athāto
1
vraṇālepanabandhavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| ālepa ādya upakramaḥ
2, eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyaḥ pradhānatamaśca, taṃ ca pratirogaṃ vakṣyāmaḥ-
tato bandhaḥ pradhānaṃ, tena śuddhirvraṇaropaṇamasthisandhisthairyaṃ ca
||3||
athāta ityādi| eṣa ālepaḥ| nanveṣa ālepa ādya upakramaḥ kathaṃ?
dvivraṇīye'patarpaṇasyādyatvena paṭhitatvāt; ucyate- auṣadhadravyebhyo
bahirantaḥpramārjanebhya ālepa ādya ityarthaḥ;
ādyasamīpatvācchreṣṭhatvādvā''lepa ādya ityucyate| sarvaśophānāṃ sāmānya iti
vātādiśophānāṃ tulyaḥ, ālepatvenābhedāt| pradhānatamaśca sarvopakramebhyaḥ
āśupīḍāharatvāt| taṃ ca pratirogaṃ vakṣyāma iti tamālepaṃ, pratirogaṃ roge
roge, vakṣyāmaḥ kathayiṣyāmaḥ, asmin sthāne cikitsite ca| tataḥ tasmādālepāt|
asthisandhisthairyaṃ ceti asthnaḥ sandherdārḍhyaṃ ‘bhavati’ ityādhyāhāraḥ|
kecidācāryā imaṃ na paṭhanti||1-3||
tatra
3
pratilomamālimpet | pratilome hi samyagauṣadhamavatiṣṭhate'nupraviśati
romakūpān svedavāhibhiśca sirāmukhairvīryaṃ prāpnoti
||4||
idānīmālepāvacāraṇaṃ tatphalaṃ ca nirdeṣṭumāha- tatretyādi|
pratilomamālimpediti lomābhimukhamālimpet| hi yasmādarthe| avatiṣṭhate
avasthitiṃ karoti, anupraviśati ca ‘auṣadhaṃ’ ityanuvartate||4||
na ca śuṣyamāṇamupekṣeta, anyatra pīḍayitavyāt | śuṣko hyapārthako rukkaraśca
4||5||
ālepasyāvasthāyāṃ kartavyatāmāha- na cetyādi| anyatra pīḍayitavyāditi
pīḍanadravyairmiśrakoktairyo vraṇaḥ pīḍanīyo bhavati tasmādanyatra śuṣyamāṇaṃ
nopekṣetetyarthaḥ| hi yasmādarthe| apārthako niṣphalaḥ||5||
sa trividhaḥ- pralepaḥ, pradeha, ālepaśca | pralepapradehayorantaraṃ
5
- tatra pralepaḥ śītastanuraviśoṣī viśoṣī vā; pradehastūṣṇaḥ śīto vā
bahalo'bahuraviśoṣī
6
ca; madhyamo'trālepaḥ | tatra, raktapittaprasādakṛdālepaḥ; pradeho
vātaśleṣmapraśamanaḥ śodhano ropaṇaḥ śophavedanāpahaśca; tasyopayogaḥ
kṣatākṣateṣu; yastu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ ‘kalka’ iti sañjñāṃ labhate
niruddhālepanasañjñaḥ; tenāsrāvasannirodho mṛdutā
pūtimāṃsāpakarṣaṇamanantardoṣatā vraṇaśuddhiśca bhavati
||6||
tadbhedānāha- sa trividha ityādi| pralepapradehayorvāstavābhede'pi
vyāvahārikaṃ bhedaṃ darśayannāha- tatra
7
pralepa ityādi| antaraṃ bhedaḥ, sthānāsanavat| pralepaṃ lakṣaṇairnirdiśannāha-
pralepa ityādi| aviśoṣī apīḍayitavye vraṇaśophe, viśoṣī pīḍayitavye; etena
yena kalkena candanavallipyate sa pralepaḥ; anye ‘śītastanuḥ’ ityādilakṣaṇaṃ
pradehasya iti vadanti| lakṣaṇaiḥ pradehaṃ nirdiśannāha- pradeha ityādi| uṣṇaḥ
śīto veti viṣayāpekṣayā; tatra vātabahule kaphabahule vā uṣṇaḥ,
pittaraktabahule śītaḥ| bahalaḥ sthūlaḥ, etena yastu kalkaḥ piṇḍīkṛtya
vraṇasyopari dīyate sa pradehaḥ| ‘uṣṇaḥ śīto vā’ ityādilakṣaṇaṃ ‘pralepasya’
iti kecinmanyante| lakṣaṇāntaraṃ nirdiśya kāryabhedaṃ nirdiśannāha-
tatretyādi| tatreti tayormadhye| kecidatrālepanasthāne ‘pradeha’ iti paṭhanti,
anye tu pradehasthāne ālepaṃ paṭhanti| ālepasya sāmānyaviṣayaṃ darśayannāha-
tasyetyādi| kṣatākṣateṣu vraṇavraṇaśopheṣvityarthaḥ| viṣayāntareṇālepasya
nāmāntaramāha- yastvityādi| tuśabdo'vadhāraṇe| bhūyaḥśabdo'tra punararthe|
niruddhā niṣiddhā| anye tvatra ‘nirodhyālepanasañjñāṃ’ iti paṭhanti; tatrāpi
sa evārthaḥ| kalkasañjñasyālepasya karma āha- tenetyādi| āsrāvasannirodha iti
āsrāvo raktādyāsrāvaḥ| anantardoṣateti doṣo'tra pūyaḥ,
tenābhyantarapūyavarjitatvam| vraṇaśuddhiśceti doṣaduṣṭinivṛttiḥ;
cakārādvraṇaropaṇasya grahaṇam||6||
avidagdheṣu śopheṣu hitamālepanaṃ bhavet | yathāsvaṃ doṣaśamanaṃ
dāhakaṇḍūrujāpaham
||7|| tvakprasādanamevāgryaṃ
māṃsaraktaprasādanam | dāhapraśamanaṃ śreṣṭhaṃ rujākaṇḍūvināśanam
||8|| marmadeśeṣu ye rogā guhyeṣvapi tathā
nṛṇām | saṃśodhanāya teṣāṃ hi kuryādālepanaṃ bhiṣak
||9|| (ṣaḍbhāgaṃ
8
paittike snehaṃ caturbhāgaṃ tu vātike | aṣṭabhāgaṃ tu kaphaje snehamātrāṃ
pradāpayet) ||10||
ālepasyātmaviṣaye kālāvadhimāha- avidagdheṣvityādi| avidagdheṣvālepanaṃ hitaṃ,
vidagdheṣu punaḥ pradeha eva, yasya ‘upanāha’ iti sañjñāntaram| yathāsvaṃ
doṣaśamanamiti vātādidoṣeṣu madhye yadālepanaṃ dravyaguṇāpekṣayā yasya doṣasya
śamanaṃ bhavet tat tatra hitamityarthaḥ| dāhakaṇḍūrujāpahamiti dāhaḥ pittasya,
kaṇḍūḥ kaphasya, rujā vātasya, etā apahanti| dūṣyaprasādanatvamālepasya
nirdeṣṭumāha- tvakprasādanamevāgryamiti|- agryaṃ pradhānam|
dāhakaṇḍūrujāpahamiti pūrvasminneva śloke dāhādīnāṃ paṭhitatvādiha punaḥ pāṭho
dūṣyakṛtā api dāhādayo bhavantīti bodhanārtham||7-10||
tasya
9
pramāṇaṃ mahiṣārdracarmotsedhamupadiśanti
||11||
tanutvamālepasya guṇaḥ, tanutvaṃ kiṃ pramāṇamityāha- tasyetyādi| pradehastu
mahiṣārdracarmocchrāyāpekṣayā sthūla iti| ye tu tanutvaṃ pradehaguṇaṃ manyate,
teṣāṃ mate pradehasyaitat pramāṇam||11||
na cālepaṃ rātrau prayuñjīta
10, mā bhūcchaityavihatoṣmaṇastadanirgamādvikārapravṛttiriti
||12|| pradehasādhye vyādhau tu
hitamālepanaṃ divā | pittaraktābhighātotthe saviṣe ca viśeṣataḥ
||13|| na ca paryuṣitaṃ lepaṃ
kadācidavacārayet | uparyupari lepaṃ ca na kadācit pradāpayet
||14|| ūṣmāṇaṃ vedanāṃ dāhaṃ
ghanatvājjanayet sa hi | na ca tenaiva lepena pradehaṃ dāpayet punaḥ |
śuṣkabhāvātsa nirvīryo yukto'pi syādapārthakaḥ
||15||
viśiṣṭe kāle ālepāvacāraṇavidhiniṣedhe, kathañcitkriyamāṇe ca doṣamāha- na
cetyādi| etenāsya vidhiḥ sūcyate; tena vātaślaiṣmikāpākiśothe rātrau pradeha
upayoktavyaḥ, tathā vidahyamāne śothe pradeho deya eva, kṣateṣu kalko'pi
rātrau dātavya iti, tathā pittaje śothe vātapittaje ca
śatadhautaghṛtābhyaṅgādi dātavyamiti| śaityāvihatoṣmaṇa iti ‘śophasya’ iti
śeṣaḥ| tadanirgamāt śophoṣmāniḥsaraṇāt| vikārapravṛttirvikārābhivṛddhiḥ|
śaityaruddharomakūpatvādanirgacchannūṣmā ālepenāntarnīto'tyarthaṃ śophaṃ
pacatītyarthaḥ| svedavāhibhiḥ sirāmukhaiśca vīryaṃ prāpnotītyata ūrdhvaṃ
bahuṣu pratiṣu nibandhapāṭhakramādvyatikrameṇa pāṭhakramo'dhikaśca pāṭho
dṛśyate; sa ucyate- “tasya pramāṇaṃ mahiṣārdracarmotsedhamupadiśanti| na ca
śuṣyamāṇamupekṣetānyatra pīḍayitavyāt; śuṣko hyapārtho rukkaraśca| sa trividha
ālepaḥ pradeho lepaśca| teṣāmantaraṃ- ālepaḥ śītastanuraviśoṣī viśoṣī ca,
pradehastūṣṇaḥ śīto vā bahulo bahuraviśoṣī ca, madhyamo lepa iti| viśeṣato
raktapittaprasādakṛdālepaḥ; pralepo vātaśleṣmapraśamanaḥ śodhano ropaṇaḥ
śophavedanāpahaśca, tasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu; yastu kṣateṣūpayujyate sa
bhūyaḥ ‘kalka’ iti sañjñā labhate niruddhālepanasañjñaḥ, tenāsrāvasannirodho
mṛdutā pūtimāṃsāpakarṣaṇamanantardoṣatā vraṇaśuddhiśca bhavati| ubhayaguṇo
lepaḥ| na cālepaṃ rātrau prayuñjīta,
mābhūcchaityavihatoṣmaṇastadanirgamādvikārapravṛttiriti|
tvakprasādanamevāgryaṃ māṃsaraktaprasādanam| dāhapraśamanaṃ śreṣṭhaṃ
todakaṇḍūvināśanam|| marmadeśeṣu ye rogā guhyeṣvapi tathā nṛṇām| saṃśodhanāya
teṣāṃ hi kuryādālepanaṃ bhiṣak|| avidagdheṣu śotheṣu hitamālepanaṃ bhavet|
yathāsvaṃ doṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūvināśanam|| ṣaḍbhāgaṃ paittike snehaṃ
caturbhāgaṃ tu vātike| aṣṭabhāgaṃ tu kaphaje snehamātrāṃ pradāpayet”- iti|
ayaṃ pāṭho vartamāneṣu pustakeṣu sarveṣveva paṭhyata ityasmābhiḥ kramamātraṃ
darśitaṃ; na tvayaṃ paṭhanīyaḥ; paṭhanīyaḥ punaḥ prāktanapāṭha eva,
sarvapūrvācāryasammatatvāt||12-15||
ata ūrdhvaṃ vraṇabandhanadravyāṇyupadekṣyāmaḥ; tadyathā-
kṣaumakārpāsāvikadukūlakauśeyapatrorṇacīnapaṭṭacarmāntarvalkalālābūśakalalatāvidalarajjutūlaphalasantānikālauhānīti
1112; teṣāṃ vyādhiṃ kālaṃ cāvekṣyopayogaḥ; prakaraṇataścaiṣāmādeśaḥ
||16||
idānīṃ vraṇabandhavidhiḥ prastūyate, sa ca dravyādhīnaḥ, atastānyeva
prāgupadeṣṭumāha- kṣaumetyādi| kṣaumam atasītantubhirvyūtaṃ, anye
vastrāntaramāhuḥ; kārpāsaṃ kārpāsatanturacitam; āvikam urabhraromavyūtaṃ;
dukūlaṃ paṭṭavastram, anye valkalamāhuḥ; kauśeyaṃ kośakārakṛmilālodbhūtaṃ, yat
‘trasara’ iti loke; patrorṇo rallūkākhyaḥ kambalaḥ, anye tu ‘yairharitādīni
devāṅgānyupyante te patrorṇāḥ’, ‘dhautakauśeyam’ ityapare,
‘māgadhapauṇḍrakādideśeṣu nāgavṛkṣādayaścatvāro vṛkṣāstatpatrebhyo
jātairharitatantubhirūrṇārūpairvayate yattat patrorṇam’ ityeke; cīnapaṭṭaṃ
cīnadeśa evotpadyate, taddeśajanāstu ‘cīnayugapaṭṭam’ iti vadanti, sa ca
patrorṇasyaiva bhedaḥ, anye netramāhuḥ; carma eṇādīnām, apare
carmavadbandhanadravyam, athavā suvarṇapiṣṭikāliptacarmatantubhisturuṣkairyāni
vayante tāni carmaśabdenocyante; bāhyavalkalamantyaṃ ca tyaktvā madhyaṃ
yadgṛhyate tadantarvalkalam; alābūśakalaṃ tumbīphalakarparikā; latāvidalaṃ
śyāmalatādipāṭitārdhaṃ; kecidvidalaśabdaṃ carmādibhiḥ saha sambadhnanti, anye
tu vidalaśabdena vaṃśavetrādikambikāmāhuḥ; latāśabdena ca śyāmalatādīnāṃ
grahaṇaṃ; rajjurmuñjabalvajādivalitaḥ; tūlaphalaṃ śālmalīphalādi; santānikā
kṣīrasantānikā, anye ‘kuśalasantānikā’ iti paṭhanti, kuśalasantānikā
kolikavṛttiḥ dvitritanturacitā ‘vaya’ iti loke prasiddhā, markaṭavāsaṃ
kecidāhuḥ; lohāni suvarṇatrapusīsādīni| kva punasteṣāmupayoga ityāha-
teṣāmityādi| teṣāṃ kṣaumādīnām| vyādhiṃ kālaṃ cāvekṣyopayoga iti tatra
vātaślaiṣmikaṃ vyādhiṃ kālaṃ ca śītamavekṣya vraṇabandhanadravyāṇāṃ
ghanānāmupayogaḥ, raktapaittikaṃ vyādhimuṣṇaṃ ca kālamavekṣya tanūnāmupayogaḥ,
cakārādgāḍhasthānamavekṣya ghanānāmupayogaḥ, śithilasthānamavekṣya
tanūnāmupayoga iti| vargoktānāṃ vraṇabandhanadravyāṇāṃ saṅkṣepeṇādeśamāha-
prakaraṇataścaiṣāmādeśa iti|- prakaraṇataḥ prakaraṇamavekṣya, eṣāṃ
vraṇabandhanadravyāṇāmādeśanaṃ; tadyathā- sarpādidaṣṭasyāriṣṭābandho
rakṣā(jvā)dibhiḥ, raktātipravṛttau raktanivṛttyarthaṃ santānikayā badhnīyāt,
pāṭitaśyāmalatādyairbhagnasandhānāya bandhaḥ kartavyaḥ, lauhaiḥ
suvarṇādibhirdantān badhnīyāt, trapvādibhirarbudagranthyādīn, alābuśakalena
śirovraṇān badhnīyāt; evamanyeṣāmapi yathārhamādeśanam||16||
tatra
kośadāmasvastikānuvellitamu(pra)tolīmaṇḍalasthagikāyamakakhaṭvācīnavibandhavitānagophaṇāḥ
13
pañcāṅgī ceti caturdaśa bandhaviśeṣāḥ | teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa
vyākhyātāḥ ||17||
idānīṃ bandhaviśeṣān saṅkhyayā nirdeṣṭumāha- tatra kośetyādi| eṣāmākāraṃ
nirdeṣṭumāha- teṣāmityādi| prāyograhaṇānnāmnaiva sarveṣāmākṛtīrvaktuṃ na
śakyate, tasmāt paratantroktalakṣaṇamapyatraiva samyagākṛtivijñānāya
ślokairupadekṣyāmaḥ| tadyathā- “pūrayitvauṣadhairbandhaḥ kriyate kośakākṛtiḥ|
kośakākhyaḥ sa vijñeyo, vaidyairbandhanavarjitaḥ|| dāmākṛtiṃ catuṣpādāṃ
dāmākhyaṃ, svastikaṃ punaḥ| svastikākṛtimāsīvya
14, paścādāveṣṭya badhyate|| anuvellitaṃ tadvidyāt, mutolīlakṣaṇaṃ śṛṇu|
bahvaṅghrirmuṭikākāro jālavadbahurandhrakaḥ|| mutolībandha eṣa syāt
sañjñāntaramataḥ śṛṇu| gotuṇḍikāṃ cālanīṃ ca tāmevāhurbhiṣagvarāḥ|| maṇḍalaṃ
veṣṭanākāraṃ vidadhyāt, sthagikāṃ punaḥ
15| sthagikāmiva cāpūrya bheṣajaiḥ paṭṭakena ca|| badhyate maṇḍalākāro
yamalavraṇayostu yaḥ| bandhaṃ yamakanāmānaṃ bhiṣajo varṇayanti tam||
khaṭvākāraścatuṣpādaḥ khaṭvābandhaḥ prakīrtitaḥ| cīnabandhaṃ
vijānīyāccīrābhirbahubhirvṛtam| vibandho vividho bandhaḥ sa ca
ṣaṭcīndhi(ri)kāyutaḥ
16|| jñeyo vitānasañjñastu vitānākārasaṃyutaḥ| pāṣāṇaguḍakotkṣepakāriṇīṃ
gophaṇāṃ viduḥ|| tadākṛtiṃ bhiṣakkuryādgophaṇāṃ, pañcakambibhiḥ| pañcāṅgīṃ tu
vṛtāṃ kuryāt sandhānāya cikitsakaḥ”- iti||17||
tatra kośamaṅguṣṭhāṅguliparvasu vidadhyāt, dāma sambādhe'ṅge,
sandhikūrcakabhrūstanāntaratalakarṇeṣu svastikaṃ, anuvellitaṃ śākhāsu,
grīvāmeḍhrayoḥ mu(pra)tolīṃ, vṛtte'ṅge maṇḍalam, aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu
sthagikāṃ, yamalavraṇayoryamakaṃ, hanuśaṅkhagaṇḍeṣu khaṭvām, apāṅgayoścīnaṃ,
pṛṣṭhodaroraḥsu vibandhaṃ, mūrdhani vitānaṃ, cibukanāsauṣṭhāṃsabastiṣu
gophaṇāṃ, jatruṇa ūrdhvaṃ pañcāṅgīmiti; yo vā yasmin śarīrapradeśe suniviṣṭo
bhavati taṃ tasmin vidadhyāt ||18||
bandhaviṣayamāha- tatretyādi| tatreti caturdaśabandheṣu madhye|
parvaśabdo'ṅguṣṭhāṅgulibhiḥ saha sambadhyate| dāma sambādhe'ṅge iti
saṅkaṭe'ṅge| sandhikūrcakabhrūstanāntaratalakarṇeṣviti
kṣipramarmopariṣṭādubhayataḥ kūrcakaḥ, pādāṅguṣṭhāṅgulyormadhye kṣipramiti
marma; bhrūstanāntaramiti antaraśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate; talamiha
hastapādatalam| śākhāsviti śākhāsu sakthibāhuṣu| bāhupārśvodarorupṛṣṭhādikaṃ
vṛttamaṅgam| aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣviti agraśabdo'trāṅguṣṭhādibhiḥ saha
pratyekaṃ sambadhyate| hanuśaṅkhagaṇḍeṣviti hanurmukhasandhiḥ, śaṅkho
bhrūkarṇayorantaraṃ, gaṇḍo gallaḥ| apāṅgayoścīnamiti
apāṅgayornetrāntapradeśayoḥ| hṛdayordhvaṃ stanayormadhyaṃ
grīvāmūlādadhastāduraḥ| mūrdhā mastakam| cibukanāsauṣṭhāṃsabastiṣu gophaṇāmiti
cibukamoṣṭhādho māṃsāsthipiṇḍikā
17, aṃso bāhuśiraḥ, bastirmūtrāśayaḥ| jatruṇa ūrdhvaṃ grīvāmūlādupari|
ādyasūtrāt ‘vidadhyāt’ iti kriyāpadaṃ sarvatrānuvartate| uktaṃ deśaniyamaṃ
prayojanavaśena vyabhicārayannāha- yo vetyādi| suniviṣṭaḥ śobhanākāraḥ||18||
yantraṇamūrdhvamadhastiryak ca ||19||
bandho mṛdusamāvagāḍhabhedāttrividhaḥ, sa ca yantraṇamantareṇa na sambhavati,
ato yantraṇaṃ nirdeṣṭumāha- yantraṇamūrdhvamadhastiryak ceti| yantraṇaṃ
paṭṭagrantherbandhanaṃ, taccordhvādibhedena triprakāraṃ, vraṇākṛtīnāṃ
nānāvidhatvāt| cakāra ūrdhvādibhedāneva samuccinoti||19||
tatra ghanāṃ kavalikāṃ
18
dattvā vāmahastaparikṣepamṛjumanāviddhamasaṅkucitaṃ mṛdu paṭṭaṃ niveśya
badhnīyāt | na ca vraṇasyopari kuryādgranthimābādhakaraṃ ca
||20||
bandhāvacāraṇaṃ nirdiśannāha- tatretyādi|- tatreti vākyopakrame| ghanāṃ
kavalikāmiti auṣadhavastrayorantare yā dīyate
auṣadhasaṃsthāpanārthamaudumbarāditvak patrāṇi vā, sā ‘kavalikā’ ityucyate;
anye dviguṇacaturguṇamṛdukarpaṭaviracitāṃ kavalikāmāhuḥ|
vāmahastaparikṣepamiti vāmahastaparikṣepāddṛṣṭyā racito bandho
maṅgalamāvahati; anye tu ‘paṭṭe vāmahastaparikṣipte dakṣiṇahastena sādhu
bandho niṣpadyate’ ityācakṣate; apare tu vāmadakṣiṇaparikṣepāvubhāvapi
19
viṣaye kartavyau,kriyāsaukaryārthaṃ tu vāmahastaparikṣepa uktaḥ| ṛjutvaṃ
sanniveśaviśeṣāpekṣam| anāviddham anākulitam, asaṅkīrṇamityapare| asaṅkucitaṃ
valivarjitam| mṛdu komalam| vāmahastaparikṣeparjutvādiguṇayuktaṃ paṭṭaṃ
niveśya saṃsthāpya badhnīyādityarthaḥ| ābādhakāraṃ ceti ā samantataḥ pīḍākaraṃ
granthiṃ na kuryādityarthaḥ| sa ca vāmadakṣiṇapārśvayostathā pṛṣṭhe'pi
kriyamāṇaḥ svapnābādhakaraḥ syāditi||20||
na ca vikeśikauṣadhe atisnigdhe atirūkṣe viṣame vā kurvīta; yasmādatisnehāt
kledo, raukṣyācchedo, durnyāsādvraṇavartmāvagharṣaṇamiti
20||21||
tatrauṣadhakalkavraṇavartyoḥ snigdhādibhāvaṃ niyamayannāha- na cetyādi|
vikeśikauṣadhe iti tilakalkamadhughṛtāktavastrasya sūtrasya vā vartirvikeśikā,
sā
21
ca pūtimāṃsotsaṅgagatipūyagarbheṣu vraṇeṣu nikṣipyate; auṣadhamiha
auṣadhakalkaḥ, sa ca kevalakalkaḥ pūtimāṃsotsaṅgagatyasthyantarapūyavarjiteṣu
vraṇeṣu dīyate; etadviparyayavraṇeṣu
punarvikeśikauṣadhakalkayorubhayorapyupayogaḥ| viṣame durnyaste; anye ‘viṣame’
iti na paṭhanti| vikeśikauṣadhayoratisnigdhātirūkṣadurnyastayordoṣaṃ
vaktumāha- yasmādatisnehāt kleda iti|- kledo vraṇasyārdratvam| chedaḥ
saṃhatayorvraṇauṣṭhayordvidhākaraṇam| durnyāsāt duṣpraveśāt| vraṇavartma
vraṇamukham| gayadāsācāryastvanyathā''pātanikāṃ gṛhītvā pāṭhamanyathā paṭhati-
“atisnehātirūkṣayorvikeśikauṣadhayordoṣaṃ yuktiyuktasnehato guṇaṃ ca
vaktumāha- kasmāt? atisnehāt kledo raukṣyācchedo yuktasnehāt samyaguparoha”
iti||21||
tatra vraṇāyatanaviśeṣādbandhaviśeṣastrividho bhavati- gāḍhaḥ, samaḥ, śithila
iti ||22||
idānīmuktasaṅkhyakamapi bandhaṃ vraṇākṛtiviśeṣeṇa trividhaṃ darśayannāha-
tatretyādi| vraṇāyatanaviśeṣāditi vraṇānāmāyatanaṃ sthānamaṅgapratyaṅgādikaṃ,
tadviśeṣādgāḍhādayo bandhaviśeṣā bhavanti| nanu, doṣakālaviśeṣādapyagre
bandhaviśeṣāṇāṃ darśitatvāddoṣakālāvapyatra vācyāviti? ucyate, doṣakālau hi
vraṇāyatanaviśeṣamātrakarāviti na pṛthaguktau; anye tu
vraṇāyatanaviśeṣādityasyāgre cakāro lupto draṣṭavya iti paṭhanti,
tenānuktadoṣakālaviśeṣo'pi labhyate, tasmādapi bandhaviśeṣā bhavanti|
vraṇāyatanaviśeṣāditi anye'nyathā vyākhyānayanti ‘vraṇānāṃ vātādyārabdhānāṃ
viśeṣāttathā''yatanānāṃ sthānānāmaṅgapratyaṅgādikānāṃ kālaviśeṣāttrayo
22
bandhaviśeṣā bhavanti” iti| ‘vraṇāyatanaṃ vraṇākāro vraṇasanniveśa’ ityanye
vyācakṣate; idaṃ cāsaṅgatameveti||22||
pīḍayannarujo
23
gāḍhaḥ socchvāsaḥ śithilaḥ smṛtaḥ | naiva gāḍho na śithilaḥ samo bandhaḥ
prakīrtitaḥ ||23||
gāḍhādibandhānāṃ lakṣaṇaṃ nirdiśannāha- pīḍayannarujo gāḍha iti|- gāḍho
bandhaḥ pīḍayannapyavagāḍhamāno'pi na rujati| socchvāsaḥ anavagāḍhakaḥ||23||
tatra sphikkukṣikakṣāvaṅkṣaṇoruśiraḥsu gāḍhaḥ,
śākhāvadanakarṇakaṇṭhameḍhramuṣkapṛṣṭhapārśvodaroraḥsu samaḥ, akṣṇoḥ sandhiṣu
ca śithila iti ||24||
prāgeva vraṇāyatanaviśeṣādbandhaviśeṣaṃ nirdiśannāha- tatretyādi| sphicau
kaṭiprothau, vaṅkṣaṇa ūrusandhiḥ, maḍhro mehanaṃ, muṣko'ṇḍakoṣaḥ||24||
tatra paittikaṃ gāḍhasthāne samaṃ badhnīyāt, samasthāne śithilaṃ,
śithilasthāne naiva; evaṃ śoṇitaduṣṭaṃ ca; ślaiṣmikaṃ śithilasthāne samaṃ,
samasthāne gāḍhaṃ, gāḍhasthāne gāḍhataraṃ; evaṃ vātaduṣṭaṃ ca
||25||
doṣaviśeṣādbandhaviśeṣaṃ nirdeṣṭumāha- tatretyādi||25||
tatra paittikaṃ śaradi grīṣme dvirahno badhnīyāt, raktopadrutamapyevaṃ;
ślaiṣmikaṃ hemantavasantayostryahāt
24, vātopadrutamapyevam | evamabhyūhya bandhaviparyayaṃ ca kuryāt
||26||
kālaviśeṣādapi bandhaviśeṣaṃ darśayannāha- tatretyādi| dvirahno badhnīyāditi
divasasya madhye dvau vārau badhnīyādityarthaḥ| evamabhyūhyeti evamanena
prakāreṇa, abhyūhya svayamapi vitarkya, bandhaviparyayaṃ
bandhasyānyathātvamavasthāvaśāt kuryāditi| tadyathā- pittaślaiṣmikaṃ
dvyahādbadhnīyāt prātargrīṣmaśaradoḥ, hemante paittikamaharahaḥ, varṣādiṣvapi
ślaiṣmikaṃ dvyahe sāyamiti||26||
tatra, samaśithilasthāneṣu gāḍhaṃ baddhe vikeśikauṣadhanairarthakyaṃ
śophavedanāprādurbhāvaśca, gāḍhasamasthāneṣu śithilaṃ baddhe
vikeśikauṣadhapatanaṃ paṭṭasañcārādvraṇavartmāvagharṣaṇamiti;
gāḍhaśithilasthāneṣu samaṃ baddhe ca guṇābhāva iti
||27||
gāḍhādisthāne'pyanyathākṛtānāṃ bandhānāṃ doṣaṃ vaktumāha- tatretyādi|
cakāro'tra rāgaṃ samuccinoti; gāḍhabandhadoṣo'yam||27||
aviparītabandhe vedanopaśāntirasṛkprasādo mārdavaṃ ca
||28||
yathocitabandhaguṇamāha- aviparītabandha ityādi||28||
abadhyamāno
daṃśamaśakatṛṇakāṣṭhopalapāṃśuśītavātātapaprabhṛtibhirviśeṣairabhihanyate
vraṇaḥ, vividhavedanopadrutaśca duṣṭatāmupaiti, ālepanādīni cāsya
viśoṣamupayānti ||29||
bandhavyatireke doṣaṃ vaktumāha- abadhyamāna ityādi| daṃśo vanamakṣikā, upalaḥ
pāṣāṇaḥ, pāṃśurdhūliḥ, ātapo gharmaḥ| duṣṭatāmupaiti vaikṛtaṃ yāti||29||
cūrṇitaṃ mathitaṃ bhagnaṃ viśliṣṭamatipātitam | asthisnāyusirācchinnamāśu
bandhena rohati ||30|| sukhamevaṃ vraṇī śete
sukhaṃ gacchati tiṣṭhati | sukhaṃ śayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ
||31||
bandhasyātyantaguṇaṃ
25
darśayannāha- cūrṇitamityādi| cūrṇitaṃ bahudhā khaṇḍīkṛtaṃ, mathitaṃ
viloḍitaṃ, bhagnaṃ kāṇḍabhagnaṃ, viśliṣṭaṃ sandhicyutam, atipātitaṃ
sthānāccyutamavalambamānam| chinnaśabdo'sthyādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate|
cūrṇitādiṣu gamanāgamanasthānaśayaneṣvapi caturṣu bandhaḥ praśasta ityāha-
sukhamityādi| śete svapiti, tiṣṭhati ūrdhvībhūta āste, śayyāsanasthasya sukhaṃ
‘bhavati’ ityadhyāhāraḥ||30-31||
abandhyāḥ pittaraktābhighātaviṣanimittā yadā
śophadāhapākarāgatodavedanābhibhūtāḥ kṣārāgnidagdhāḥ pākāt
prakuthitapraśīrṇamāṃsāśca
26
bhavanti ||32||
yeṣu bandha evānarthakarastān darśayannāha- abandhyā ityādi| nimittaśabdaḥ
pittādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| kadā punarete'bandhanīyā ityāha-
yadetyādi| todākhyaiva vedanā tayā'bhibhūtā vātānuviddhā ityarthaḥ| atra
bandhenātyarthaṃ todotpattireva syāt, tasmānna bandhaḥ kartavya iti|
‘todadāhābhibhūtā’ ityanye paṭhanti| ‘yadā ca
śophatodadāharāgapākavedanābhibhūtā’ iti kecit paṭhanti| pākāt
prakuthitapraśīrṇamāṃsāśca bhavantīti ye vraṇāḥ pākāt pratisrastamāṃsāśca
bhavanti te'pi na bandhyā ityarthaḥ||32||
kuṣṭhināmagnidagdhānāṃ piḍakā madhumehinām | karṇikāśconduruviṣe viṣajuṣṭāśca
ye vraṇāḥ ||33|| māṃsapāke na badhyante
gudapāke ca dāruṇe | svabuddhyā cāpi vibhajetkṛtyākṛtyāṃśca buddhimān
||34|| deśaṃ doṣaṃ ca vijñāya vraṇaṃ ca
vraṇakovidaḥ | ṛtūṃśca parisaṅkhyāya tato bandhānniveśayet
||35||
uktānuktamarthaṃ sukhapāṭhārthaṃ ślokairnirdiśannāha- kuṣṭhināmityādi|
kuṣṭhiprabhṛtīnāṃ māṃsapāke sati vraṇā na badhyante| madhumehināṃ piḍakā iti
gudapāke ca dāruṇa iti bandho na kārya ityarthaḥ| kṛtyākṛtyān sādhyāsādhyān
27| deśaṃ sphikkukṣikakṣādikam| doṣaṃ vātādikam| vraṇakovido vraṇavidvān ṛtūn
śītoṣṇasādhāraṇān| parisaṅkhyāya samyagbuddhvā| niveśayet kuryādityarthaḥ||33-35||
ūrdhvaṃ tiryagadhastācca yantraṇā trividhā smṛtā | yathā ca badhyate
bandhastathā vakṣyāmyaśeṣataḥ ||36|| ghanāṃ
kavalikāṃ dattvā mṛdu caivāpi paṭṭakam | vikeśikāmauṣadhaṃ ca nātisnigdhaṃ
samācaret ||37|| prakledayatyatisnigdhā
tathā rūkṣā kṣiṇoti ca | yuktasnehā ropayati durnyastā vartma gharṣati
||38|| viṣamaṃ ca vraṇaṃ kuryāt stambhayet
srāvayettathā | yathāvraṇaṃ viditvā tu yogaṃ vaidyaḥ prayojayet
||39|| pittaje raktaje vā'pi sakṛdeva
parikṣipet | asakṛt kaphaje vā'pi vātaje ca vicakṣaṇaḥ
||40|| talena pratipīḍyātha
srāvayedanulomataḥ | sarvāṃśca bandhān gūḍhāntān sandhīṃśca viniveśayet
||41|| oṣṭhasyāpyeṣa sandhāne yathoddiṣṭo
vidhiḥ smṛtaḥ | buddhyotprekṣyābhiyuktena tathā cāsthiṣu jānatā
||42|| uttiṣṭhato niṣaṇṇasya śayanaṃ
cādhigacchataḥ | gacchato vividhairyānairnāsya duṣyati sa vraṇaḥ
||43|| ye ca
28
syurmāṃsasaṃsthā vai tvaggatāśca tathā vraṇāḥ | sandhyasthikoṣṭhalaprāptāśca
sirāsnāyugatāstathā
||44|| tathā'vagāḍhagambhīrāḥ sarvato
viṣamasthitāḥ | naite sādhayituṃ śakyā ṛte bandhādbhavanti hi
||45||
kecit suśrutādhyāyino gadyoktasyārthasya vyaktyarthaṃ saṅgrahaślokān paṭhanti-
ūrdhvamityādi| viṣamaṃ ca vraṇaṃ kuryāditi vaiṣamyamiha nimnonnatatvena|
stambhayet srāvayettatheti stambhanaṃ srāvaṇaṃ ceha pūyasyaiveti| sakṛdeva
parikṣipediti ekavārameva paṭṭena
29
veṣṭayediti| sarvāṃśca bandhānityādi sarvān bandhān sandhīṃśca sarvān bandhān
sandhīṃśca sarvān guptāntān viniveśayet viniyojayet kuryādityarthaḥ|
oṣṭhasyetyādi|- eṣa yathoddiṣṭo vidhiroṣṭhasyāpi sandhāne smṛtaḥ|
buddhyotprekṣyetyādi| abhiyuktena jānatā vaidyena buddhyā'bhyūhyāsthiṣvapi
sandhānāya yathoddiṣṭo vidhiḥ kartavya iti| tathetyādi| avagāḍhatayā gambhīrā
ityarthaḥ| gayadāsācāryeṇāyaṃ pāṭho'nārṣa eva kṛtaḥ, tanmatānusāriṇā
brahmadevena kvacidvyākhyātaḥ, tābhyāṃ gṛhītatvādasmābhirlikhito vyākhyātaśca
kvaciditi||36-45||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇālepanabandhavidhirnāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ
||18||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne'ṣṭādaśo'dhyāyaḥ||18||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘athāta ālepanavraṇabandhavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| ‘pūrvādhyāyoktavraṇopakramatayā ālepanaṃ tadanuṣaṅgeṇa ca bandhamabhidhātuṃ ālepanīyo'bhidhīyate| ālepanāmadhikṛtya kṛta ityālepanīyaḥ, tena vraṇabandhavidhānamiha notsūtram| anye tu ‘ālepabandhavidhiṃ’ iti paṭhanti’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘ālepa ādya upakrama iti śothabheṣajaprayogāpekṣayā''lepasyādyatvamuktaṃ, tena dvivraṇīye'patarpaṇasyādyatvamuktaṃ na virodhi| pradhānatamatvamasya prathamabhūtaśothāvasthāpraśamakatvādeva| taṃ pratirogaṃ vakṣyāma iti iha tu tasya vidhimātraṃ vakṣyāmo na tu tatprayogāniti bhāvaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘praviśati romakūpaiḥ| tasya pramāṇaṃ māhiṣārdracarmotsedhamupadiśanti| ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘'ruṣkaraśca’ iti pā. ↩
- 5 ‘teṣāmantaraṃ- pralepaḥ śītaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘abahurbahalo nātibahalaḥ, ālepātkiñcidbahala ityetattātparyam iti hārāṇacandraḥ| ‘bahalo bahuraviśoṣī’ iti pā.| bahalatvenāyaṃ bahirnirgacchadūṣmarodhādvātakaphahantā| taduktaṃ carake “ślakṣṇasūkṣmaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt| tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchītakṛccānyathā'guroḥ’ (ca. ci. a. 30) iti cakraḥ ↩
- 7 ‘teṣāmityādi’ iti pā. ↩
- 8 hārāṇacandrasammato'yaṃ pāṭhaḥ ↩
- 9 ‘tasya pramāṇaṃ mahiṣārdracarmocchrāyāpekṣayā'sthūla iti’ iti pā.| ‘atra mahiṣacarmotsedhatā paraṃ pramāṇaṃ lepasya, tanutvaṃ yadvakṣyamāṇamālepasya taduktamānādapakarṣeṇa’ iti cakraḥ ↩
- 10 ‘rātrisvābhāvikaśaityāt saṃvṛtaromakūpāt punarālepane'pi vraṇoṣmā bahiranirgacchannavaruddho vivṛddhaḥ sannitaravraṇe vraṇaśothe vā dāhapākau karotīti bhāvaḥ| yastu pradeho vātaśleṣmaviṣayaḥ sa rātrāvapi deyo'viruddhatvāt| pācanalepastu pācakatvādeva dātavyaḥ, tathā ghṛtapradeho nirvāpaṇatayā dīyata eva kṣīraśītajalādisekaśca, tathā vraṇakalko'pyahorātrasthāyibandhavihita eva’ iti cakraḥ ↩
- 11 ‘... rajjutūlasantānikā ...’ iti pā. ↩
- 12 ‘cakrastu ‘lohādīni’ iti paṭhitvā ādiśabdādaśvabālādīnāṃ grahaṇam’ iti vyākhyānayati| ‘dukūlaṃ valkalaviśeṣodbhavam, patrorṇaṃ patanītikhyātatantubhavaṃ, tūlaphalaṃ śālmalīphalaṃ, tasya tūlaracitāmbaraṃ, bandhārthamupayujyate’ iti cakraḥ| ‘antarvalkalasya ityantarvalkalaṃ, bhūrjodumbarāditvarāditvaṅmadhyam’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 13 ‘bandhānāṃ durvijñeyatayā tantrāntarāṇi jñānārthaṃ likhyante yathākramam| tatra kośe bhojaḥ- “aṅgulyaṅguṣṭhakāgreṣu kūrcakūrparajānuṣu| koṣakaṃ koṣakākāraṃ vraṇabandhaṃ tu yojayet| dāmākṛtiścatuṣpādo bandhaḥ syāddāmasañjñitaḥ| svastikaṃ svastikākāraṃ bandhaṃ kuryāt stanādiṣu| śākhāsu tiryakpatitān prahārādikṛtān bhiṣak| tān prasīvyānubadhnīyādayaṃ jñeyo'nuvellitaḥ’- iti| pratolībandhe vaitaraṇaḥ “pratolī pu(mu)ṭikā proktā jālavadbahurandhrakaḥ| ....... caiva grīvāyāṃ lalāṭe ca prayojayet| sthagikāṃ sthagikākārāṃ meḍhrāṅguṣṭhaṅgulotthitām| yathāsvamauṣadhaiḥ pūrṇāṃ kalpayet susamāhitām”- iti| evaṃ bheṣajapūrṇāṃ kṛtvā paṭṭena badhyata iti kośāt sthagikāyā viśeṣaḥ, kośastu na badhyate| ‘yamakavraṇayoḥ kuryādyamakaṃ maṇḍalākṛtim| khaṭvā tu bahupādā syāccīrābhirbahubhirvṛtā| bandhanaṃ kārayecchaṅkhahanugaṇḍeṣu kovidaḥ| cīnabandhaṃ vijānīyāccīnā(rā)bhirbahubhirvṛtam| vibandho vividho bandhaḥ sa tu pṛṣṭhodarorasi| ūrdhvaṃ tiryagadhaścāpi paṭṭacīrāvṛtaḥ sa tu| vitānaṃ tu vitānābhaṃ mūrdhni kuryāt susaṃsthitam| gophaṇāṃ gophaṇākārāṃ yuñjyānnāsauṣṭhabastiṣu| cibuke cāpi pañcāṅgīṃ hanusandhau visaṅgate| svedayitvā sthite sandhau kuryāt pañcāṅkuśāvṛtām’ iti cakraḥ| “kośo'tra bahirnirgantumicchunā kośakāreṇa dṛṣṭopānto yaḥ ‘koyā’ iti samākhyātaḥ krimikośastadākāro bandhaḥ ‘kośa’ iti vyapadiśyate| dāma māleveti dāma| svastikaḥ prāyeṇa jihvāmūlīyalakṣaṇaḥ kiñcidānatāgro jitvarāṇāṃ dhvajacihnaviśeṣaḥ, tadākāro bandhaḥ svastikaḥ| vellitaṃ vakramanugatamityanuvellitaṃ, tadasyāstītyanuvellitam| akāro matvarthīyaḥ, vakrānupūrvyā kṛto bandha ityarthaḥ| pratolī rathyeva pratolī, yathā ca sā vistṛtatvānnaragajādīnāṃ pracārasukhā tathaivāyamapi bandhaḥ śaithilyādviṇmūtrayorapīti tātparyam| ata eva vakṣyati- grīvāmeḍhrayoḥ pratolīmiti| golo bandho maṇḍalaḥ| sthagikā tāmbūlakaraṅkaḥ ‘biḍīdānī’ iti vijñāyate, tasyāścoparibhāga eveha kramāvanatatvenaupayogikatayā'bhipreyata iti pratīyate, vakṣyati hi- aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu sthagikāmiti| bandho'yaṃ kośākhyāddīrghatvena hīyata iti pṛthaktvenopadiśyata ityanusandheyam| dvayorvraṇayoḥ saṃyamano yamaka iti nirucyate| khaṭvākāraścatuṣpādo bandhaḥ khaṭvā| bahubhiścīnāṃśukaiḥ kṛto bandhaścīnaḥ| ūrdhvādhastiryakparikṣiptatvena vividhākāro bandho vibandhaḥ| śirastrākāreṇa vistāro bandho vitānaḥ| kaupīnabandho nāma gophaṇetyucyate svaśāstrasiddhāntāditi gamyate, gudabhraṃśacikitsādau tadarthe gophaṇāśabdaprayogadarśanāt| pañcānāmaṅgānāṃ samāhāraḥ pañcāṅgī, tadyogādbandho'yaṃ pañcāṅgītyucyate” iti hārāṇacandraḥ| aṣṭāṅgasaṅgrahe utsaṅgākhyamadhikaṃ gṛhītvā pañcadaśa bandhāḥ paṭhitāḥ| bandhaviṣayeṣu ca ‘utsaṅgaṃ vilambini, svastikaṃ sandhikūrcabhrūstanāntarakukṣyakṣikapolakarṇeṣu, sthagikāmaṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgramūtravṛddhiṣu, vitānaṃ mūrdhādau pṛthule'ṅge, gophaṇāṃ nāsauṣṭhacibukasandhiṣu’ iti viśeṣaḥ paṭhyate| ‘utsaṅgammutsaṅgamiva, vilambini bāhvādau kaṇṭhādilambamānaṃ| svastikākṛti svastikaṃ yadūrdhvaṃ dakṣiṇādetyādho vāmaṃ yāti punaḥ parivṛtyādho dakṣiṇādūrdhvaṃ vāmaṃ, tatsandhyādiṣu yojyaṃ| kūrco nāma marma, anuvellitaṃ yaddīrghaṃ kṛtvā veṣṭanaṃ, mutolīva mutolī tṛṇamayaḥ phalādhāraḥ, maṇḍalamiva maṇḍalaṃ tadvṛtte'ṅge stanādau, sthagikeva sthagikā lambamānaṃ tāmbūlakaraṅkaṃ, yamakaṃ yadekasmin paṭṭake dvivraṇabandhe madhyaṃ dairghyeṇa vicchidyāpanīyate svedādyabhāvāya, khaṭvā caturbāhu paṭṭakaṃ, cīnaṃ stokavistīrṇā āyatā paṭṭikā, pañcāṅgī yasmin paṭṭe catvāro bāhavaḥ ekā cordhve paṭṭikā’ (a. saṃ. sū. a. 38) ityāṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāminduḥ ↩
- 14 ‘āsicya’ iti pā. ↩
- 15 sthagikāṃ punaḥ| sthagikādibhirāpūrya bheṣajaiḥ paṭṭakena ca’ iti pā. ↩
- 16 ‘ṣaṭcīrikāyutaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘cibukamoṣṭhādhaḥ, nāsā asthipiṇḍikā’ iti pā. ↩
- 18 ‘kavalayati kroḍīkarotīti kavalikā’ iti cakraḥ ↩
- 19 uktaṃ hi carake- “bandhastu dvividhaḥ śasto vraṇānāṃ vāmadakṣiṇaḥ” (ca. ci. a. 25) iti ↩
- 20 asyāgre ‘yuktasnehatvādāśu rohati’ iti tāḍapatrapustake'dhikaḥ pāṭha upalabhyate ↩
- 21 ucyate hi- ‘sapūtimāṃsaṃ sotsaṅgaṃ sagati pūyagarbhiṇam| vraṇaṃ viśodhayecchīghraṃ sthitā hyantarvikeśikā’ iti cakraḥ ↩
- 22 ‘tathā'nuktakālaviśeṣācca’ iti pā. ↩
- 23 ‘pīḍayannapi yo rujāṃ na karoti sa gāḍhaḥ, socchvāsa iti nātisaṃlagnaḥ’ iti cakraḥ| socchvāsaḥ ślathaḥ ↩
- 24 ‘hemante tṛtīye'hni’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 25 ‘bandhasyānvaye guṇaṃ’ iti pā. ↩
- 26 ‘prakupitāḥ praśīrṇamāṃsāśca’ iti pā.| ‘pittādijanitāśca yadā todadāhavedanāvantastadā na bandhyāḥ, tena todādiyukte paittike viṣajuṣṭānāṃ ca pittaraktabahutayā śīrṇamāṃsatā bandhena bhavati| pramehiṇaḥ ślathataradhātutvādbandhādatīva prāgunnatatā (?) bhavatītyādyanusaraṇīyam| karṇikā viṣaduṣṭamāsāṅkuraḥ’ iti cakraḥ ↩
- 27 ‘kṛtyākṛtyān karaṇīyākaraṇīyān’ iti cakraḥ ↩
- 28 ‘vraṇā ye syurmāṃsasaṃsthā tvaci jātāstathā vraṇāḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘paṭṭena’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩