṃ
dhātūnāṃ yat paraṃ tejastat khalvojastadeva balamityucyate,
svaśāstrasiddhāntāt ||19||
balalakṣaṇamityādi| param utkṛṣṭaṃ, teja iva tejaḥ, tejo ghṛtaṃ vā, ghṛtaṃ
yathā kṛtsnakṣīrasnehastathaivaujo'pi kṛtsnadhātusneha ityarthaḥ; “yat paraṃ
teja iti yadutkṛṣṭaṃ sāraḥ” ityanye vyākhyānayanti| tat khalvojastadeva
balamityucyata iti, iyaṃ cābhedoktiścikitsaikyārthā, paramārthastu
balaujasorbheda eva; yathā bhedastaducyate-
sarvadhātusnehabhūtasyopacayalakṣaṇasyaujaso rūparasau vīryādi ca vidyate,
balasya tu bhāraharaṇādiśaktigamyasya rasavīryavarṇādiguṇā na vidyante,
ato'nayorbhedo'styeveti; tathāca balaujasorbhedo vedotpattāvadhyāye uktaḥ-
“prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca”(sū. a. 1)- iti| tantrāntare tu
ojaḥśabdena raso'pyucyate, jīvaśoṇitamapyojaḥśabdenāmananti kecit,
ūṣmāṇamapyojaḥśabdenāpare vadanti||19||
tatra balena sthiropacitamāṃsatā
41
sarvaceṣṭāsvapratighātaḥ svaravarṇaprasādo bāhyānāmābhyantarāṇāṃ ca
karaṇānāmātmakāryapratipattirbhavati ||20||
balasya prākṛtaṃ karma nirdeṣṭumāha- tatra balenetyādi| sthiropacitamāṃsateti
etatsarvadhātusāropacayalakṣaṇena balena; sarvaceṣṭāsviti
kāyavāṅmanovyāpāreṣu, apratighāto'pratihataśaktitvam,
etadbhāraharaṇādiśaktilakṣaṇena balena; svaravarṇaprasāda iti prasādo
nairmalyam; etadubhayātmakena balena| bāhyānāmityādi|- bāhyānāṃ karaṇānāṃ
karmendriyāṇām, ābhyantarāṇāṃ buddhīndriyāṇām| ātmakāryapratipattiḥ
svakīyakāryāvabodho bhavati; ‘pratipattiratrānuṣṭhānam’ ityanye| tatra
bāhyānāṃ vākpāṇipādapāyūpasthānāmātmakāryāṇi vacanādānagamanavisargānandanāni,
ābhyantarāṇāṃ karaṇānāṃ śrotratvakcakṣurjihvānāsikānāmātmakāryāṇi
śabdasparśarūparasagandhagrahaṇāni; etadapyubhayātmakena balena| kecidanyathā
vyākhyānayanti- “bāhyānāṃ śrotratvakcakṣurjihvānāsikāvākpāṇipādapāyūpasthānām,
ābhyantarāṇāṃ manobuddhiprabhṛtīnāṃ, balakāraṇabhūtamojaḥ” iti||20||
bhavanti cātra- ojaḥ
42
somātmakaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītaṃ sthiraṃ saram | viviktaṃ mṛdu mṛtsnaṃ ca
prāṇāyatanamuttamam ||21|| dehaḥ
sāvayavastena vyāpto bhavati dehinaḥ | tadabhāvācca śīryante śarīrāṇi
śarīriṇām ||22||
balacikitsārthaṃ svacikitsārthamapi ca prākṛtairguṇairnirdiśannāha- oja
ityādi| somātmakaṃ saumyam| snigdhaṃ snehaguṇayuktam| śuklam atiśvetam| yattu
carake- “hṛdi tiṣṭhati yacchuddhaṃ raktamīṣat sapītakam” (sū. a. 17)-
ityādiślokenaujastrivarṇaṃ paṭhitaṃ; tatra hi śuddhagrahaṇena śuklamuktam,
ataḥ śuklapītaraktavarṇāstraya uktāḥ; atrāpyojasastraya eva varṇāḥ, yenātra
‘śukramojaḥ’ iti paṭhitaṃ, śukraujasorabhedādaparaṃ tailakṣaudravarṇadvayaṃ
prāptaṃ; tenātrāpi śuklaraktapītavarṇāstraya evaujasa uktāḥ; na cātra
śukraujasorbhedo'ṅgīkartavyaḥ, tasmin satyaṣṭadhātutvaṃ syāt,
tasmādrasādidhātusnehaparamparāhaitukaḥ snehaḥ śukraṃ,
kṣīrasthaghṛtamivābhinnamojaḥ śukreṇa| apare śuklasthāne śukraṃ paṭhanti;
yuktaṃ caitat śukravarṇenaivaujovarṇānāṃ nirdiṣṭatvāt| śītaṃ śītavīryam|
sthiraṃ śarīrāvayavasthairyakāri| saraṃ prasaraṇaśīlam| anye tvatra ‘rasaṃ’
iti paṭhanti, ‘pradhānarasakalpanayā madhuram’ iti vyākhyānayanti ca| viviktaṃ
śreṣṭhairguṇairyuktam; anye punarviviktaṃ pratyagramāhuḥ, tataḥ
pratyagrairevānnādibhirāpyāyanam| mṛdu komalam| mṛtsnaṃ ceti picchilam|
cakārādgurvādayo guṇā anuktāḥ samuccīyante| prāṇānām agnīṣomādīnām, āyatanaṃ
sthānam| uttamaṃ śreṣṭham| tatra balenetyādivākyena sthitau hetutvaṃ
pratipādayati| deha ityādi| tena ojasā| bhavati utpadyate| idānīṃ pralaye
tasyaiva hetutvaṃ darśayannāha- tadabhāvādityādi| śīryante vinaśyanti| ayaṃ
pāṭho'bhāvāt samagro na likhitaḥ||21-22||
abhighātātkṣayātkopācchokāddhyānācchramātkṣudhaḥ
43| ojaḥ saṅkṣīyate hyebhyo dhātugrahaṇaniḥsṛtam | tejaḥ samīritaṃ
tasmādvisraṃsayati dehinaḥ ||23||
idānīmabhighātādibhirhetubhirojasaḥ kṣayaṃ nirdiśannāha- abhighātādityādi|
ebhyo'bhighātādihetubhyaḥ| dhātugrahaṇamiti dhātavo gṛhyante yaistāni
dhātugrahaṇāni dhātuvāhīni srotāṃsi, tebhyo niḥsṛtaṃ nirgataṃ
sarvadhātusnehaparamparārūpeṇa; athavā dhātugrahaṇaṃ hṛdayaṃ dhātuvahasrotasāṃ
sthānatvāt, tasmāddhṛdayānniḥsṛtaṃ, srotaso mukhaireva| anyaistu hṛdayameva
dhātūn gṛhṇātīti dhātugrahaṇaśabdenaiva hṛdayamucyate| tejaḥ pittaṃ, samīritaṃ
samyakpreritaṃ ‘vātena’ iti śeṣaḥ| tasmāt hṛdayāt; visraṃsayati cyāvayati||23||
tasya
44
visraṃso vyāpat kṣaya iti (trayo doṣāḥ;) liṅgāni
45
bhavanti sandhiviśleṣo gātrāṇāṃ sadanaṃ doṣacyavanaṃ kriyāsannirodhaśca
visraṃse, stabdhagurugātratā vātaśopho varṇabhedo glānistandrā nidrā ca
vyāpanne, mūrcchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo maraṇamiti ca kṣaye
||24||
tasyaujasaḥ kṣayabhedān sādhyāsādhyajñānārthaṃ svalakṣaṇairnirdiśannāha-
tasyetyādi| visraṃsaḥ sthānāccyutirabhighātādibhireva| vyāpadanyathāpattiḥ, sā
duṣṭadoṣadūṣyasaṃsargāt| kṣayaḥ svapramāṇāt śokadhyānakṣayādibhiḥ| ‘liṅgāni
vyāpannasya bhavanti’ iti kecit paṭhanti; vyāpannasya doṣadūṣitasya|
visraṃsādīnāmojaḥkṣayabhedānāṃ kiṃ liṅgamityāha- sandhiviśleṣa ityādi|
sandhiviśleṣaḥ sandhīnāṃ viṣaṭanam| doṣacyavanaṃ svasthānādvātādīnāṃ bhraṃśaḥ,
anye “doṣaiḥ kṛtvā cyavanamojasaḥ” iti vadanti, “doṣacyavanaṃ malānāṃ
cyavanam” iti kecit| kriyāṇāṃ kāyavāṅmānasīnāṃ sannirodhaḥ; “kriyāśabdāgre nañ
lupto draṣṭavyaḥ; nañ īṣadarthe, tena kriyāṇāmīṣatsannirodhaḥ” ityanye
vyācakṣate| cakārādbalasya prākṛtakarmahāniḥ| evaṃ vyāpattau kṣaye ca
cakāraprayojanam| etāni visraṃse liṅgāni bhavantīti yojyam|
stabdhagurugātrateti stabdhagurubhyāṃ gātrateti sambadhyate; stabdhagātratā
jānvāderanamanasāmarthyam| varṇabhedo gaurādivarṇānyatvam| glāniḥ apraharṣaḥ|
tandrā indriyārthe'karmaṇyatā| vyāpanne ‘liṅgāni bhavanti’ ityanuvartate|
mūrcchetyādi mūrcchā vijñānendriyanirodhaḥ| mohaḥ vaicittyam| pralāpaḥ
asambaddhabhāṣaṇam| kṣaye ‘liṅgāni bhavanti’ ityanuvartate||24||
bhavanti cātra- trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ | viśleṣasādau
gātrāṇāṃ doṣavisraṃsanaṃ śramaḥ
||25|| aprācuryaṃ kriyāṇāṃ ca
balavisraṃsalakṣaṇam
46| gurutvaṃ stabdhatā'ṅgeṣu glānirvarṇasya bhedanam
||26|| tandrā nidrā vātaśopho balavyāpadi
lakṣaṇam | mūrcchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo'jñānameva ca
||27|| pūrvoktāni ca liṅgāni maraṇaṃ ca
balakṣaye |28|
gadyoktamevārthaṃ ślokairāha- bhavanti cātretyādi| trayo doṣāḥ tisro
vikṛtayaḥ| viśleṣasādāvityādi| pūrvoktāni visraṃsavyāpadorliṅgānītyarthaḥ||25-27||
tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣairaviruddhairbalamāpyāyayet
47; itaraṃ
48
tu mūḍhasañjñaṃ varjayet ||28||
cikitsāsūtraṃ nirdiśannāha- tatretyādi| kriyāviśeṣai rasāyanavājīkaraṇādibhiḥ|
aviruddhairagnyādyaviruddhaiḥ| balaṃ śaktyupacayalakṣaṇam| āpyāyayet
vardhayet| kṣīṇasyāvasthāyāṃ varjanamāha- itaraṃ tvityādi|- itaraṃ kṣīṇaṃ
varjayet| kimbhūtaṃ varjayedityāha- mūḍhasañjñaṃ naṣṭasañjñaṃ, pūrvaṃ
mohasyoktatvāt| mūḍhasañjñaṃ varjayedityetasyāgre kecit suśrutādhyāyinaḥ
“tejo'pyāgneyaṃ kramaśaḥ pacyamānānāṃ dhātūnāmabhinirvṛttamantarasthaṃ
snehajātaṃ vasākhyaṃ strīṇāṃ viśeṣato bhavati; tena
mārdavasaukumāryamṛdvalparomatotsāhadṛṣṭisthitipaktikāntidīptayo bhavanti; tat
kaṣāyatiktaguruśītarūkṣaviṣṭambhivegavighātavyavāyavyāyāmavyādhikarṣaṇai(rśanai)śca
vikriyate; tasyāpi pāruṣyavarṇabhedatodaniṣprabhatvāni visraṃsane bhavanti,
kārśyaṃ mandāgnitā'dhastiryakca pracyutirvyāpattau,
dṛṣṭyagnibalahānyanilaprakopamaraṇāni kṣaye| tatra
snehapānābhyaṅgapradehapariṣekasnigdhalaghvannāni kṣayādṛte vidadhīta” ityamuṃ
paṭhanti| ayaṃ tu pāṭho na paṭhanīyaḥ, kutaḥ? nibandhakārairanārṣīkṛtatvāt
49||28||
doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇo'pi vā naraḥ | svayonivardhanaṃ yattadannapānaṃ
prakāṅkṣati ||29|| yadyadāhārajātaṃ tu
kṣīṇaḥ prārthayate naraḥ | tasya tasya sa lābhe tu taṃ taṃ kṣayamapohati
||30|| yasya
50
dhātukṣayādvāyuḥ sañjñāṃ karma ca nāśayet | prakṣīṇaṃ ca balaṃ yasya nāsau
śakyaścikitsitum ||31||
doṣetyādi| svayonivardhanam ātmakāraṇavardhanaṃ yadannapānaṃ tadabhilaṣati|
yadyadityādi| āhārajātamāhārasamūham| kecidācāryā amuṃ ślokaṃ na paṭhanti|
kecit suśrutādhyāyino'tra doṣadhātvādikṣayavināśārthaṃ deyamannādikaṃ
paṭhanti- “yavān mudgān hareṇūṃśca rūkṣaṃ ca laghubhojanam| kaṣāyakaṭutiktaṃ
ca vātakṣīṇo'bhikāṅkṣati|| tilamāṣakulatthādi piṣṭānnavikṛtiṃ tathā|
mastuśuktāmlatakrāṇi pittakṣīṇastathā dadhi|| māṃsaṃ māhiṣavārāhamājaṃ
guḍagurūṇi ca| śleṣmakṣīṇo'bhilaṣati kṣīrasvapnadadhīni ca|| ikṣuṃ māṃsarasaṃ
manthaṃ madhu sarpirguḍodakam| asṛṅmāṃsaṃ yavāgūṃ ca rasakṣīṇo'bhivāñchati||
drākṣādāḍimayuktāni sasnehalavaṇāni ca| raktasiddhāni māṃsāni
raktakṣīṇo'bhikāṅkṣati||amlāni dadhisiddhāni tathā ṣāḍavakāni ca|
sthūlakravyādamāṃsāni māṃsakṣīṇo'bhikāṅkṣati|| medaḥsiddhāni māṃsāni
grāmyānūpaudakāni ca| sakṣārāṇi viśeṣeṇa medaḥkṣīṇo'bhikāṅkṣati|| rasān
susiddhān sāsthīni māṃsānīhābhikāṅkṣati|| asthikṣīṇastathā māṃsaṃ
majjāsthisnehasaṃyutam| svādvamlasaṃyutaṃ dravyaṃ majjakṣīṇo'bhikāṅkṣati||
mayūrakukkuṭāṇḍāni haṃsasārasayostathā| grāmyānūpaudakānāṃ ca
śukrakṣīṇo'bhikāṅkṣati|| yavāni yavakānnāni śākāni vividhāni ca| māyūraṃ
māṣayūṣaṃ ca varcaḥkṣīṇo'bhikāṅkṣati|| peyāmikṣurasaṃ kṣīraṃ saguḍaṃ
badarodakam| mūtrakṣīṇo'bhilaṣati trapusairvārukāṇi ca|| abhyaṅgaṃ mardanaṃ
madyaṃ nivātaśayanāsanam| guruprāvaraṇaṃ caiva svedakṣīṇo'bhikāṅkṣati||
kaṭvamlalavaṇāmlāni vidāhīni gurūṇi ca| phalaśākānupānāni strī
vāñchatyārtavakṣaye|| mṛgājāvivarāhāṇāṃ garbhān vāñchati saṃskṛtān|
vasāśūlyaprakārādīn bhoktuṃ garbhaparikṣaye|| surāśālyannamāṃsāni gokṣīraṃ
śarkarāṃ tathā| āsavaṃ dadhi hṛdyāni kṣaye stanyasya vāñchati” iti| yasyetyādi
‘itaraṃ tu mūḍhasañjñaṃ varjayet’ ityanenaivāsyoktārthatvāt kecidamuṃ na
paṭhanti, “sarvadhātukṣayavyāpakatvādbhinnaviṣayo'yaṃ ślokaḥ,tasmāt
paṭhanīyaḥ” ityanye||29-31||
rasanimittameva sthaulyaṃ kārśyaṃ ca | tatra
śleṣmalāhārasevino'dhyaśanaśīlasyāvyāyāmino divāsvapnaratasya cāma evānnaraso
51
madhurataraśca śarīramanukrāmannatisnehānmedo janayati,
tadatisthaulyamāpādayati
52; tamatisthūlaṃ
kṣudraśvāsapipāsākṣutsvapnasvedagātradaurgandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni
kṣipramevāviśanti, saukumāryānmedasaḥ sarvakriyāsvasamarthaḥ,
kaphamedoniruddhamārgatvāccālpavyavāyo bhavati, āvṛtamārgatvādeva śeṣā dhātavo
nāpyāyante'tyarthamato'lpaprāṇo bhavati,
pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikārāṇāmanyatamaṃ prāpya
pañcatvamupayāti, sarva eva cāsya rogā balavanto
53
bhavantyāvṛtamārgatvāt srotasām; atastasyotpattihetuṃ pariharet | utpanne tu
śilājatuguggulugomūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣakaśyāmākoddālakādīnāṃ
virūkṣaṇacchedanīyānāṃ ca dravyāṇāṃ vidhivadupayogo vyāyāmo
lekhanabastyupayogaśceti
54||32||
rasanimittamityādi| cakārānmadhyaśarīratvaṃ ca| nanu, kathameka eva rasaḥ
parasparaviruddhayoḥ sthaulyakārśyayorheturityata āha- tatretyādi|
adhyaśanaśīlasyeti ajīrṇabhojanābhyāsina ityarthaḥ| nanu, medasvino
dīptāgnitve kathamāmarasasambhavaḥ? naiṣa doṣaḥ,
dīptāgnitve'pyadhyaśanaśīlatvādāmaraso bhavati| tarhi kathaṃ rasaścāpakvaśceti
virodhanīyavacanaṃ? na hyapakvo rasavyapadeśaṃ labhate| satyaṃ, jāṭhareṇāgninā
rasaḥ kadbhāvena
55
kṛta eva, kintu dhātvagnibhirapākādāma ityucyate| śarīramanukrāmanniti taṃ taṃ
śarīradeśaṃ gacchannityarthaḥ| medo janayati
viśiṣṭāhāravaśādadṛṣṭavaśānmedasā''vṛtamārgatvācca dhātudvayamatikramya meda
eva vardhayati| tadatisthaulyamāpādayatīti tat medaḥ, āpādayati karoti|
krathanaṃ svapataḥ kaṇṭhe ghurghurāravaḥ, anye tvakasmācchvāsāvarodhaṃ
krathanaṃ kathayanti| gadgadatvam avyaktavacanatvam| kṣipramevāviśantīti ete
kṣudraśvāsādayastaṃ sthūlaṃ śīghrameva praviśanti, sthūle bhavantītyarthaḥ|
śeṣadhātavo nāpyāyante'tyarthamiti śeṣadhātavo'sthyādayaḥ| vātavikārāṇāmiti
atra vātavikārā medaḥkṛtamārgāvaraṇanimittavātakopavikārā ityarthaḥ|
anyatamamiti eṣāmekam| pañcatvamupayātīti maraṇamupagacchatītyarthaḥ| tasya
cikitsāmāha- ata ityādi| tasyotpattihetuṃ pariharedityanena
nidānaparivarjanenānāgatābādhacikitsoktā| utpanne jāte punarityarthaḥ|
uddālakādīnāmiti uddālaka āraṇyakodravaḥ, ādiśabdādgavedhukādīnāṃ grahaṇam|
virūkṣaṇacchedanīyānāmiti virūkṣaṇaṃ medoghnaṃ, chedanīyaṃ srotoviśodhanīyam|
vidhivadupayoga iti puruṣāgnibalamātrāvidhānavānupayoga ityarthaḥ|
lekhanabastyupayogaśca lekhanabastayaścikitsitoktāḥ,
“triphalākvāthagomūtrakṣaudrakṣārasamanvitāḥ| ūṣakādipratīvāpā bastayo
lekhanāḥ smṛtāḥ” (ci. a. 38) iti| cakārādvyāyāmādayo mṛdavaḥ
kāṅkāyanasaktavaśca||32||
tatra
punarvātalāhārasevino'tivyāyāmavyavāyādhyayanabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇapipāsākṣu
tkaṣāyālpāśanaprabhṛtibhirupaśoṣito rasadhātuḥ śarīramananukrāmannalpatvānna
prīṇāti, tasmādatikārśyaṃ bhavati; so'tikṛśaḥ
kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣabhārādāneṣvasahiṣṇurvātarogaprāyo'lpaprāṇaśca
kriyāsu bhavati,
śvāsakāsaśoṣaplīhodarāgnisādagulmaraktapittānāmanyatamamāsādya maraṇamupayāti,
sarva eva cāsya rogā balavanto bhavantyalpaprāṇatvāt; atastasyotpattihetuṃ
pariharet | utpanne tu
payasyāśvagandhāvidārigandhāśatāvarībalātibalānāgabalānāṃ madhurāṇāmanyāsāṃ
cauṣadhīnāmupayogaḥ, kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ ca,
divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇabastyupayogaśceti
||33||
kārśyanimittaṃ darśayannāha- tatra punarityādi| vātalāhārasevina iti
atirūkṣāhārasevinaḥ| ativyāyāmetyādi atiśabdo vyāyāmādibhiḥ pratyekaṃ
sambadhyate| kṣayo dhātukṣayaḥ| upaśoṣito rasadhāturiti
atirūkṣīkṛto'lpīkṛtaśca| na prīṇāti īṣatprīṇātītyarthaḥ| so'tikṛśa
ityanenopacayalakṣaṇabalābhāvo darśitaḥ| vātarogaprāya iti vātarogabahula
ityarthaḥ| alpaprāṇaśca kriyāsu bhavatīti kāyavāṅmānasīṣu kriyāsu
viṣaye'lpaśaktirbhavati; etena śaktilakṣaṇabalābhāva uktaḥ| śoṣo rājayakṣmā|
utpanne tviti ‘kārśye’ iti śeṣaḥ| payasyā arkapuṣpī, kṣīrakākolītyanye|
vidārigandhā śāliparṇī| madhurāṇāmityādi ṛddhivṛddhijīvakādīnām|
bṛṃhaṇabastyupayogaśceti bṛṃhaṇabastiryathā-
“bṛṃhaṇadravyaniḥkvāthāstatkalkasnehasaindhavaiḥ| yuktāḥ khajapramathitā
bastayo bṛṃhaṇā matāḥ” (ci. a. 38) iti| cakārāt santarpaṇamapi laghu
kartavyam||33||
yaḥ punarubhayasādhāraṇānyāseveta tasyānnarasaḥ śarīramanukrāman samān
dhātūnupacinoti, samadhātutvānmadhyaśarīro bhavati sarvakriyāsu samarthaḥ
kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣātapasaho balavāṃśca, sa satatamanupālayitavya iti
||34||
madhyaśarīrasya hetuṃ guṇaṃ ca darśayannāha- yaḥ punarityādi|
ubhayasādhāraṇāni nātisnigdharūkṣāṇi svāsthyavṛttikāni dravyāṇi
ṣaṣṭikaraktaśālilāvakadāḍimataṇḍulīyakādīni, adivāsvapnādīṃśca vihāraviśeṣān|
sarvakriyāsu samartha ityanenaiva balavattve labdhe yadbalavāṃśceti karoti
tanniyamārtham; evambhūtāhāravihārasevī balavāneva bhavatītyarthaḥ|
madhyaśarīrasya cikitsāmāha- sa satatamanupālayitavya iti
‘svasthavṛttānuvartanena’ iti śeṣaḥ||34||
bhavanti cātra- atyantagarhitāvetau
56
sadā sthūlakṛśau narau | śreṣṭho madhyaśarīrastu kṛśaḥ sthūlāttu pūjitaḥ
||35||
tayordvayoḥ kṛśasthūlayordoṣavattve'pi sthūlasyātiśayadoṣavattvaṃ
madhyaśarīrasya ca guṇavattvaṃ nirdeṣṭumāha- atyantetyādi| kutaḥ sthūlāt kṛśaḥ
pūjitaḥ? ucyate- sthūlasya kriyā'kṣamatvāt, atiśayena vyādhipīḍanācca||35||
doṣaḥ prakupito dhātūn kṣapayatyātmatejasā | iddhaḥ svatejasā
vahnirukhāgatamivodakam ||36||
doṣādīnāṃ kṣayavṛddhyorekatra nirdeśe'pi doṣā eva dhātumalakṣayahetava iti
darśayannāha- doṣa ityādi| doṣo vātapittakaphasañjñakaḥ| dhātūniti
dhātuśabdo'tra sameṣu maleṣvapi vartate, dehadhāraṇasāmarthyāt; athavā
dhātuśabda upalakṣaṇam, tena malā api prāpyante| kṣapayatīti kṣapaṇaṃ
vṛddhisāmyayoḥ hrāsaḥ| ātmatejaseti ātmaśaktyā| tatra pittaṃ
kaṭukoṣṇatvāddhātūn kṣapayati, vāyuśca śoṣaṇahetutvāt, kapho
mārgāvarodhakatvāt| iddho dīptaḥ| ukhāgataṃ sthālīstham||36||
vailakṣaṇyāccharīrāṇāmasthāyitvāttathaiva
57
ca | doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇaṃ na vidyate
||37||
kutaḥ punaḥ palādimānena doṣādīnāṃ pramāṇaṃ na nirdiṣṭamityāha-
vailakṣaṇyādityādi|- vailakṣaṇyāt visadṛśatvāt, visadṛśatvaṃ cātra
vātādiprakṛti-rasaraktādisāra-saṃhanana-dīrghahrasvādikāyabhedena|
asthāyitvāttathaiva ceti anavasthitatvāt, asthāyitvaṃ ca dvividhe'pi kāle
nityaga āvasthike'pi ca; tatra nityage prātaḥ śleṣmopacīyate madhyāhne
pittamityādi pratyahamāhnikacayādibhedena, tathā hemante śleṣmopacīyate grīṣme
vāyurityādyārtavacayādibhedena; tathā''vasthike'pi bālye śleṣmā'bhivardhate,
tathā bālye śukrālpatvaṃ kanyānāmārtavastanyābhāvaḥ, yuvasu pittamupacīyate,
vṛddheṣu vāyurityādinā| parimāṇamiti svaṃ sarvato mānaṃ na vidyate; tena
58
kasyacideva kvacideva mānaṃ kartuṃ śakyate, na sarvata ityarthaḥ||37||
eṣāṃ samatvaṃ yaccāpi bhiṣagbhiravadhāryate
59| na tat svāsthyādṛte śakyaṃ vaktumanyena hetunā
||38||
nanu, doṣādīnāṃ palādimānaṃ vinā sāmyaṃ kathaṃ jñeyamityāha- eṣāmityādi|
eṣāmiti doṣadhātumalānām| na tadityādi tadapi sāmyaṃ; svāsthyādṛte svāsthyaṃ
vinā||38||
doṣādīnāṃ tvasamatāmanumānena lakṣayet | aprasannendriyaṃ
60
vīkṣya puruṣaṃ kuśalo bhiṣak ||39||
kṣayavṛddhibhedātmakamasāmyamanumānena darśayannāha- doṣādīnāmityādi|
doṣādīnāmiti ādiśabdena dhātumalānāṃ grahaṇam| tuśabdaḥ punararthe| asamatāṃ
kṣayavṛddhilakṣaṇām| ‘aprasannendriyaṃ’ ityatra ‘aprasannatanuṃ’ iti yanna
kṛtaṃ tadindriyādhiṣṭhānānāmindriyaśaktīnāṃ ca prasannatvaṃ bodhayati|
vīkṣyetyanena varṇādi sarvamuktaṃ bhavati| ‘vīkṣya’ ityatra ‘jñātvā’ ityeke
paṭhanti||39||
(svasthasya rakṣaṇaṃ kuryādasvasthasya tu buddhimān) | kṣapayedbṛṃhayeccāpi
doṣadhātumalān bhiṣak | tāvadyāvadarogaḥ syādetatsāmyasya
61
lakṣaṇam ||40||
asāmyaṃ vṛddhikṣayātmakamityanumānena pratipādya kiṃ kuryādityāha-
kṣapayedityādi|- kṣapayediti vṛddhān doṣadhātumalān hrāsayedityarthaḥ|
bṛṃhayediti tāneva kṣīṇān vardhayet| kṣapaṇabṛṃhaṇayormātrāvadhiṃ
darśayannāha- tāvadityādi| kutaḥ punarārogyamavadhirityāha- etat sāmyasya
lakṣaṇamityādi| ayaṃ pāṭhaḥ samagro'bhāvānna likhitaḥ||40||
samadoṣaḥ
62
samāgniśca samadhātumalakriyaḥ | prasannātmendriyamanāḥ svastha ityabhidhīyate
||41||
doṣādisāmyaṃ svāsthyaṃ, taddarśayitumāha- samadoṣa ityādi| nanu, dvividhe'pi
kāle nityaṃ doṣacayādyanubandhāt kathaṃ samadoṣatvaṃ? tathāhi nityage- āhnike
tāvat prātaḥ kaphaḥ kupyati, madhyāhne pittamityādi; tathā''rtave'pi hemante
kaphaścīyate vasante sa eva kupyatīti; tathā''vasthike ca kāle
‘bāle(lye)vivardhate śleṣmā’(sū. a. 35) ityādyuktatvāt| ucyate-
doṣacayāderalpatvādatadvyapadeśa iti, ekataṇḍulābhyavahāre'naśanavyapadeśavat|
anye tvevaṃ vadanti- “ārtave cayādau svasthavṛttoktavidhibhirāhorātrike
punaranāgatābādhoktadantadhāvanādividhānena doṣāṇāṃ sāmyamupapannameva” iti|
samadhātumalakriya iti samā dhātumalānāṃ kriyā yasya sa tathā| kriyā
svapnajāgaraṇādiketi kecidbhinnaṃ kriyāśabdaṃ vyākhyānayanti|
prasannātmendriyamanā iti ātmā dehaḥ, anye karmātmā baddhapuruṣaḥ; tasya
nirvikārasyāpi śarīraguṇadoṣābhyāṃ baddhatvamācāryairbahudhoktam
63, asmābhirgranthagauravabhayānnocyate| indriyāṇi
bhautikādhiṣṭhānaśaktirūpāṇi, manastvindriyānugrāhakamantaḥkaraṇam| evambhūtaḥ
puruṣaḥ svastha ityabhidhīyate ‘pūrvācāryaiḥ’ iti śeṣaḥ|
doṣasāmyenaivāgnyādisāmyaṃ labdhaṃ tat kiṃ pṛthagācāryaḥ prāha? ucyate, na
doṣaiḥ samā agnyādayo bhavitumarhantīti; kutaḥ? pṛthakcikitsitatvāt;
pittaharaṇamapi sarpirajāpayaścāgniṃ vardhayati| atra śrīmādhavaḥ prāha-
“labdhāścet samadoṣatve samāgnitvādayastadā| pṛthaguktāḥ kimarthaṃ te
bhaktireṣā
64
nirarthakā”- iti; samādhānamāha- “doṣe'bhyaste yato bhinnāḥ pṛthaguktā atastu
te| prakṛtyā tādṛśāḥ kecidatyarthaṃ vā na dūṣaṇam”- iti| ‘doṣādīnāṃ
tvasamatām’ ityādiślokaṃ ‘vailakṣaṇyāccharīrāṇām’ ityādiślokāgre kecidanyathā
paṭhanti| tathāhi, “palādimānābhāvāt kathameṣāṃ sāmyaṃ jñeyamityāha-
‘doṣādīnāṃ tu samatāmanumānena lakṣayet’ iti ślokārdhameva doṣasāmyajñānārthaṃ
paṭhanti| yenānumānena samatā jñeyā tadeva darśayannāha- eṣāṃ samatvaṃ
yaccāpītyādi| etena sāmyakāryeṇa svāsthyena doṣāṇāṃ samatā jñātavyetyarthaḥ|
ato'nantaraṃ ‘samadoṣaḥ samāgniśca’ ityādi paṭhanti| vyākhyānaṃ cāsya
pūrvamevoktam| idānīṃ svasthapratipālanāyāsvasthasya ca svāsthyakaraṇāyāha-
‘svasthasya rakṣaṇaṃ kuryādasvasthasya tu buddhimān| kṣapayedbṛṃhayeccāpi’
ityādi;” īdṛśaṃ kṛtvā kecit pāṭhakramaṃ paṭhanti||41||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyo nāma
pañcadaśo'dhyāyaḥ ||15||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘svarūpaṃ hi vātādīnāṃ kāryagamyameva, tena kāryamevātra prādhānyāducyate- tatretyādi|’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘tadāha’ iti pā. ↩
- 3 ‘dhāraṇamiti arthādapānasya’ iti pā. ↩
- 4 ‘... śarīramātrasya’ iti pā. ↩
- 5 ‘...pūraṇabṛṃhaṇatarpaṇabalasthairyakṛt’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ| “bṛṃhaṇaṃ saumyasnehanatvābhyāṃ śarīrasya, tarpaṇatvamapi saumyatvādbalakāritvaṃ| carake'pyuktaṃ- “prākṛtastu balaṃ śleṣmā” (ca. sū. a. 17) iti cakraḥ ↩
- 6 ‘...sthānānyāhuḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘dhairyacyavanaṃ maithunaprayojakatayā’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘majjā pūrayati, bījārthaharṣakṛcchukram’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 9 purīṣaṃ niḥsāramapyāśayabalakāritayā vāyvagnidhāraṇamupastambhaṃ ca karoti| taduktaṃ- ‘sarvadhātukṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍbalam’ (ca. ci. a. 8) iti cakraḥ| ‘prāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭambhakṛt purīṣam’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 10 ‘vivekatvāt’ iti pā. ↩
- 11 cakrastu ‘yathoktaraktalakṣaṇaṃ’ iti paṭhati, vyākhyāti ca- ‘yathoktaraktalakṣaṇamiti ārtavarūparaktasya yallakṣaṇamuktaṃ ‘māsi māsi tryahaṃ sraveta’ ityādi, tadevāsya prakṛtisthasya lakṣaṇam’ iti ↩
- 12 ‘teṣāṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘svāsthyapravartakaḥ’ iti, ‘svāsthyapravṛttikaḥ’ iti ca pā. ↩
- 14 āmāśayetarāśayānāṃ śūnyatā’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ| ‘āmāśayetarāśayaśūnyatā śirasaśca’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 15 ‘tṛṣṇā daurbalyaṃ prajāgaraṇaṃ’ iti kvaciddhastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 16 ‘mandaceṣṭatā sakalaprākṛtavātakriyāṇāmalpatā, mūḍhasañjñatā asamyagjñānam, etacca prākṛtavāyorindriyārthasamprāptikarasya vaiguṇyādupapannam’ iti cakraḥ ↩
- 17 ‘svayonivardhanadravyāṇi’ iti pā.| ‘svayonītivaktavye yadvardhanamityadhikaṃ karoti, tena svayoniśca yadvātādīnāṃ kaṣāyādi tathā''malakādi pratibhāti tannirāsārthaṃ, taddhi svayonirapi pathyatvaprabhāvabādhitatvānna vardhanaṃ, tathā prabhāvādapi yatkaphādivardhanaṃ matsyādi tadapi gṛhyate ...... tatra vāyorvāyureva yoniḥ, pittasyāgniḥ, kaphasyāpaḥ, raktaṃ tejojalātmakaṃ, māṃsaṃ pārthivaṃ, medo jalapṛthivyātmakam, asthi pṛthivyanilātmakaṃ, majjā śukraṃ cāpyaṃ, mūtraṃ jalānalātmakaṃ, purīṣaṃ pārthivam, ārtavamāgneyaṃ, svedaḥ stanyaṃ cāpyam’ iti cakraḥ ↩
- 18 ‘dhamanīśaithilyaṃ māṃsakṣaye śuṣirādhāratayā’ iti cakraḥ ↩
- 19 ‘plīhābhivṛddhirudare medaḥkṣaye vṛddhavātenodaraśūnyatayā ca plīhāsthānādbhraṣṭo vardhate’ iti cakraḥ ↩
- 20 ‘asthitodaḥ’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 21 ‘dantabhaṅgo'pi tatprabhavāsthikṣayādeva’ iti cakraḥ ↩
- 22 ‘alpaśukraraktadarśanaṃ ca śukrakṣaye kupitena vāyunā harṣodīritena ca raktānayanādbhavati’ iti cakraḥ ↩
- 23 ‘hṛcchabdaḥ pīḍākampaśoṣaśūnyatābhiryojyaḥ| ete ca rasakṣaye vṛddhavātāddhi bhavanti’ iti cakraḥ ↩
- 24 ‘cakārādihānyatra ca svakarmahāniḥ, paradhātvapacayaśca jñeyaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 25 ‘amlaśītaprārthanā saumyāgneyatvādraktasya svayonitayā bhavati, sirāśaithilyaṃ pūrakaraktālpatayā’ iti cakraḥ ↩
- 26 ‘abhilāṣaḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘asthibalatvāt’ iti pā. ↩
- 28 ‘pratīkāraḥ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 29 ‘saumyasya’ iti pā. ↩
- 30 ‘stokastokādyanugrahaḥ’ iti pā. ↩
- 31 ‘sparśavaiguṇyamiti svedakṣaye vṛddhavātena jñeyam, stabdharomakūpatā svedakṣayeṇa teṣāṃ śuṣkatvāt’ iti cakraḥ ↩
- 32 ‘tatra saṃśodhanamityanena srotaḥśuddhyarthaṃ śodhanaṃ, tacca vamanaṃ virecanamūrdhvādho vā srotaḥśuddhikaratayā’ iti cakraḥ ↩
- 33 ‘tvakpāruṣyaṃ’ iti pā. ↩
- 34 ‘nidrā manaso nivṛttyā bhavati, yaduktaṃ- ‘yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ| viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ” (ca. sū. a. 21) iti| tatra vāyunā manobhramaṇānnidrā na bhavati, pittasyāpyuṣṇatayā manovikṣepānnidrā svalpā bhavati’ cakraḥ ↩
- 35 ‘sandhyasthiśliṣṭatā sandhiśleṣaṇakaphavṛddhyā yuktaiva’ iti cakraḥ ↩
- 36 ‘āṭopamīṣatsaśabdamādhmānam’ iti cakraḥ ↩
- 37 ‘mūtravṛddhiṃ pracuramūtranirgamam’ iti cakraḥ| ‘mūtravṛddhiṃ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 38 ‘ārtavaṃ vṛddhatayā vātarodhādaṅgamardaṃ karoti’ iti cakraḥ ↩
- 39 ‘aviruddhairiti vṛddhasya tathā kṣapaṇaṃ kartavyaṃ yathā'nyadoṣasya dhātorvā vṛddhiḥ kṣayo vā na bhavatīti bhāvaḥ, pratikartavyamiti pratikṣaṇaṃ ca bahudoṣe saṃśodhanenālpe ca saṃśamanena kartavyam| yadyapi vṛddhirvyādhirūpatayā doṣakṛtaiva, tathā'pi rasādyāśrayavaśādapi tadgatadoṣāṇāṃ cikitsāviśeṣo bhavatīti jñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 40 ‘samprati dhātusārabhūtatvena dhātvabhinnasyaujasastathā tatkāryasyabalasya ca prayojanavaśādabhedena svarūpaṃ kṣayaṃ ca cikitsārthamāha baletyādi| yatparaṃ tejaḥ sāraṃ ghṛtamadhusthānīyaṃ pratyekameva rasādīnāṃ yadutkṛṣṭo'śaḥ sārabhāgaḥ sa militvā hṛdayapradhānasthānatvāttatrastha eva ca dhamanībhirhṛdayamūlābhiḥ kṛtsnaṃ śarīraṃ tarpayati balahetuśca dhātūnāṃ bhavati, śukraśoṇitasaṃsargātprabhṛti śarīramadhitiṣṭhate svakarmaṇā tadojaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 41 māṃsaṃ ceha bahirdṛśyamānakāryatayoktaṃ, tenetareṣāmapi dhātūnāṃ sthiratvamupacitatvamanenaivoktaṃ jñeyam| . . . sarvaceṣṭāsvapratīghāta iti atra balarūpatayaujaso balasampādyakriyāsvapratighāto jñeyaḥ| bāhyānāṃ pāyvādīnāṃ karmendriyarūpakaraṇānām, ābhyantarāṇāṃ cakṣurādīnāṃ manaḥsahitānām, ātmakāryameṣāṃ visargādi tathā buddhyādi tathā cintanādi ca| pratipattiratrānuṣṭhānaṃ, tena sarvendriyāṇāṃ svakāryapratipattirojonugrahādbhavatīti vākyārthaḥ| tatrendriyāṇi yadi bhautikāni tadā viśiṣṭabhūtamayenaujasā tadvalabṛṃhaṇaṃ yuktameva| yaduktaṃ carake “śarīraṃ hyapi sattvamanuvidhīyate sattvaṃ ca śarīram” (ca. śā. a. 4) iti cakraḥ ↩
- 42 ‘śuklamiti prādhānyena śuklaṃ, tena tantrāntaroktaraktādyanugamo'pyaviruddhaḥ| anye śuklasthāne ‘svaccham’ iti paṭhanti, tacca carake ‘prasannam’ iti pāṭhādyuktam| sthiramiti sthāyi| saramiti dehavyāpakatayā’ iti cakraḥ| ‘sthiraṃ sukhaduḥkhayoracañcalaṃ karotīti sthiraṃ, ṇici pacādyac| viviktaṃ pūtaṃ nirmalamiti yāvat’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 43 ‘kutaḥ khalvidaṃ kṣīyate yena śarīrāṇi śīryanta ityāha- abhighātādityādi| kṣayādatiramaṇādinā dhātvapacayāt| nanvevaṃ cettatvaṃ kathaṃ tarhyebhirhetubhirupataptā sarvakriyāsvasamarthā apyāturāḥ sadyo na mriyanta ityāśaṅkyāha- hītyādi| sarvaṃ vākyaṃ sāvadhāraṇamiti nyāyāt| ebhyo'bhighātādibhya evetyarthaḥ| hi yasmāt| tejaḥ sarvadhātūnāṃ dīptoṃ'śaḥ| ‘oja’ iti niṣkarṣaḥ, vāyunā cālitaṃ sat dhātugrahaṇaniḥsṛtaṃ dhātavo gṛhyanta ebhiriti dhātugrahaṇāni vakṣyamāṇāni srotāṃsi, tebhyo niḥsṛtaṃ nirgataṃ bhavati, tasmāddehino visraṃsayati sarvebhya eva karmabhyo bahiṣkaroti natu sadyo mārayatīti tātparyam| etenaujasaḥ kṣaye mriyate, mūlasthānātpracyāvite tu sarvakarmaṇāmatipatito bhavatītyuktaṃ bhavati| vakṣyati ca ‘kriyāsannirodhaśca visraṃse” iti hārāṇacandraḥ| ‘dhātavo gṛhyante yaistāni dhātugrahaṇāni srotāṃsi ojovāhīni’| yaduktaṃ- ‘ojovahāvidhamyante śarīre'smin samantataḥ’ (ca. sū. a. 30) iti | kiṃvā dhātugrahaṇasrotaḥsthānatayā dhātugrahaṇaṃ hṛdayaṃ, tato niḥsṛtaṃ dhamanībhireva| kiṃvā ‘niṣṭhitam’ iti pāṭhaḥ| tadā ojovāhisrotaḥsu hṛdi sthitamityarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 44 ‘vyāpaddoṣaduṣṭatve guṇahīnatvaṃ, liṅgāni bhavantītyuttareṇa sandhiviśleṣādinā yojyam’ cakraḥ| ‘visraṃso vyāpacca kṣayabhedau doṣaduṣṭatayā guṇāpacayenotpatterityaprastutaprastāvāpattirnāśaṅkanīyā, kṣayo hi nāma yathākathañcidapacaya ityavocāma| doṣāṇāṃ vātādīnāṃ svasthānādapagamo doṣacyavanaṃ, kriyā vāṅmanaḥśarīraceṣṭāḥ, tāsāmasamyaṅgāśaḥ kriyā'sannirodhaḥ, ‘na nirodho n cotpattiḥ’ ityādau nāśārthe nirodhaprayogadarśanāt| vakṣyati- ‘aprācuryaṃ kriyāṇāṃ ca’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 45 ‘liṅgāni sandhiviśleṣaḥ’ ityādistāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 46 ‘mataṃ visraṃsalakṣaṇam’ iti pā. ↩
- 47 ‘aviruddhairojonukūlaiḥ, atra mūḍhasañjñamiti viśeṣaṇaṃ tadavasthāyāmeva varjanārtham’ iti hārāṇacandraḥ| ‘kriyāviśeṣairiti ojovardhakaistadviśodhakaiśca, aviruddhairiti agnyādyaviruddhaiḥ, balamiti ojaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 48 naṣṭasañjñamitaraṃ tu’ iti pā. ↩
- 49 asyāgre ‘itaraṃ tvityādipāṭhāgre'sau paṭhitavyaḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate kvacitpustake ↩
- 50 ‘dhātukṣayāditi ojaḥ kṣayāt| sañjñā jñānaṃ, karma vyāpāraḥ, etayoruparama eva mūrcchā| balaṃ śaktiḥ| atra doṣādikṣayavṛddhiprakaraṇe pratikartavyā ojaso vṛddhirnābhihitā, tasyāyurvṛddhivannirvikāratvenābhimatatvādeva’ iti cakraḥ ↩
- 51 ‘āma eveti ivārtho'yamevaśabdaḥ, raktādirūpeṇāpariṇatatayā apakva ivetyarthaḥ| na tu ‘āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ’ ityādinoktaḥ, tasya rogahetutayā''māśayasthatvena ca medojanakatvāyogāt’ iti cakraḥ ↩
- 52 medaso'tipravṛddhatvājjāṭharyamāpādayati| tamatijāṭharaṃ kṣudraśvāsa...’ ityādistāḍapatrapustake pāṭhaḥ| ‘jāṭharyamiti bṛhajjaṭharatvaṃ iti cakraḥ ↩
- 53 ‘balavattarāḥ’ iti pā. ↩
- 54 ‘cakārāt ‘guru cātarpaṇaṃ śreṣṭhaṃ sthūlānāṃ karśanaṃ prati’ (ca. sū. a. 21) iti samuccinoti’ iti cakraḥ ↩
- 55 atra ‘kaṭubhāvena’ iti, ‘kledabhāvena’ iti, ‘kiṭṭabhāvena’ iti ca pāṭhāntaratrayamupalabhyate ↩
- 56 ‘dvāvapi garhitāvetau’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 57 ‘atha kṣayavṛddhī prākṛtamānāpekṣe, tacceha noktaṃ, kuta ityāha- vailakṣaṇyādityādi| dīrghahrasvasthūlakṛśabālavṛddhādīnāṃ śarīravailakṣaṇyāt, śarīravailakṣaṇye ca taddoṣādimānavailakṣaṇyamityarthaḥ| asthāyitvāditi doṣādibhiḥ sambadhyate| tena pūrvāhṇe vasante ca kapho vṛddhaḥ, grīṣme sāyaṃ ca kṣīṇaḥ, ityādinā tattadvṛddhikṣayahetuprāptyā'pi doṣadhātumalānāmaniyatamānatvādityarthaḥ| na vidyate iti niyataṃ mānaṃ na vidyate yat śāstrakāreṇa nirdeśyeteti bhāvaḥ| atha kathaṃ tarhi doṣādisāmyavyavahāra ityāha- eṣāmityādi|’ iti cakraḥ ↩
- 58 ‘yena’ iti pā. ↩
- 59 ‘abhidhīyate’ iti pā. ↩
- 60 aprasannendriyatvaṃ sarvadoṣādivikāramānāgatatvenoktaṃ, yato'vaśyaṃ vikāre duḥkhakāriṇi manovāksparśādiṣu vā'nyatamamindriyaṃ vikṛtatayā aprasannaṃ bhavati’ iti cakraḥ ↩
- 61 ‘syānnaro rogasamanvitaḥ’ iti pā.| ‘etadarogatvaṃ doṣadhātumalasāmyasvāsthyasya lakṣaṇaṃ, svāsthyārthā ca cikitseti bhāvaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 62 ‘samadhātumalakriya iti samā prākṛtadhātūnāṃ malānāṃ ca kriyā prākṛtakarmarūpā yasya sa tathā, atra kriyāgrahaṇaṃ samakriyayaiva dhātumalānāṃ parokṣāṇāṃ prāyaḥ sāmyāvagatiriti sūcanārtham| dhātugrahaṇena upadhātvādīnāṃ dhārakāṇāṃ grahaṇam| agnyādisamatayaiva doṣāḥ samā lakṣyante| atha samāgnitvādyapyantarvartitayā durvijñeyaṃ kathaṃ jñeyamityāha- prasannātmendriyamanā iti| ātmādiprasannatā hi duḥkharūpāgnyādivaiṣamyātmakavikāravirahitatvena bhavati, nahi duḥkhayoge satyātmādiprasannatā sambhavati| ... ātmāditrayābhidhānaṃ ca tribhireva militairnirduḥkhatājñānarūpaprasannatānubhavāt| yaduktam ‘ātmājñaḥ karaṇairyogāt jñānamasya pravartate’ (ca. śā. a. 1) iti| karaṇāni jñāne manaḥsamāhitānīndriyāṇi| tena prasannātmendriyamanastvameva svāsthyalakṣaṇamavyabhicāri vyaktaṃ ca| tatparikaratayā vaidyakasiddhāntopayuktatayā ca samadoṣādyabhidhānamiti yuktaṃ paśyāmaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 63 ‘paṭvapaṭutvamācāryairbahudhoktaṃ’ iti pā. ↩
- 64 ‘na kimetannirarthakam’ iti pā. ↩