atrādhikārānuvṛttiḥ sambandhahetuḥ| kathaṃ? svasthādhikāraḥ; svasthasya
nirdoṣaśarīrasya karṇavyadhaḥ kartavyaḥ| taduktaṃ bhoje- “kāleṣveteṣvadoṣāṇāṃ
bālānāṃ karṇayorvyadhe| saha gātrairvivardhante karṇapālyaśca khāni ca” iti|
tasmādatra svasthavṛttānuvṛttireva sambandhakāraṇam| pañcaiva hi
sambandhakāraṇānyuktāni; tadyathā- adhikārānuvṛttiḥ, śeṣatvaṃ, tādarthyaṃ,
jātyabhedo, nāmasaṅkīrtanaṃ ceti| bhavati cātra- “tādarthyaṃ jātyabhedaśca
śeṣatvaṃ nāmakīrtanam| adhikārānuvṛttiśca pañca sambandhahetavaḥ”- iti||1-2||
rakṣābhūṣaṇanimittaṃ
2
bālasya karṇau vidhyete | tau ṣaṣṭhe māsi saptame vā śuklapakṣe praśasteṣu
tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ dhātryaṅke
kumāradharāṅke
3
vā kumāramupaveśya bālakrīḍanakaiḥ pralobhyābhisāntvayan
bhiṣagvāmahastenākṛṣya karṇaṃ daivakṛte
4
chidra ādityakarāvabhāsite śanaiḥ śanairdakṣiṇahastenarju vidhyet, pratanukaṃ
sūcyā, bahalamārayā, pūrvaṃ dakṣiṇaṃ kumārasya, vāmaṃ kumāryāḥ; tataḥ
picuvartiṃ
5
praveśayet
6||3||
kinnimittaṃ bālasya karṇau vidhyedityāha- rakṣetyādi| rakṣābhūṣaṇanimittamiti
nimittaśabdo rakṣābhūṣaṇābhyāṃ saha pratyekaṃ sambadhyate; anye tu
rakṣaṇārthaṃ bhūṣaṇāni rakṣābhūṣaṇāni,tannimittamityarthaḥ| yadyapi
viddhakarṇatvādvraṇini bāle raktamāṃsapriyatvādrakṣobhayamastyeva, tathā'pi
vraṇasyālpakālatvāddaivakṛtacchidratvādvā rakṣaṇārthaṃ bhavati| kasmin kāle
karṇasya vyadhaḥ kartavya ityāha- tau ṣaṣṭhe māsi saptame vā śuklapakṣa iti;
tāviti tau karṇau, ṣaṣṭhe māse saptame veti nāyaṃ janmakālādūrdhvaṃ kintu
saṃvatsarāderbhādrapadādyaḥ ṣaṣṭho māso māghaḥ saptamaḥ phālgunastayormadhya
ekasminniti| maṅgalaṃ gītādi| svastivācanamāśīrvādoccāraṇam| dhātryaṅke iti
dhātrī kumārasya stanapāyinī strī tasyā aṅke, kumāradharāṅke veti
bālagrāhipuruṣasyotsaṅge| bālakrīḍanakairiti
kṛtrimahastyaśvabalīvardaśukādibhiḥ| asyāgre‘bhakṣyaviśeṣairvā’ iti kecit
paṭhanti, bhakṣyaviśeṣairmodakādibhiḥ| daivakṛte chidra iti
prāktanajanmakarmakṛte ityarthaḥ| ṛju avakram| karṇaviśeṣeṇa sūcīviśeṣaviṣayaṃ
niyamayannāha- pratanukaṃ sūcyeti|- prakarṣeṇa tanuṃ karṇaṃ sūcyā
vidhyedityarthaḥ; bahalamārayeti sthūlakarṇamārayā vidhyedityarthaḥ; ārā
carmakārāṇāṃ carmabhedanaṃ śastraṃ, bahalaṃ kaṭhinamiti
lakṣmaṇaṭippaṇakenoktam| puruṣastrībhedena prākkarṇavyadhane praśastatvena
viśeṣamāha- pūrvaṃ dakṣiṇamityādi| karṇe viddhe sati kiṃ kāryamityāha- tata
ityādi| viddhvā ca picuvartiṃ praveśayet||3||
śoṇitabahutvena vedanayā cānyadeśaviddhamiti jānīyāt, nirupadravatayā
taddeśaviddhamiti ||4||
anyadeśaviddhasya vijñānopāyamāha- śoṇitabahutvenetyādi|
daivakṛtacchidraviddhasya vijñānamāha- nirupadravatayetyādi| taddeśaviddhamiti
daivakṛtacchidraviddhaṃ, 'jānīyāt' ityanuvartate||4||
tatrājñena yadṛcchayā viddhāsu
7
sirāsu kālikāmarmarikālohitikāsūpadravā
8
bhavanti | tatra, kālikāyāṃ jvaro dāhaḥ śvayathurvedanā ca bhavati;
marmarikāyāṃ vedanā jvaro granthayaśca; lohitikāyāṃ
manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇaśūlāni bhavanti | teṣu yathāsvaṃ
pratikurvīta ||5||
sirāsu doṣaṃ vaktumāha- tatrājñenetyādi| jñena tu kālikālohitikayovarṇenaiva
parihāraḥ kartavyaḥ, marmarikāyāstu varṇānuktau daivakṛtacchidravyadhaneneti|
pratyekamupadravān vaktumāha- tatra kālikāyāṃ jvara ityādi|
kālikādivyadhopadravacikitsāmāha- teṣu yathāsvamityādi| teṣu jvarādiṣu
vyādhiṣu; yathāsvaṃ pratikurvīteti yasya jvarādivyādheryaḥ pratīkārastena taṃ
pratikurvītetyarthaḥ||5||
kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhādgāḍhataravartitvāddoṣasamudāyādapraśastavyadhādvā
yatra saṃrambho
9
vedanā vā bhavati tatra vartimupahṛtyāśu
madhukairaṇḍamūlamañjiṣṭhāyavatilakalkairmadhughṛtapragāḍhairālepayettāvadyāvat
surūḍha iti; surūḍhaṃ cainaṃ punarvidhyet; vidhānaṃ tu pūrvoktameva
||6||
kālikādivyadhādanyathā'pi vyāpadaṃ taccikitsāṃ ca nirdiśannāha-
kliṣṭajihmāpraśastetyādi| kliṣṭā amanojñā, jihmā vakratamā, apraśastā
yathoktaguṇahīnā| doṣasamudāyāditi doṣaprakopāt| apraśastavyadhādveti
adaivakṛtacchidre vyadhād garhitaśastrādivyadhādvā| saṃrambhaḥ śvayathuḥ|
kecit 'kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhādgāḍhataravartitvāt' iti na paṭhanti,
‘doṣasamudāyāt' ityādi ca paṭhanti, ‘surūḍhaṃ cainaṃ punarvidhyet' iti ca na
paṭhanti||6||
tatra samyagviddhamāmatailena pariṣecayet, tryahāttryahācca vartiṃ sthūlatarāṃ
dadyāt, pariṣekaṃ ca tameva ||7||
durviddhe vyāpaccikitsāṃ pratipādya samyagviddhe cikitsāmāha- tatretyādi|
āmataileneti
10
apakvatailena, tilakalkaniṣpīḍanena muṣṭitaḥ parisrutenetyarthaḥ; tameveti
āmatailapariṣekamevetyarthaḥ||7||
atha vyapagatadoṣopadrave karṇe vardhanārthaṃ laghu vardhanakaṃ kuryāt
||8||
gatopadrave karṇe vardhanopāyamāha- athetyādi| laghuvardhanakamiti
doṣaviśeṣādapāmārganimbakārpāsādīnāṃ
11
kāṣṭhānāmanyatamasya, athavā sīsakādighaṭitaṃ
12
dhattūrapuṣpākṛtiṃ kuryāt||8||
evaṃ vivardhitaḥ karṇaśchidyate tu dvidhā nṛṇām | doṣato
13
vā'bhighātādvā sandhānaṃ tasya me śṛṇu ||9||
evamityādi| doṣata iti doṣaśabdo vyādhiṣvapi vartate, tena
doṣairvātādibhistajjanitavyādhibhirvetyarthaḥ| abhighātādveti
patanapīḍanādibhiḥ||9||
tatra
14
samāsena pañcadaśakarṇabandhākṛtayaḥ | tadyathā- nemisandhānaka utpalabhedyako
vallūraka āsaṅgimo gaṇḍakarṇa āhāryo nirvedhimo vyāyojimaḥ
kapāṭasandhiko'rdhakapāṭasandhikaḥ saṅkṣipto hīnakarṇo vallīkarṇo yaṣṭikarṇaḥ
kākauṣṭhaka iti | teṣu, pṛthulāyatasamobhayapālirnemisandhānakaḥ,
vṛttāyatasamobhayapālirutpalabhedyakaḥ; hrasvavṛttasamobhayapālirvallūrakaḥ;
abhyantaradīrghaikapālirāsaṅgimaḥ; bāhyadīrghaikapālirgaṇḍakarṇaḥ;
apālirubhayato'pyāhāryaḥ; pīṭhopamapālirubhayataḥ kṣīṇaputrikāśrito
nirvedhimaḥ, sthūlāṇusamaviṣamapālirvyāyojimaḥ;
abhyantaradīrghaikapāliritarālpapāliḥ kapāṭasandhikaḥ;
bāhyadīrghaikapāliritarālpapālirardhakapāṭasandhikaḥ | tatra daśaite
karṇabandhavikalpāḥ sādhyāḥ
15; teṣāṃ svanāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ saṅkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ
| tatra śuṣkaśaṣkulirutsannapāliritarālpapāliḥ saṅkṣiptaḥ
16; anadhiṣṭhānapāliḥ paryantayoḥ kṣīṇamāṃso hīnakarṇaḥ;
tanuviṣamālpapālirvallīkarṇaḥ;
grathitamāṃsastabdhasirātatasūkṣmapāliryaṣṭikarṇaḥ;
nirmāṃsasaṅkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭhaka iti | baddheṣvapi tu
śophadāharāgapākapiḍakāsrāvayuktā na siddhimupayānti
||10||
idānīṃ sandheyasya
17
sandhānāyāsandheyasya parihārāya cāha- tatretyādi| samāsena saṅkṣepeṇa,
vistareṇa tu karṇabandhā amitāḥ, yadyapi pañcadaśasu karṇeṣu madhye daśaiva
bandhyāḥ, tathā'pi bandhyabāhulyādabandhyeṣvapi bandhaśabdo vartate; yathā
'chatriṇo yānti' ityatra chatribāhulyādacchatriṣvapi chatrivyapadeśaḥ| 'tatra
samāsena pañcadaśa karṇākṛtaya' ityanye paṭhanti| tāneva
bandhānnāmabhirnirdiśannāha- tadyathā- nemisandhānaka ityādi| tadyatheti
nidarśane| tatrāmī bandhavikalpāḥ nityakarmadarśanādabhyāsācca jāyante|
yadyapyeṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāstathā'pi lakṣaṇasūtraṃ
nirdiśannāha- teṣu pṛthulāyatetyādi| pṛthule vistīrṇe, āyate dīrghe, same
tulye, itthambhūte dve pālyau yasya sa tathā; pāliḥ karṇalatikā| nemiḥ
cakradhārā, tadvat sandhānaṃ yasya sa nemisandhānakaḥ| vallūraka iti vallūraṃ
śuṣkamāṃsaṃ, śuṣkamāṃsavadanekadhā vipāṭya yaḥ sandhīyate sa vallūrakaḥ|
`samunnatasamobhayapāliḥ' ityeke paṭhanti| etat karṇabandhatrayaṃ
samobhayapāliviṣayatayā jñeyam| abhyantaradīrghaiketyādi
yastvabhyantaradīrghaikapāliḥ kathañcicchinno bhavati
tasyetarapālyabhāvādbāhyapālimūle vyāsaṅga
18
āsaṅgimaḥ| gaṇḍakarṇa iti sānubandhakapolamāṃsamutkṛtya
bāhyadīrghapālyagrabhāgaḥ sandhīyate yasmin sa gaṇḍakarṇaḥ|
etadbandhadvayamekapālikam| apāliriti īṣatpāliḥ| ubhayato gaṇḍapradeśāt
sānubandhamāṃsamāhṛtya pālyākāraṃ kṛtvā sandhānaṃ yasya kriyate sa āhāryaḥ|
pīṭhopamapāliriti yasya tu pālidvayaṃ mūlata eva chinnaṃ bhavati sa
pīṭhopamapāliḥ, nirvedhima iti vedhena niṣpanna ityarthaḥ, pālidvayahīnaṃ
karṇaṃ putrikāyā upari viddhvā niṣpādanīya ityarthaḥ; idamapālikaṃ
karṇabandhadvayam| sthūlāṇusametyādi sthūlāṇutvābhyāmekā pāliḥ samā, aparā
viṣamā, te ullikhya nānāprakārayojanādvyāyojima iti|
abhyantaradīrghaikapāliriti abhyantaradīrghaikapāliritarālpapālyā saha bahiḥ
sandhānāt kapāṭavatsandhānaṃ yatra sa kapāṭasandhikaḥ| ardhakapāṭasandhika iti
bāhyadīrghaikapāliritarālpapālyā sahābhyantarasandhānenārdhakapāṭavadyatra
sandhīyate so'rdhakapāṭasandhikaḥ| idaṃ karṇabandhatrayaṃ viṣamobhayapālikam|
tatretyādi tatra teṣu pañcadaśasu karṇabandhavikalpeṣu madhye|
teṣāmākārajñānamadhikṛtyāha- teṣāṃ nāmabhirevetyādi| śeṣāṇāṃ parihārārthamāha-
saṅkṣiptādaya ityādi| teṣāṃ lakṣaṇamāha- tatra śuṣketyādi| śuṣkaśaṣkuliriti
śuṣkabāhyapālyadhiṣṭhānaḥ, itarālpapāliriti itarā gaṇḍadeśānugatā alpā
pāliryasya sa tathā| anadhiṣṭhānapāliriti alpatvena avidyamāne adhiṣṭhānapālī
yasya sa tathā, paryantayośceti gaṇḍabāhyapārśvayoḥ| viṣamā
tanutvasthūlatvābhyām| ta ete pañca karṇabandhāḥ sapālayo'pyasādhyāḥ, asādhyā
iti sādhanāyāśakyāḥ; kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti| eteṣāṃ pañcānāmasādhyatve
hetumāha- baddheṣvapītyādi| anye tu śophādyupadravopetānāṃ pūrveṣāṃ daśānāṃ
bandhānāṃ sādhyānāmapyasādhyatvamāhuḥ||10||
bhavanti cātra- yasya pālidvayamapi karṇasya na bhavediha | karṇapīṭhaṃ same
madhye tasya viddhvā vivardhayet ||11||
gadyoktānāṃ karṇabandhānāṃ madhye nirvedhimasya sandhānasūtramāha- yasyetyādi|
iheti karṇabandhamadhye| karṇapīṭhaṃ putrikoparipradeśam||11||
bāhyāyāmiha dīrghāyāṃ sandhirābhyantaro bhavet | ābhyantarāyāṃ dīrghāyāṃ
bāhyasanghirudāhṛtaḥ ||12||
vyāyojimakapāṭasandhikārdhakapāṭasandhikānāṃ sandhānasūtramāha-
bāhyāyāmityādi| yadā bāhyā pālirdīrghā bhavettadā ābhyantaraḥ sandhiḥ kartavya
ityarthaḥ, ābhyantarā ca pāliryadā dīrghā syāttadā bāhyasandhirvidheya iti;
bāhyāyāṃ gaṇḍāddūravartinyāṃ pālyāṃ dīrghāyām, ābhyantaro gaṇḍasannikṛṣṭo
gaṇḍasaṃśrayī vetyarthaḥ| "kapāṭasandhikārdhakapāṭasandhikayorevedaṃ
sandhānasūtraṃ, na tu vyāyojimasya" ityanye||12||
ekaiva tu bhavet pāliḥ sthūlā pṛthvī sthirā ca yā | tāṃ dvidhā pāṭayitvā tu
chittvā copari sandhayet ||13||
idānīmāsaṅgimasya sandhānasūtramāha- ekaivetyādi| "vallūrakasyedaṃ
sandhānasūtraṃ sambhāvyate" ityanye vadanti||13||
gaṇḍādutpāṭya māṃsena sānubandhena jīvatā | karṇapālīmapālestu kuryānnirlikhya
śāstravit ||14||
āhāryasya sandhisūtraṃ nirdeṣṭumāha- gaṇḍādutpāṭhyetyādi| sānubandheneti
gaṇḍapradeśalagnenetyarthaḥ| jīvateti śoṇitasahitenetyarthaḥ| anye tu
"gaṇḍakarṇasyāpyetat sandhānasūtram" iti vadanti||14||
ato'nyatamaṃ bandhaṃ cikīrṣuragropaharaṇīyoktopasambhṛtasambhāraṃ
19
viśeṣataścātropaharet
20
surāmaṇḍaṃ kṣīramudakaṃ dhānyāmlaṃ kapālacūrṇaṃ ceti | tato'ṅganāṃ
21
puruṣaṃ vā grathitakeśāntaṃ laghu bhuktavantamāptaiḥ suparigṛhītaṃ ca kṛtvā,
bandhamupadhārya, chedyabhedyalekhyavyadhanairupapannairupapādya,
karṇaśoṇitamavekṣya
22
duṣṭamaduṣṭaṃ veti; tatra vātaduṣṭe dhānyāmloṣṇodakābhyāṃ pittaduṣṭe
śītodakapayobhyāṃ śleṣmaduṣṭe surāmaṇḍoṣṇodakābhyāṃ prakṣālya karṇau,
punaravalikhyānunnatamahīnamaviṣamaṃ ca karṇasandhiṃ sanniveśya, sthitaraktaṃ
sandadhyāt | tato madhughṛtenābhyajya picuprotayoranyatareṇāvaguṇṭhya
sūtreṇānavagāḍhamanatiśithilaṃ ca baddhvā kapālacūrṇenāvakīryācārikamupadiśet,
dvivraṇīyoktena ca vidhānenopacaret ||15||
ataḥ paraṃ bandhavidhiḥ| agropaharaṇīyoktopasambhṛtasambhāramiti
agropaharaṇīyokto yantraśastrādirupa samīpe sambhṛtaḥ samyakkṛtvā dhṛtaḥ
sambhāraḥ samūho yatra| surāmaṇḍaṃ madyasyoparyacchabhāgaṃ, kapālacūrṇaṃ
navamṛnmayabhāṇḍakhaṇḍacūrṇam| tato'ṅganāṃ puruṣaṃ veti aṅganāyā
bhūṣaṇaprādhānyāt prāṅnirdeśaḥ| grathitakeśāntamiti grathitakeśāvayavam,
anyathā keśavyākulatayā karmābhighātaḥ syādbandhaviśleṣo vā|
laghubhuktavantamiti bhuktavān śastrakarmapīḍāṃ sahate, āhāralaghutvādvedanayā
rātrijāgaritavato'pi nājīrṇabādhā syāt| āptaiḥ suparigṛhītaṃ ca kṛtveti
āptairhitaiḥ| bandhamupadhāryeti ayaṃ bandho'tra kartavya iti niścitya|
chedyādyairupapannairiti yuktaiḥ| upapādyeti saṃyojya, sanniveśya āropya,
sandadhyāt sandhānaṃ kuryāt| picuprotayoriti tūlakarpaṭayorityarthaḥ|
avaguṇṭhyeti āveṣṭhya| ācārikamiti āhāravihārākhyam| dvivraṇīyoktena
vidhāneneti ālepanādinā||15||
bhavati cātra- vighaṭṭanaṃ divāsvapnaṃ vyāyāmamatibhojanam |
vyavāyamagnisantāpaṃ vākśramaṃ ca vivarjayet
||16||
parihāryāṇyupadiśannāha- vighaṭṭanamityādi| vighaṭṭanaṃ cālanam||16||
na cāśuddharaktamatipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā sandadhyāt | sa hi vātaduṣṭe
rakte rūḍho'pi paripuṭanavān, pittaduṣṭe dāhapākarāgavedanāvān, śleṣmaduṣṭe
stabdhaḥ kaṇḍūmān, atipravṛttarakte śyāvaśophavān, kṣīṇo'lpamāṃso na
vṛddhimupaiti ||17||
parihāryasāmānyādanyadapi viruddhaṃ pratipādayannāha- na cetyādi|
aśuddharaktamiti duṣṭaraktam| atipravṛttaraktamiti śuddharaktamapi
yadā'tipravṛttaṃ syāttadā na sandheyam| aśuddharaktasandhāne doṣamāha- sa hi
vātaduṣṭe ityādi| paripuṭanaṃ tvaca uccaṭanaṃ, miśrakādhyāyoktaḥ saśophaḥ
karṇalatikārogo vā| atipravṛttaraktasya sandhāne doṣamāha- atipravṛttarakte
iti; atisravadrakte ityarthaḥ| śyāvaśopho'tra vātakṛtaḥ| kṣīṇakarṇasya
sandhāne doṣamāha- kṣīṇa ityādi| kṣīṇo'tra śuddharaktātipravṛttyā; na tu
doṣopadravaiḥ, sadoṣopadravavardhane chidyata eva||17||
(āmatailena
23
trirātraṃ pariṣecayet, trirātrācca picuṃ parivartayet) | sa yadā surūḍho
nirupadravaḥ savarṇo bhavati tadainaṃ śanaiḥ śanairabhivardhayet | ato'nyathā
saṃrambhadāhapākarāgavedanāvān, punaśchidyate vā
||18||
athāsyāpraduṣṭasyābhivardhanārthamabhyaṅgaḥ | tadyathā-
godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjānau payaḥ sarpistailaṃ gaurasarṣapajaṃ ca
yathālābhaṃ
sambhṛtyārkālarkabalātibalānantāpāmārgāśvagandhāvidārigandhākṣīraśuklājalaśūkamadhuravargapayasyāprativāpaṃ
tailaṃ vā pācayitvā svanuguptaṃ nidadhyāt
||19||
dvivraṇīyoktasāmānyavidhimuddiśya viśeṣavidhiṃ nirdiśannāha- āmatailenetyādi|
pratudāḥ laṭvādayaḥ śreṣṭhatvāt, viṣkirā lāvādayaḥ, ānūpā varāhamahiṣādayaḥ,
audakā rohitamatsyādayaḥ, eṣāṃ vasāmajjānau, vasā māṃsasnehaḥ|
gaurasarṣapajasthāne ‘rājasarṣapajaṃ’ iti kecit paṭhanti, rājasarṣapāḥ
śvetasarṣapāḥ|
vasāmajjāsarpirgaurasarṣapatailametatsnehacatuṣṭayamarkādikalkamāvāpya
caturguṇena dugdhenaiva pacanīyamiti| anye tvatra sarpirna paṭhanti| apare
vasādisnehacatuṣṭayaṃ paraṃ paṭhanti natu payaḥ, dravānuktau ca jalaṃ
caturguṇaṃ vadanti snehapāke; ‘yadā'nyatrāpi kevalaṃ dugdhaṃ syāttadā
snehāccaturguṇaṃ dugdhaṃ, yadā punaranyo'pi dravo bhavettadā snehasamameva
dugdhaṃ kāryam’ ityācāryā bhāṣante| yathālābhaṃ sambhṛtyeti yasya yasya
lābhastaṃ tamekatra kṛtvetyarthaḥ; etena dvitrāṇāmapi grahaṇamuktam
24| alarko mandāraḥ, anantā utpalasārivā, vidārigandhā śālaparṇī, kṣīraśuklā
kṣīravidārī; jalaśūko jalanīlikā, jalāntarvartī romayuktaḥ saviṣaprāṇī vā,
jalaśūko jalasaṃsthastṛṇasakto jantuviracitaḥ śūkasaṅghātavān nivāso'nduka
ityanye, `jalacārī kṛṣṇakīṭa’ iti lakṣmaṇaṭīppaṇakenoktaṃ; madhuravargaḥ
kākolyādiḥ, payasyā vidārībhedaḥ, kecidarkapuṣpītyāhuḥ; anye madhuravargaṃ
payasyāṃ ca na paṭhanti| tailaṃ veti tilatailaṃ vā pacet, ekaikaṃ vā|
svanuguptamiti nirupadravasthāna ityarthaḥ||18-19||
sveditonmarditaṃ karṇaṃ snehenaitena yojayet
25| athānupadravaḥ samyagbalavāṃśca vivardhate
||20||
asya tailasyāvacāraṇamāha- sveditonmarditamityādi||20||
yavāśvagandhāyaṣṭyāhvaistilaiścodvartanaṃ hitam |21|
abhyaktasyodvartanamāha- yavetyādi|21|-
śatāvaryaśvagandhābhyāṃ payasyairaṇḍajīvanaiḥ
||21|| tailaṃ vipakvaṃ sakṣīramabhyaṅgāt
pālivardhanam |22|
karṇapālivivṛddhyarthamaparaṃ tailamāha- śatāvaryaśvagandhābhyāmityādi|
śatāvaryādikalkena snehacaturthāṃśena kevalakṣīreṇa caturguṇena tailamatra
pacanīyam| payasyā arkapuṣpī| jīvanaiḥ kākolyādidravyaiḥ||21||
ye tu karṇā na vardhante svedasnehopapāditāḥ
26||22|| teṣāmapāṅgadeśe tu kuryāt
pracchānameva tu | bāhyacchedaṃ
27
na kurvīta vyāpadaḥ syustatodhruvāḥ ||23||
evamapyavardhamānānāṃ karṇānāṃ vardhanopāyaṃ darśayannāha- ye tvityādi|
upapāditāḥ saṃyojitāḥ| apāṅgadeśe tviti karṇaputrikāyā adhaḥ| tuśabda
evārthaḥ| pracchānameva tviti evaśabda īṣadarthe, īṣacchedanaṃ;
tuśabdo'yamapyarthaḥ, tena karṇaputrikāyā adha eva chedanaṃ, tadapīṣadeva
kāryamityuktaṃ bhavati| teṣāmapāṅgacchedyaṃ hi kāryamābhyantaraṃ bhavet’ iti
kecit paṭhanti, apāṅgaputrikāyā adhaḥ karṇānukūlamābhyantaraṃ chedyaṃ
pracchayedvā| bāhyacchedaṃ karṇabāhyalatikācchedam| vyāpadaḥ
karṇalatikātruṭanādayaḥ; ‘vyādhayaḥ syuḥ’ ityanye paṭhanti||22-23||
baddhamātraṃ tu yaḥ karṇaṃ sahasaivābhivardhayet | āmakośī samādhmātaḥ
kṣiprameva vimucyate ||24||
arūḍhakarṇasya vardhane doṣamāha- baddhamātramityādi| āmakośīti
asamyagrūḍhamadhyaḥ| kecidamuṃ na paṭhanti||24||
jātaromā suvartmā ca śliṣṭasandhiḥ samaḥ sthiraḥ | surūḍho'vedano yaśca taṃ
karṇaṃ vardhayecchanaiḥ ||25||
kīdṛśaḥ punarvardhanīyastamāha- jātarometyādi| suvartmeti śobhanacchidraḥ,
śliṣṭasandhiḥ; saṃlagnasandhiḥ; samo nimnonnatatvarahitaḥ, sthiro dṛḍhaḥ||25||
amitāḥ karṇabandhāstu vijñeyāḥ kuśalairiha | yo yathā suviśiṣṭaḥ syāttaṃ tathā
viniyojayet | (karṇapālyāmayānnṝṇāṃ punarvakṣyāmi suśruta! | karṇapālyāṃ
prakupitā vātapittakaphāstrayaḥ(1)
||26|| dvidhā vā'pyatha saṃsṛṣṭāḥ kurvanti
vividhā rujaḥ | visphoṭaḥ stabdhatā śophaḥ pālyāṃ doṣe tu vātike(2)
||26|| dāhavisphoṭajananaṃ śophaḥ pākaśca
paittike | kaṇḍūḥ saśvayathuḥ stambho gurutvaṃ ca kaphātmake(3)
||26|| yathādoṣaṃ ca saṃśodhya kuryātteṣāṃ
cikitsitam | svedābhyaṅgaparīṣekaiḥ pralepāsṛgvimokṣaṇaiḥ(4)
||26|| mṛdvīṃ kriyāṃ bṛṃhaṇīyairyathāsvaṃ
bhojanaistathā | ya evaṃ vetti doṣāṇāṃ cikitsāṃ kartumarhati(5)
||26|| ata ūrdhvaṃ nāmaliṅgairvakṣye
pālyāmupadravān | utpāṭakaścotpuṭakaḥ śyāvaḥ kaṇḍūyuto bhṛśam(6)
||26|| avamanthaḥ sakaṇḍūko granthiko
jambulastathā | srāvī ca dāhavāṃścaiva śṛṇveṣāṃ kramaśaḥ kriyām(7)
||26|| apāmārgaḥ sarjarasaḥ
pāṭalālakucatvacau | utpāṭake pralepaḥ syāttailamebhiśca pācayet(8)
||26|| śampākaśigrupūtīkān godhāmedo'tha
tadvasām | vārāhaṃ gavyamaiṇeyaṃ pittaṃ sarpiśca saṃsṛjet(9)
||26|| lepamutpuṭake dadyāttailamebhiśca
sādhitam | gaurīṃ sugandhāṃ saśyāmāmanantāṃ taṇḍulīyakam(10)
||26|| śyāve pralepanaṃ dadyāttailamebhiśca
sādhitam | pāṭhāṃ rasāñjanaṃ kṣaudraṃ tathā syāduṣṇakāñjikam(11)
||26|| dadyāllepaṃ sakaṇḍūke tailamebhiśca
sādhitam | vraṇībhūtasya deyaṃ syādidaṃ tailaṃ vijānatā(12)
||26||
madhukakṣīrakākolījīvakādyairvipācitam | godhāvarāhasarpāṇāṃ vasāḥ syuḥ
kṛtabṛṃhaṇe(13) ||26|| pralepanamidaṃ
dadyādavasicyāvamanthake | prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ samaṅgāṃ dhavameva ca(14)
||26|| tailamebhiśca sampakvaṃ śṛṇu
kaṇḍūmataḥ kriyām | sahadevā viśvadevā ajākṣīraṃ sasaindhavam | etairālepanaṃ
dadyāttailamebhiśca sādhitam(15)
||26|| granthike guṭikāṃ pūrvaṃ
srāvayedavapāṭya tu | tataḥ saindhavacūrṇaṃ tu ghṛṣṭvā lepaṃ pradāpayet(16)
||26|| likhitvā tatsrutaṃ ghṛṣṭvā
cūrṇairlodhrasya jambule | kṣīreṇa pratisāryainaṃ śuddhaṃ saṃropayettataḥ(17)
||26|| madhuparṇī madhūkaṃ ca madhukaṃ
madhunā saha | lepaḥ srāviṇi dātavyastailamebhiśca sādhitam(18)
||26|| pañcavalkaiḥ samadhukaiḥ
piṣṭaistaiśca ghṛtānvitaiḥ | jīvakādyaiḥ sasarpiṣkairdahyamānaṃ
pralepayet)(19) ||26||
karṇapālicchedaviśeṣeṇa karṇasandhibandhānāmaparimitatvādanuktamapi prakāraṃ
darśayannāha- amitā ityādi| `suviśiṣṭa’ ityatra kecit ‘suniviṣṭaḥ’ iti
paṭhanti| kecidatraivādhyāye karṇapālyāmayān paripoṭādīn paṭhanti, anye tu
saliṅgacikitsitān miśrakacikitsite paṭhanti; tāṃśca tatraiva vyākhyāsyāmaḥ|
anye tu suśrutādhyāyino'tra `karṇapālyāmayānanyān vakṣyāmi caturaḥ pṛthak’
ityādikaṃ granthaṃ sacikitsitaṃ paṭhanti, sa tvācāryairanārṣīkṛtaḥ; tasmānna
paṭhanīyaḥ| apare punaratraivotpāṭakādīn sacikitsitān paṭhanti, amumapi
pāṭhamanārṣamācāryā varṇayanti, ato'yamapi na paṭhitavyaḥ||26||
viśleṣitāyāstvatha nāsikāyā vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat | nāsāpramāṇaṃ
28
pṛthivīruhāṇāṃ patraṃ gṛhītvā tvavalambi
29
tasya ||27|| tena pramāṇena hi
gaṇḍapārśvādutkṛtya baddhaṃ tvatha nāsikāgram | vilikhya cāśu pratisandadhīta
tat sādhubandhairbhiṣagapramattaḥ
||28|| susaṃhitaṃ samyagato
yathāvannāḍīdvayenābhisamīkṣya baddhvā | pronnamya caināmavacūrṇayettu
pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiśca
||29|| sañchādya samyak picunā sitena
tailena siñcedasakṛttilānām | ghṛtaṃ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇe snigdho
virecyaḥ sa yathopadeśam ||30|| rūḍhaṃ ca
sandhānamupāgataṃ syāttadardhaśeṣaṃ tu punarnikṛntet | hīnāṃ punarvardhayituṃ
yateta samāṃ ca kuryādativṛddhamāṃsām ||31||
viśleṣitāyā ityādi| viśleṣitāyā iti chinnāyāḥ| pṛthivīruhāṇāṃ vṛkṣāṇām|
tasyeti chinnanāsikasya puruṣasya| tena pramāṇeneti vṛkṣapatrapramāṇena|
utkṛtyeti ūrdhvaṃ chedayitvā| baddhamiti saṃlagnaṃ yathā syāt, ‘māṃsaṃ’ iti
śeṣaḥ| taditi nāsikāgram| sādhubandhairiti śobhanabandhaiḥ kṛtvā| apramattaḥ
sāvadhānaḥ| susaṃhitamityādi| susaṃhitaṃ samyagabhisamīkṣya, nāḍīdvayena
yathāvadbaddhvā, pronnamya ca prakṛṣṭaṃ yathā syādevamutthāpya, enāṃ
nāsikāmavacūrṇayediti sambandhaḥ| nāḍīdvayamatra nalakṛtameraṇḍapatranālakṛtaṃ
vā, na tu sīsakādibī(vī)ṭikā; kutaḥ? sā hi gurutvādadho gacchati| pataṅgaṃ
raktacandanam, añjanaṃ rasāñjanam| sitena śuklena| tailenetyukte tilatailaṃ
labdhaṃ, tilānāmiti yat kṛtaṃ tat pratinidhitailaniṣedhārtham| pāyyaḥ
pāyayitavyaḥ| sujīrṇe bhojane| anye tvevaṃ paṭhanti-"chinnāṃ tu nāsikāṃ dṛṣṭvā
vayaḥsthasya śarīriṇaḥ| nāsānurūpaṃ sañcchidya patraṃ gaṇḍe niveśayet"-
ityādi||27-31||
nāḍīyogaṃ vinauṣṭhasya nāsāsandhānavadvidhim | ya evameva jānīyāt sa rājñaḥ
kartumarhati ||32||
ataśchinnasyauṣṭhasya sandhānamāha- nāḍīyogamityādi| oṣṭhasya
sandhānavidhirnāsāsandhānavat kartavyaḥ; paraṃ nāḍīyogaṃ vinā| arhati yogyo
bhavati| idaṃ nāsāsandhānauṣṭhasandhānasūtraṃ pūrvācāryairanārṣīkṛtamapi
jejjaṭagayadāsādibhiraṅgīkṛtaṃ subodhatvācca na vyākhyātaṃ,
tairaṅgīkṛtatvādasmābhirapi saṅgṛhītaṃ, subodhamapi ca vaidyaputrabodhārthaṃ
vyākhyātam| dākṣiṇātyāstu bhiṣajaḥ karṇasyopari koṭivyadhamatra paṭhanti|
so'pyatrāprasiddheranārṣaḥ||32||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne karṇavyadhabandhavidhirnāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ
||16||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāyoktasvasthādhikārātsvasthaviṣayakarṇavyadhabandhavidhirucyate| tenādhikārānuvṛttiriha sambandhaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘rakṣetyādyarthe kumāratantraṃ- karṇavyadhe kṛte bālo na grahairabhibhūyate| bhūṣyate'sya mukhaṃ tasmāt kāryastatkarṇayorvyadhaḥ iti| yadyapi karṇavyadhena vraṇini bāle rakṣobhayaṃ bhavati, tathā'pi tadalpakālaṃ pratikartavyaṃ ca, tena cirakālarakṣārthaṃ tadalpaṃ tyajyata eva’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘kumāradharāṅke’ iti tāḍapatrapustake na paṭhyate ↩
- 4 ‘daivakṛte chidre iti daivena karṇavyadhārthaṃ sūryālokadṛśyamānapratanupradeśarūpaṃ sirādibhī rahitaṃ nirlohitāgamanaṃ ca chidraṃ kṛtamastīti bhāvaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 5 picuvartiriha tūlasūtrarūpaiva praveśanāharaṇasaukaryāt iti hārāṇacandraḥ ↩
- 6 ‘tato vartiṃ praveśya samyagviddhamāmatailena pariṣecayet’ iti pā. ↩
- 7 ‘viddhāyāṃ sirāyāṃ jvaro dāhaḥ śvayathurvedanā granthayo manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇaśūlāni bhavanti’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘nanu sirāvyadhādhyāye ‘karṇayoścatasraḥ, tāsāṃ śabdavahāmekaikāṃ pariharet’ ityuktaṃ, tadadhikasirābhidhānamihāyuktaṃ? na, yatastatra sthūlavibhāgena sirā catuṣkamuktaṃ, iha tu sūkṣmasirābhedenādhikaṃ vaktavyam’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘saṃrambhaḥ śvayathudāhādiyogaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 10 ‘āmatailamiti abhinavāpakvatailam’ iti cakraḥ ↩
- 11 ‘doṣāpekṣayā prakṛtyapekṣayā vā’ iti cakraḥ ↩
- 12 ‘sīsakādivīṭikāṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘doṣata iti śarīradoṣapakṣobhāt’ iti cakraḥ ↩
- 14 tatretyādinā bandhaviśeṣārthaṃ tathā'sandheyakarṇaparityāgārthaṃ ca pālyākṛtiviśeṣānāha| yadyapi daśakarṇā atra bandhanārhā vaktavyāḥ, pañcāsādhyatvānna bandhyāḥ, tathā'pi pañcadaśakarṇabandhākṛtaya iti vacanādabandhyānāmapi bandhasambhāvanāmātraṃ bandhasambandhājjñeyam| ye tu ‘karṇākṛtayaḥ’ iti paṭhanti tadgranthaḥ spaṣṭa eva| nemisandhānaka iti nemisandhānabandhena bandhanīyaḥ| evamutpalabhedyakādāvapi vyākhyeyam| vṛttetyādau pūrvasmādvṛttatvaṃ pālyorviśeṣaḥ, ata evotpalatulyatayotpalabhedyako bandho bhavati| hrasvetyādāvanatidīrghatvaṃ pūrvasmādviśeṣaḥ| ābhyantaraikapālerbahirāsañjanādāsaṅgimaḥ| bāhyaikapālestu gaṇḍāt kṛttena māṃsena yojanād gaṇḍakarṇaḥ| abhyantaro gaṇḍadeśaḥ, etadviparyayeṇa bāhyaḥ| nirvedhima iti punaḥ pradeśāntaravedhena niṣpannaḥ| aṇusthūlasamaviṣamapāliriti aṇusthūlatvābhyāṃ pālirekā samā aparā viṣamā yasya sa tathā| tatra vaiṣamyaṃ likhitvā bandhena yojyata iti vyāyojimaḥ| abhyantaradīrghaikapālyā bāhyapāleḥ pūrṇapidhānāt kapāṭasandhikaḥ| bāhyadīrghaikapālyā tu abhyantarahrasvapāleralpapidhānādardhakapāṭasandhiko bhavati| nirmāṃsetyādau kākauṣṭhasadṛśatvāt kākauṣṭhakaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 15 ‘daśaite sādhyāḥ’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 16 ‘śuṣkaśaṣkulyāditaḥ saṅkucito bandhaḥ saṅkṣiptaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 17 ‘saṃvedhitasya’ iti pā. ↩
- 18 ‘āsañjanāt’ iti pā. ↩
- 19 ‘agropaharaṇīyoktasambhāramupaharedviśeṣataścātra surāmaṇḍaṃ’ pā. ↩
- 20 ‘viśeṣataścopaharediti surādibhiratra prakṣālanādyupayogasya vakṣyamāṇatvāt’ iti cakraḥ ↩
- 21 ‘puruṣaśabdena jātivācinā'ṅganālāme'pyaṅganāvacanaṃ viśeṣeṇa karṇavyadhe'dhikṛtatvadarśanārtham| yaduktaṃ bhoje- “sakuṇḍalāni dīptāni śobhante vadanāni tu| bhoja strīṇāṃ viśeṣeṇa kṛtaiḥ karṇavibhūṣaṇaiḥ’ iti cakraḥ ↩
- 22 ‘avekṣeta tadduṣṭamaduṣṭaṃ veti’ iti pā. ↩
- 23 ayaṃ pāṭhastāḍapatrapustake na paṭhyate ↩
- 24 ‘grahaṇaṃ yuktam’ iti pā. ↩
- 25 ‘... manena mrakṣayedbudhaḥ| tato'nupadravaḥ’ iti pā. ↩
- 26 ‘vidhinā'nena yojitāḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘apāṅgadeśe netrapucchānte, pracchānaṃ tvaṅmātrāvakartanameva kuryānna tvadhikamityevakāreṇākṣiptamarthaṃ punaḥ sphuṭīkṛtyāvagamayati- bāhyetyādinā| bāhyaśabdeneha prāyastvaṅmātrāntaritatvena nātigambhīramapāṅgākhyaṃ marmaivābhipreyata iti gamyate, vyāpadastu tato dhruvā ityukteḥ| tatra tadantareṇa kiñcana vyāpattikaraṃ nopalabhāmahe’ iti hārāṇacandraḥ| bāhyacchedyaṃ iti pā. ↩
- 28 nāsāpramāṇaṃ nāsāyā viyojitāṃśaparimitaṃ pṛthivīruhāṇāṃ patraṃ gṛhītvā, tena pramāṇena gaṇḍapārśvāllalāṭādvā avalambi śoṇitapracārārthamekāṃśena śarīrasaṃśrayi yathā syāttathā utkṛtya yathāyogaṃ chittvā ‘tvaṅmāṃsaṃ’ iti śeṣaḥ, baddhaṃ yantrādinā saṃyatameva, nāsikāgraṃ nāsikāyā viśleṣitāṃśoparibhāgaṃ tadgatatvaṅmātramiti yāvat na tvavagāḍhamiti tātparyaṃ, atha kārtsyenāśu vilikhya śastreṇa likhitvā'pramatto bhiṣag sādhubandhaiḥ sūcyādiprāśastyenopapannairbandhanaistatprāgutkṛtaṃ tvaṅmāṃsaṃ prati abhimukhīkṛtya, yuttayā vāmato dakṣiṇato vā āvartyānīya, likhitāvakāśe nyubjīkṛtya sthāpayitveti yāvat, sandadhīta sandadhyāt| atho'nantaraṃ yathāvadabhisamīkṣya vimṛśya, nāḍīdvayeneti śvāsapracārārheṇaivaināṃ nāsikāṃ proṇṇamya kiñcidunnatāṃ kṛtvā, samyak susaṃhitaṃ sammilitaṃ yathāsyāttathā nāḍyagrapārśvapraṇihitayā picuvartyā saṃyamya, pattaṅgādibhiravacūrṇayet’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 29 ‘tvavalambya’ iti pā. ↩