athāta ityādi| āmaśabdāt pacyamāno'pyatra boddhavyaḥ| āmaśca pacyamānaśca
pakvaśca teṣāmeṣaṇaṃ vijñānaṃ tadvidyate yasminnadhyāye taṃ tathā||1-2||
śophasamutthānā granthividradhyalajīprabhṛtayaḥ prāyeṇa vyādhayo'bhihitā
2
anekākṛtayaḥ, tairvilakṣaṇaḥ pṛthurgrathitaḥ samo viṣamo vā tvaṅmāṃsasthāyī
doṣasaṅghātaḥ śarīraikadeśotthitaḥ śopha ityucyate
3||3||
śophasamutthānā ityādi| śophasamutthānā iti śothakāraṇāḥ, ‘śophasyeva
samutthānaṃ yeṣām’ ityanye| prāyeṇeti bāhulyena, kadācidbhinnasamutthānā api
bhavanti| tairvilakṣaṇa iti tebhyo granthyādibhyo vyādhibhyaḥ pṛthagityarthaḥ;
‘tairgranthyādivyādhibhiḥ kṛtvā vilakṣaṇo nānāprakāraḥ’ ityanye|
pṛthurvistīrṇaḥ| grathito granthirivonnataḥ, ‘jātabahugranthiḥ’ ityanye| samaḥ
samasaṃsthānaḥ, viṣamo veti viṣamasaṃsthāno vā, etena
vraṇaśophasyākṛteraniyama uktaḥ| tvaṅmāṃsasthāyīti etattu prāyeṇa, kutaḥ?
śeṣavraṇavastuṣvapi vraṇaśophasya sambhavāt| doṣasaṅghāta iti ekasya
dvayorbahūnāṃ vā doṣāṇāṃ saṅghāto doṣasaṅghātaḥ; saṅghāta ucchrāyaḥ|
śarīraikadeśotthita iti etena sarvasarādbhinnatvaṃ pratipādayati||3||
sa ṣaḍvidho vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantunimittaḥ | tasya
4
doṣarūpavyañjanairlakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ | tatra, vātaśophaḥ kṛṣṇo'ruṇo vā
paruṣo mṛduranavasthitāstodādayaścātra vedanāviśeṣā bhavanti; pittaśophaḥ pīto
mṛduḥ sarakto vā śīghrānusāryoṣādayaścātra
5
vedanāviśeṣā bhavanti; śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ kaṭhinaḥ snigdhaḥ śīto snigdho
mandānusārī kaṇḍvādayaścātra vedanāviśeṣā bhavanti; sarvavarṇavedanaḥ
sannipātaśvayathuḥ; pittavacchoṇitajo'tikṛṣṇaśca; pittaraktalakṣaṇa
āganturlohitāvabhāsaśca ||4||
sa ityādi| tasya vraṇaśophasya| doṣarūpavyañjanairiti
6
vātādirūpairvātādilakṣaṇaiścetyarthaḥ; ‘doṣarūpavyañjanaiḥ doṣāṇāṃ vātādīnāṃ
rūpāṇyākṛtayo vyajyanta ebhiriti vyañjanāni’ ityanye| tatretyādi| anavasthitaḥ
calaḥ| todādayaśceti ādiśabdādbhedanacchedanādayaḥ| pittaśopha ityādi|
oṣādayaśceti ādiśabdāccoṣaparidāhadhūmāyanāni gṛhyante| śleṣmaśophaḥ
pāṇḍurityādi| kaṇḍvādayaśceti ādiśabdādgurutvasuptatvādayaḥ| āganturiti
patanapīḍanādikṛtaḥ||4||
sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣairna sambhāvitaḥ
7
praśamayituṃ kriyāviparyayādbahutvādvā doṣāṇāṃ tadā pākābhimukho bhavati |
tasyāmasya pacyamānasya pakvasya ca lakṣaṇamucyamānamupadhāraya- | tatra,
mandoṣmatā tvaksavarṇatā śītaśophatā sthairyaṃ mandavedanatā'lpaśophatā
cāmalakṣaṇamuddiṣṭaṃ; sūcibhiriva nistudyate, daśyata iva pipīlikābhiḥ,
tābhiśca saṃsarpyata
8
iva, chidyata
9
iva śastreṇa, bhidyata iva śaktibhiḥ, tāḍyata iva daṇḍena, pīḍyata iva pāṇinā,
ghaṭyata iva cāṅgulyā, dahyate pacyata iva cāgnikṣārābhyām, oṣacoṣaparīdāhāśca
bhavanti, vṛścikaviddha iva ca sthānāsanaśayaneṣu na śāntimupaiti,
ādhmātabastirivātataśca śopho bhavati
10, tvagvaivarṇyaṃ śophābhivṛddhirjvaradāhapipāsā bhaktāruciśca
pacyamānaliṅgaṃ; vedanopaśāntiḥ pāṇḍutā'lpaśophatā
valīprādurbhāvastvakparipuṭanaṃ nimnadarśanamaṅgulyā'vapīḍite pratyunnamanaṃ,
bastāvivodakasañcaraṇaṃ
11
pūyasya prapīḍayatyekamantamante cāvapīḍite, muhurmuhustodaḥ kaṇḍūrunnatatā
12
vyādherupadravaśāntirbhaktābhikāṅkṣā ca pakvaliṅgam | kaphajeṣu tu rogeṣu
gambhīragatitvādabhighātajeṣu
13
vā keṣucidasamastaṃ pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvamapakvamiti manyamāno
bhiṣaṅmohamupaiti; tatra
14
hi tvaksavarṇatā śītaśophatā sthairyamalparujatā'śmavacca ghanatā, na
15
mohamupeyāditi
16||5||
sa yadetyādi| bāhyābhyantarairiti bāhyā ālepanādayaḥ, ābhyantarāḥ
kvāthapānavamanavirecanādayaḥ, taiḥ praśamayituṃ na sambhāvito na pāritaḥ, ‘na
prāptaḥ’ ityanye| kriyāviparyayāditi atarpaṇādīnāmanyathābhāvāt|
hetvantaramāha- bahutvādvā doṣāṇāmiti|- na hi bahudoṣā vikārāḥ
śoṇitāvasekādibhireva praśamaṃ yānti; yaduktam- “ālepanasrāvaṇaśodhanaiśca
samyakprayuktairyadi nopaśāmyet”- iti| tatretyādi| sthairyaṃ kāṭhinyam|
sūcībhirivetyādi| nistudyate bhṛśaṃ vyathyate, niḥśabdo'tra bhṛśārthe| tābhiḥ
pipīlikābhiḥ| chidyata iva dvidhā kriyata iva| bhidyate vidāryata iva|
śaktirāyudhaviśeṣaḥ| tāḍyate āhanyata iva| daṇḍo laguḍaḥ| ghaṭyate cālyata
iva| dahyate pacyata iva ca kṣārāgnibhyāmiti yathāsaṅkhyaṃ vyākhyeyaṃ, tena
dahyate bhasmasāt kriyata ivāgninā, pacyate aṅgāratāpairupatapyata iva
kṣāreṇa| oṣa ekadeśiko dāhaḥ, coṣaḥ cūṣyata iva vedanāviśeṣaḥ| pari
samantāddāhaḥ paridāhaḥ| ātataḥ tvaksaṅkocarahitaḥ| vedanopaśāntirityādi|
tvakparipuṭanaṃ tvaca uccaṭanam| pratyunnamanam ābhimukhyenordhvaṃ namanam|
bastāvivetyādi| yathā bastāvudakasañcaraṇaṃ bhavati tadvadvaidye
ekamantamavayavaṃ prapīḍayati sati pūyasya sañcaraṇaṃ śophe bhavatītyarthaḥ|
muhurmuhustodo vātavedanā; kaṇḍūḥ śleṣmavedanā; pakvaśothe vidāhāpagamena
pittābhāvāttalliṅgābhāvaḥ| unnatatā vyādheḥ unnataśophaḥ| upadravā
oṣaparidāhādayaḥ| kaphajeṣvityādi| kaphajeṣu rogeṣviti rogo'tra śophaḥ| tatra
viṣaye kaphajeṣvatigambhīragatitvāt, abhighātajeṣu vā
keṣuciddūrānupraviṣṭaśalyādihetutvāt| tatra hi tvaksavarṇatetyādi| tatreti
kaphaje'bhighātaje ca śophe| tvaksavarṇatā na tu tvagvaivarṇyaṃ,
gambhīragatitvādantaḥpākaḥ, bahiḥ punastvaksāvarṇyameva| śītaśophatā bahiḥ,
antaḥ punaruṣṇatvaṃ, gambhīragatitvāt kaphārabdhatvācca| alparujatā
kaphārabdhatvāt| aśmavadghanatā śilāvat kāṭhinyaṃ,
kaphārabdhatvādabahiḥpākatvācceti| na mohamupeyāditi na tatra mohaṃ gacchet,
ebhiḥ pakvalakṣaṇaiḥ pakvameva jānīyādityarthaḥ| ‘na mohamupeyādyatastaṃ
raktapākamācakṣate vṛddhāḥ’ ityanye||5||
bhavanti cātra- āmaṃ vipacyamānaṃ ca samyak pakvaṃ ca yo bhiṣak | jānīyāt sa
bhavedvaidyaḥ śeṣāstaskaravṛttayaḥ ||6||
āmādilakṣaṇajñāne guṇamajñāne doṣaṃ ca darśayannāha- āmamityādi| śeṣā anye
āmādijñānavarjitāḥ| taskarāścaurāḥ, teṣāmiva vṛttiryeṣāṃ,
prāṇadhanāpahāritvāt||6||
vātādṛte
17
nāsti rujā na pākaḥ pittādṛte nāsti kaphācca pūyaḥ | tasmāt samastān
paripākakāle pacanti śophāṃstraya eva doṣāḥ
||7|| kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā
vaśe vātakaphau prasahya | pacatyataḥ śoṇitameva pāko mato'pareṣāṃ viduṣāṃ
dvitīyaḥ
18||8||
ekadoṣārabdhā api pākakāle sarvadoṣāśliṣṭā bhavantītyāha- vātādityādi|
ṛteśabdaḥ kaphāccetyatrāpi sambadhyate| ‘tribhireva śoṇitacaturthaiḥ
śarīramidaṃ dhāryate’ (sū. a. 21) iti dvitīyaṃ darśanaṃ darśayannāha-
kālāntareṇetyādi| kālāntareṇeti antaraśabdo'trāvadhivācī,
prakopaprasarasthānasaṃśrayakālāvadhinā| abhyuditaṃ tu pittamiti samantato
bhāvena punarudgataṃ pittaṃ, kṛtvā vaśe vātakaphau vātaśleṣmāṇau hīnau kṛtvā,
prasahya balātkāreṇa vaśe kṛtvā, ‘kroḍīkṛtya’ ityanye| mataḥ sammataḥ||7-8||
tatra, āmacchede māṃsasirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṃ
śoṇitātipravṛttirvedanāprādurbhāvo'vadaraṇamanekopadravadarśanaṃ
kṣatavidradhirvā bhavati | sa yadā bhayamohābhyāṃ
19
pakvamapyapakvamiti manyamānaściramupekṣate vyādhiṃ vaidyastadā gambhīrānugato
dvāramalabhamānaḥ pūyaḥ svamāśrayamavadāryotsaṅgaṃ mahāntamavakāśaṃ kṛtvā
nāḍīṃ janayitvā kṛcchrasādhyo bhavatyasādhyo veti
||9||
āmaṃ na chindyāt pakvaṃ nopekṣeteti darśayannāha- tatretyādi
20| āmacchede iti āmaśabdāt pacyamānasyāpi grahaṇāttatrāpyete doṣāḥ| vyāpādanaṃ
hiṃsanam| avadaraṇaṃ vidaraṇam| kṣatavidradhiḥ ‘taistairbhāvairabhihate kṣate
vā’ (ni. a. 9) ityādividradhinidānoktaḥ| sa yadetyādi| mohaḥ ajñānam| ciraṃ
prabhūtakālam| gambhīrānugataḥ dūrānupraviṣṭaḥ| utsaṅga ivotsaṅgaḥ, vraṇāśaye
hi cirakālaṃ pūyāvasthānenāvadāritamantaḥpradeśāntaraṃ nimnamutsaṅgatulyatvāt
‘utsaṅga’ ityucyate; ‘ut ūrdhvaṃ pūyasya saṅga utsaṅgaḥ’ ityanye| avakāśam
antarālam||9||
bhavati cātra- yaśchinattyāmamajñānādyaśca
21
pakvamupekṣate | śvapacāviva mantavyau tāvaniścitakāriṇau
||10||
asyaivārthasya nindārthavādaparaṃ ślokamāha- yaśchinattyāmamityādi| pakvaṃ
śophaṃ śastrakarmārham| śvapacāviva caṇḍālāviva| mantavyau jñātavyau| tau
dvau| aniścitakāriṇau āmacchedanapakvopekṣaṇāt; ane tu ‘tau narau
śvapacatulyāvāturavyāpādanāt| tadvyāpādanaṃ tau kuto vidhata ityāha-
aniścitakāriṇau yato'samīkṣya vidhāyinau vaidyau’||10||
prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ bhojayedāturaṃ bhiṣak | madyapaṃ pāyayenmadyaṃ
tīkṣṇaṃ yo vedanā'sahaḥ
22||11|| na mūrcchatyannasaṃyogānmattaḥ
śastraṃ na budhyate | tasmādavaśyaṃ bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi
||12|| prāṇo
23
hyābhyantaro nṝṇāṃ bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ | dhārayatyavirodhena śarīraṃ
pāñcabhautikam ||13||
pakve śophe śastrakarmārhe pūrvakarmāha- prāgityādi| iṣṭaṃ hitaṃ hitakāri;
anye tviṣṭamabhipretamapathyamapi tadbalādhānārthaṃ bhojayet| yo vedanāṃ na
sahate taṃ tīkṣṇaṃ madyaṃ pāyayet paraṃ madyapam| asyaiva ca phalamāha- na
mūrcchatyannasaṃyogādityādi| śastraṃ na budhyate śastravedanāṃ na
jānātītyarthaḥ| rogeṣūkteṣviti mūḍhagarbhodarārśośmaryādivarjiteṣu, karmaṇi
śastraprayoge prāpte, avaśyaṃ dhruvaṃ bhoktavyam| kasmādukteṣu rogeṣu
bhojayedityāha- prāṇa ityādi|- prāṇo hyābhyatara iti atrābhyantaraḥ prāṇo
balaṃ, taccaujojanitaṃ bhāraharaṇādiśaktilakṣaṇam| bāhyaprāṇaguṇānvita iti
bāhyaprāṇo'tra bāhyaṃ balamupacayalakṣaṇaṃ pāñcabhautikāhārajanitaṃ, guṇāḥ
śarīradārḍhyādikāḥ, tairanvitaḥ saṃyuktaḥ sannābhyantaraḥ prāṇaḥ śaktilakṣaṇaḥ
śarīraṃ dhārayatītyarthaḥ| anye tvanyathā vyākhyānayanti- prāṇo hyābhyantara
iti; ‘sampanno yavaḥ’ itivajjātivivakṣayehaikavacanaṃ, tenātrāgniḥ somo vāyuḥ
sattvaṃ rajastamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmetyābhyantarāḥ prāṇāḥ, bāhyaprāṇā
āgneyasaumyavāyavyadravyāṇi divaso vāyū rātriḥ śabdasparśarūparasagandhāśceti,
teṣāṃ guṇāḥ, tairanvito'nugataḥ sannābhyantaraḥ prāṇaḥ śarīraṃ
dhārayatītyarthaḥ| tatra bāhyaprāṇasyagnerguṇaiḥ kaṭvamlalavaṇādibhiranugataḥ
sannantaragniḥ śarīraṃ dhārayatītyādinā
bāhyaprāṇaguṇānugatatvenābhyantaraprāṇasya śarīradhārakatvaṃ darśayanti,
asmābhistu vistarabhayānna darśitam| lakṣmaṇaṭippaṇakārastu- ābhyantaraḥ
prāṇo'gnīṣomādiḥ, yena prāṇī jīvati, bāhyaprāṇo'nnaṃ, tadguṇāḥ prīṇanādayaḥ,
tairanvitaḥ sannābhyāntaraḥ prāṇaḥ śarīraṃ dhārayatītyarthaḥ||11-13||
alpo
24
mahān vā kriyayā vinā yaḥ samucchritaḥ pākamupaiti śophaḥ | viśālamūlo viṣamaṃ
vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yātyavagāḍhadoṣaḥ
||14||
mahati śophe'lpe vā'pratikriyamāṇe sati bahuṃ doṣamāha,- alpa ityādi| viṣamaṃ
vidagdha iti viṣamavidāho viṣamapāka ityarthaḥ| avagāḍhadoṣa iti
ābhyantarapūya ityarthaḥ| ‘yo hyutthito'lpo yadi vā mahān vā kriyāṃ vinā
pākamupaiti śothaḥ’ iti kecit paṭhanti||14||
ālepavisrāvaṇāśodhanaistu samyak prayuktairyadi nopaśāmyet | pacyeta śīghraṃ
samamalpamūlaḥ sa piṇḍitaścopari connataḥ syāt
25||15||
śophānāmālepanādikriyāsamūhāvacāraṇe'pi pakvānāmupakramasāphalyaṃ
darśayannāha,- ālepanetyādi| pacyeta śīghraṃ samamiti etena samapākatvamuktaṃ,
sa śophaḥ, piṇḍito vartulībhavati
26||15||
kakṣaṃ samāsādya yathaiva vahnirvāyvīritaḥ sandahati prasahya | tathaiva
pūyo'pyaviniḥsṛto hi māṃsaṃ sirāḥ snāyu ca khādatīha
||16||
pakvasyāpyupekṣaṇe śophasya prāguktameva doṣaṃ dṛṣṭāntena darśayannāha-
kakṣamityādi| kakṣastṛṇādibahulaḥ pradeśaḥ| iheti pakvaśophe||16||
ādau vimlāpanaṃ kuryāddvitīyamavasecanam | tṛtīyamupanāhaṃ tu caturthīṃ
pāṭanakriyām ||17|| pañcamaṃ śodhanaṃ kuryāt
ṣaṣṭhaṃ ropaṇamiṣyate | ete kramā vraṇasyoktāḥ saptamaṃ vaikṛtāpaham
||18||
vraṇasya ṣaṣṭerupakramāṇāṃ sūtrasthāne sūtraṇārthaṃ
vimlāpanādīnupakramānnirdiśannāha- ādāvityādi| ādau
vimlāpanamaṅgulyādimardanena śophavilayanam| avasecanaṃ jalaukādibhī
raktavisrāvaṇam| upanāho bandhanaṃ pācanāya| vaikṛtāpahamiti
savarṇakaraṇaromasañjananādi| anye tvanyathā''pātanikāṃ gṛhṇantyanyathaiva ca
vyākhyānayanti- tatra vraṇasya ṣaṣṭerupakramāṇāṃ sukhabodhārthaṃ
lakṣaṇāntareṇa saptatvaṃ darśayannāha,- ādāvityādi| vimlāpanaśabdo'tra
bahiḥpramārjane śophavilayanakare lepapariṣekābhyaṅgasvedādau vartate, na tu
mandavedanasya snigdhasvinnasya śophasya
dvivraṇīyapaṭhitaveṇunālāṅguṣṭhādimardane| avasecanaṃ visrāvaṇam,
avasecanaśabdo'pyatra vamanavirekaśoṇitavisrāvaṇādyantarbahiḥpramārjane
vartate, na tu kevala eva visrāvaṇe| evaṃ śeṣeṣvapyupakrameṣūpakramāntarāṇi
samāneṣu samānānyantarbhāvyāni||17-18||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne āmapakvaiṣaṇīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ
||17||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahāvyākhyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne saptadaśo'dhyāyaḥ||17||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāye ‘śothavān bhavati’ ityanena śotho'bhihitaḥ| tasya cāmatā pakvatā ca cikitsāviśeṣārthaṃ jñeyā bhavati, atastadabhidhānārthamāmapakvaiṣaṇīyo'bhidhīyate|” iti cakraḥ ↩
- 2 ‘abhidhāsyante’ iti pā. ↩
- 3 ‘śotharūpatayottiṣṭhanta iti śothasamutthānāḥ| tebhyo vilakṣaṇa iti vakṣyamāṇaviśiṣṭalakṣaṇatvādeva vilakṣaṇaḥ| tvaṅmāṃsasthāyītyanena tvaṅmāṃsasthatvamavaśyambhāvitayoktam, ekadeśotthitatvena sarvasaraśothādapākino vyāvartayati| śotha ityucyata iti prakaraṇād ‘vraṇaśotha’ ityucyata iti jñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘tasyetyanena yadyapi vraṇaśotha iha pratyavamṛśyate, tathā'pi granthyādīnāmapyetadevāmādilakṣaṇaṃ samānatayoktaṃ jñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘dāhādayaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘doṣarūpaiḥ kṛṣṇādibhiḥ, vyañjanaiśca taditarairvedanādibhiḥ’ iti cakraḥ ↩
- 7 ‘śakyate’ iti pā. ↩
- 8 ‘saṃsṛpyata iva’ iti pā. ↩
- 9 ‘chidyate bhidyata iva śaktibhiḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘bhavati’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 11 ‘bastāvudakasañcaraṇamiva pūyasya sañcaraṇamiti yojanā, ante ekasmin pārśve'vapīḍite ekamantaramaparapārśvaṃ prapīḍayatyākrāmati vegena pūrayati pūya ityarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 12 ‘kaṇḍūranunnatatā’ iti pā. ↩
- 13 ‘gambhīrānugatatvāt’ iti pā. ↩
- 14 ‘yatra’ iti pā. ↩
- 15 ‘na tatra’ iti pā. ↩
- 16 ‘yatra tu kaphajeṣvabhighātajeṣu vā rogeṣu gambhīragatitvāt prapākapratigīnyetāni liṅgāni dṛśyante na tatra mohamupeyāt, śeṣalakṣaṇenaiva pakvaṃ vijānīyādityarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ| ‘kapheje gambhīre tathā śastraje ca gambhīre antaḥpāke śītatādi bhavati, tatrāntardāhādinā pākādikāvadhāraṇaṃ, na tatra mohamupeyāditi śeṣavidāhādipūrvalakṣaṇaiḥ pākaṃ jānīyāt’ iti cakraḥ ↩
- 17 ‘narte rujā vātamṛte ca pittaṃ pākaḥ kaphaṃ cāpi vinā na pūyaḥ| tasmādvipākaṃ paripākakāle prayānti śophāstribhireva doṣaiḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhāntaram ↩
- 18 asyāgre tāḍapatrapustake ‘dravyāṇāṃ candanādīnāṃ dagdhānāṃ śvetatā yathā| tadvat pittoṣmaṇā dagdhaṃ raktaṃ pūyamihocyate’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate ↩
- 19 ‘bhayamohābhyāmiti bhayādapi pāṭanabhīrūtayā pakvamapyapakvameva dṛḍhayati’ iti cakraḥ ↩
- 20 ‘yadyapyatra vātādīnāṃ trayāṇāmapi kāraṇatvamuktaṃ, tathā'pi pāke kāraṇatayā pittaṃ pradhānameva, pūyaṃ ca śvetatvaghanatvābhyāṃ kaphakāryam| kālāntaraṃ vidāhāvasthā, tatra pittaprakopo vidāhakāraṇatayā pittasya bhavati| vaśe kṛtvā āyattau kṛtvā, śītatvena pākapratibandhakāvabhibhūyeti yāvat| śoṇitaṃ pacatītyanena śoṇitādhāramāṃsādipāko'pi labhyate, śoṇitaṃ tu matāntare doṣatayā prādhānyena sākṣāduktam| etacca matāntaramapratiṣedhenānumatameva| pūrvoktapāke'pi hi pittaprādhānyamastyeva, pākatayā ca śoṇitamapi tatra labhyata eva’ iti cakraḥ ↩
- 21 ‘atrāmagrahaṇena pacyamānasyāpi grahaṇam’ iti cakraḥ ↩
- 22 ‘'vedanāsahaḥ’ iti pā. ↩
- 23 ‘prāṇa iti balaṃ, bāhyaprāṇa āhāraḥ, balahetutvāt’ iti pā. ↩
- 24 ‘yo hyutthito'lpo yadi vā mahān syāt kriyāṃ vinā pākamupaiti śothaḥ’ iti pā. ↩
- 25 ‘śīghrapākādayo guṇā ālepanādinā doṣakṣapaṇād bhavanti’ iti cakraḥ ↩
- 26 ‘vartulībhūtaḥ” iti pā. ↩