vraṇitasya sañjātavraṇasya, upāsanaṃ sevanaṃ, tacca gṛhaśayyāsanādikaṃ,
tadvidyate yasmin sa tathā||1-2||
vraṇitasya prathamamevāgāramanvicchet; taccāgāraṃ praśastavāstvādikaṃ
2
kāryam ||3||
śayyāsanādikaṃ gṛhasthasya kāryamiti prāgeva gṛhaṃ nirdeṣṭumāha- vraṇitasya
prathamamevetyādi| ‘vraṇinaḥ’ ityanye paṭhanti| taccāgāraṃ praśastavāstvādikaṃ
kāryam||3||
praśastavāstuni gṛhe śucāvātapavarjite | nivāte na ca rogāḥ syuḥ
śārīrāgantumānasāḥ ||4||
yatastasmistathābhūte sthitasya vraṇinaḥ śārīrādayo rogā na bhaveyuriti
darśayitumāha- praśastavāstunītyādi| praśastavāstuni gṛha iti vāstuśabdena
deśaḥ kathyate, tena praśastadeśe gṛha ityarthaḥ, praśastatvaṃ ca deśasya
prāṅnimnatvamudaṅnimnatvaṃ kṛṣṇamṛttikatvaṃ suvarṇamṛttikatvaṃ vetyādikaṃ;
‘gṛhasanniveśārthā bhūmistadadhiṣṭhātṛpuruṣo vā vāstuśabdenocyate’ ityanye;
tasya praśastatvaṃ hi marmādirahitatvam||4||
tasmiñ śayanamasambādhaṃ
3
svāstīrṇaṃ manojñaṃ prākśiraskaṃ saśastraṃ kurvīta
||5||
śayanasthasya vraṇinaḥ savraṇānyaṅgāni sukhamāsata iti tadeva nirdiśannāha-
tasminnityādi| tasminniti agāre| asambādham asaṅkaṭam
4, svāstīrṇaṃ śobhanairāstaraṇaistūlīgaṇḍopadhānairācchādanaiścācchāditaṃ,
manojñaṃ ramaṇīyaṃ, saśastraṃ śastrasahitaṃ hiṃsranivāraṇārtham||5||
sukhaceṣṭāpracāraḥ syāt svāstīrṇe śayane vraṇī | prācyāṃ diśi sthitā
devāstatpūjārthaṃ ca tacchiraḥ ||6||
itthambhūtasya śayanasya guṇamāha- sukhaceṣṭāpracāraḥ syādityādi| ceṣṭāpracāra
iti śayanaparivartanādigatiḥ||6||
tasmin suhṛdbhiranukūlaiḥ priyaṃvadairupāsyamāno yatheṣṭamāsīta
||7||
tasmiñśayane yathā vraṇitena sthātavyaṃ tathopadiśannāha- tasminnityādi|
suhṛdbhiriti mitraiḥ| anukūlairiti atmano'numa(ga)tavartibhirityarthaḥ|
upāsyamānaḥ sevyamānaḥ||7||
suhṛdo vikṣipantyāśu kathābhirvraṇavedanāḥ | āśvāsayanto bahuśaḥ svanukūlāḥ
priyaṃvadāḥ ||8||
suhṛdupāsanaphalamāha- suhṛda ityādi| vikṣipanti viśeṣeṇa prerayanti
sphoṭayantītyarthaḥ; kathāḥ pūrvapuruṣavṛttāntaprabandharacanāḥ
5; āśvāsayantaḥ sāntvayantaḥ||8||
na ca divānidrāvaśagaḥ syāt ||9||
śayane doṣavantamācāraṃ pariharannāha- na cetyādi||9||
divāsvapnādvraṇe kaṇḍūrgātrāṇāṃ gauravaṃ tathā | śvayathurvedanā rāgaḥ
srāvaścaiva bhṛśaṃ bhavet ||10||
kathañciddivāsvapne kṛte doṣamāha- divāsvapnādityādi| atra kaṇḍūgaurave
kaphakṛte, śvayathuvedane vātakṛte, rāgaḥ pittajanitaḥ, srāvo raktakṛtaḥ,
etena divāsvapnasyākhiladoṣakartṛtvamuktam||10||
utthānasaṃveśanaparivartanacaṅkramaṇoccairbhāṣaṇādyāsvātmaceṣṭāsvapramatto
6
vraṇaṃ saṃrakṣet ||11||
sarvāsvavasthāsu vraṇasaṃrakṣā karaṇīyeti darśayannāha- utthānetyādi|
saṃveśanaṃ viśramaṇaṃ, parivartanaṃ vāmadakṣiṇakaṭhyorviloṭanaṃ, caṅkramaṇaṃ
gatāgatam, ātmaceṣṭāsūtthānādikāsveva, apramattaḥ ‘vraṇī’ iti śeṣaḥ||11||
sthānāsanaṃ caṅkramaṇaṃ divāsvapnaṃ tathaiva ca | vraṇito na niṣeveta
śaktimānapi mānavaḥ ||12||
caturvidhāmapi vraṇinaḥ kāyaceṣṭāṃ niyamayannāha- sthānāsanamityādi| sthānam
ūrdhvībhūtasya sthitiḥ, āsanam upaviṣṭasya sthitiḥ| “sthānāsanaṃ caṅkramaṇaṃ
yānayānātibhāṣaṇam| vraṇavānna niṣeveta śaktimānapi mānavaḥ” iti kecit
paṭhanti| yānayānaṃ rathādigamanam||12||
utthānādyāsanaṃ sthānaṃ śayyā cātiniṣevitā |
prāpnuyānmārutādaṅgarujastasmādvivarjayet
||13||
utthānādīnāmatiniṣevaṇāddoṣamāha- utthānetyādi||13||
gamyānāṃ ca strīṇāṃ sandarśanasambhāṣaṇasaṃsparśanāni dūrata eva pariharet
||14||
sāmānyācārānniyamya viśiṣṭaṃ sparśāśrayaṃ vihāramatidoṣakaraṃ pṛthageva
nirdiśannāha- gamyānāmityādi| gamyā gamanārhā grāmyadharmayogyā ityarthaḥ,
tāśca bhāryāveśyāceṭīprabhṛtayaḥ| sandarśanādiṣu saṃśabda ābhimukhyārthaḥ||14||
strīdarśanādibhiḥ śukraṃ kadāciccalitaṃ sravet | grāmyadharmakṛtāndoṣān
so'saṃsarge'pyavāpnuyāt ||15||
kasmādgamyastrīṇāṃ sandarśanādi parihartavyamityāha-
strīdarśanādibhirityādi||15||
navadhānyamāṣatilakalāyakulatthaniṣpāvaharitakaśākāmlalavaṇakaṭukaguḍapiṣṭavikṛtivallūraśuṣkaśākājāvikānūpaudaka-
māṃsavasāśītodakakṛśarāpāyasadadhidugdhatakraprabhṛtīni
78
pariharet ||16||
atidoṣakaramāhāraṃ niyamayannāha- navadhānyetyādi| kalāyo'tra tripuṭakaḥ,
etena hareṇusatīnakayorapratiṣedhaḥ; niṣpāvaśabdenātra rājaśimbī; haritakamiti
“kuṭheraśigrusurasasumukhāsuribhūstṛṇāḥ| mūlakaṃ cukrikā
9
ceti vargaṃ haritakaṃ vidu”- iti| atrāmlādayastrayo rasāḥ| guḍapiṣṭavikṛtiriti
vikṛtiśabdo guḍapiṣṭābhyāṃ saha sambadhyate| vallūraṃ śuṣkamāṃsam|
ajāvikānūpaudakamāṃsavaseti ajāvike prasiddhe; ānūpaśabdo dvividhaḥ-
vyutpādito'vyutpāditaśca, tatrāvyutpāditaḥ pañcasu kūlacarādiṣu vartate, atra
tu vyutpādita eva grāhyāḥ, tadevāha- anugatā āpo yasmin so'nūpo deśaḥ,
taccāriṇastvānūpāḥ; te ca kūlacarāḥ plavāśceti| audakaśabdena punaratra
kośasthāḥ pādino matsyāścocyante| vasā śuddhamāṃsasnehaḥ kṛśarā
tilataṇḍulamāṣaiḥ kṛtā yavāgūḥ| pāyasaṃ kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ| anye tu
‘ajāṅgalavikārānūpaudakamāṃsaṃ’ iti paṭhanti| yadyapi
jāṅgalavargo'ṣṭavidhastathā'pyatra jaṅghālaviṣkirau jāṅgalaśabdenocyete;
kutaḥ? tayoḥ pradhānatamatvāt, yathā lavaṇaśabdasyā(bdenā)viśeṣoktāvapi
pradhānatvāt saindhavaṃ gṛhyate tadvat, tenātra jaṅghālaviṣkirau vihāyānyeṣāṃ
jāṅgalānāṃ pratiṣedha iti| ānūpaudakayorapyajāṅgalatvādeva niṣedhe siddhe
punarupādānaṃ tanmāṃsānāmatyarthaṃ doṣavattvapratipādanārtham,
ajāṅgalamāṃsavikāreti niṣedhamukhena vidhipraṇayanaṃ
jaṅghālaviṣkirayorapyavasthāyāmupayogakhyāpanārthamiti|
prabhṛtigrahaṇādvarakoddālakādīnāṃ parihāraḥ||16||
takrānto navadhānyādiryo'yaṃ varga udāhṛtaḥ | doṣasañjanano hyeṣa vijñeyaḥ
pūyavardhanaḥ ||17||
eṣāṃ bhinnajātīyānāmapi doṣakaratvaṃ pratipādayannāha- takrānta ityādi| nanu
‘takraprabhṛtīti pariharet’ ityatra prabhṛtigrahaṇādvarakoddālakādīnāṃ
grahaṇam, atasteṣāmapi dṣasañjananatvaṃ cāste evaṃ pūyavardhanatvaṃ ca, tat
kathaṃ takrānto navadhānyādiriti vicchedaḥ kṛtaḥ| ucyate- varakādibhyo
navadhānyādīnāṃ takrāntānāmatyarthaṃ
doṣasañjananatvapūyavardhanatvapratipādanārthamiti| nanu navadhānyādau varge
kecidvātaharāḥ kecicca pittaharāḥ kecicca kaphaharāstat kathamucyate
‘doṣasañjanana’ iti? naiṣa doṣaḥ, yato'tra doṣaśabdena vraṇaduṣṭirevocyate;
yadyapi
10
vraṇaduṣṭirapi duṣṭaireva doṣaiḥ kriyate tathā'pi na doṣaḥ, kasmāt?
nidānadravyāṇāṃ trividhatvāt; tadyathā- kiñcid dravyaṃ doṣakāri
kiñcidvyādhikāri, kiñcidubhayakārīti, kiṃ bahunoktena; atra
nibandhakārairbahudhā jalpitaṃ, taccāsmābhirvistarabhayānna darśitamiti||17||
madyapaśca maireyāriṣṭāsavasīdhusurāvikārān pariharet
||18||
tatra viśiṣṭaviṣaye'tidoṣakaratvādviśiṣṭaṃ pānadravyaṃ cāgrīkṛtya
11
niṣedhārthamāha- madyapaścetyādi| śastrakarmādāvekavāraṃ madyapasya
madyapānamabhihitam, atra tu vraṇe sati niṣedha eva| maireyaṃ
surāsavayorekasmin bhājane sandhānam| ariṣṭamabhayāriṣṭādi| āsavāḥ
palāsakṣārodakāsavādayo mahākuṣṭhādyabhihitāḥ| sīdhuḥ sasyakaḥ, so'pi
nānāprakāraḥ pakvarasikaśītarasikādibhedena| surā lohitavarṇā
piṣṭakiṇvakalkena kiñcit kaluṣā| atra kecidācāryā evaṃ bruvate- “yāni
madyānyamlādiguṇayuktāni bhavanti tāni sarvāṇyeva vraṇibhirna pātavyāni, yāni
punardrākṣārasodbhavāni madyānyamlādiguṇaviparītaguṇāni
raktapittādiṣvabhimatāni tāni ca vraṇitasyāvasthāyāṃ kadāciddātavyānītyayaṃ
granthakarturabhiprāya” iti||18||
madyamamlaṃ
12
tathā rūkṣaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca vīryataḥ | āśukāri ca tat pītaṃ kṣipraṃ
vyāpādayedvraṇam ||19||
kutaḥ punarmaireyādayaḥ pariharaṇīyā ityāha- madyamityādi||19||
vātātaparajodhūmāvaśyāyātisevanātibhojanāniṣṭabhojanaśravaṇadarśanerṣyāmarṣabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇaviṣamāśana-
śayanopavāsavāgvyāyāmasthānacaṅkramaṇaśītavātaviruddhādhyaśanājīrṇamakṣikādyā
bādhāḥ pariharet ||20||
ābhyantarāśrayāvāhāravihārau niyamya bāhyānapi pariharannāha
13
- vātātapetyādi| īrṣyā parasampattiṣvasahiṣṇutā| amarṣaḥ krodhaḥ| dhyānam
anavaratakāryākāryacintanam| viṣamāśanaśayanamiti viṣamaśabdo'śanaśayanābhyāṃ
saha pratyekaṃ sambadhyate; bahustokākālabhojanaṃ viṣamāśanaṃ, rātrijāgaraṇaṃ
divāsvapnaśca viṣamaśayanaṃ; tatra viṣamāśayanaṃ niṣiddhamapi
punaratyantāpathyakāritvena niyamārtham| śīto vātaḥ| viruddhāśanaṃ
samamadhughṛtādikam||20||
vraṇinaḥ samprataptasya kāraṇairevamādibhiḥ | kṣīṇaśoṇitamāṃsasya bhuktaṃ
samyaṅna jīryati ||21|| ajīrṇāt pavanādīnāṃ
vibhramo balavān bhavet | tataḥ śopharujāsrāvadāhapākānavāpnuyāt
||22||
kutaḥ punarete parihāryā ityāha- vraṇina ityādi| samprataptasyeti
samyakprakāreṇa tāpitasya| pavanādīnāmiti vātapittakaphānāmityarthaḥ| vibhramo
vyāpadviśeṣaḥ, vātādīnāṃ sthānāntaragamanaṃ vā| śopharuje vātasya, āsrāvaḥ
kaphasya, dāhapākau pittasyeti||21-22||
sadā nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇa
bhavitavyamiti | tat kasya hetoḥ? hiṃsāvihārāṇi hi mahāvīryāṇi rakṣāṃsi
paśupatikuberakumārānucarāṇi māṃsaśoṇitapriyatvāt kṣatajanimittaṃ
vraṇinamupasarpanti, satkārārthaṃ jighāṃsūni vā kadācit
||23||
ādhidaivikaṃ viśiṣṭamāgantubādhaṃ parijihīrṣurāha- sadetyādi śāntyādipareṇa
śāntyādiratenetyarthaḥ| śiṣyahitārthaṃ guruḥ svayameva praśnaṃ kurvannāha-
tadityādi| tat nīcanakharomādikaraṇam| anye ‘api tat kasya hetoḥ’ iti
paṭhanti; ‘apiśabdo'tra sānunayapraśne’ iti ca vyākhyānayanti| śiṣyahitatvena
svayameva hetusākāṅkṣaṃ praśnaṃ kṛtvā sahetumuttaramāha- hiṃsāvihārāṇītyādi|
hiṃsāvihārāṇi vadhakrīḍanāniḥ anye tu ‘hiṃsārthaṃ vihāraśceṣṭā yeṣāṃ tāni
hiṃsāvihārāṇi’| hi yasmādarthe, yasmāt kṣatajanimittaṃ vraṇinamupasarpanti,
tasmānnīcanakhādīnā bhavitavyamiti| histhāne'nye tuśabdaṃ yasmādarthe
paṭhanti| rakṣāṃsi paśupati kuberakumārānucarāṇi
maheśvaradhanadakārtikeyānugāni tadādeśakārīṇītyarthaḥ| kṣatajanimittaṃ
śoṇitārtham| satkārārthaṃ jighāṃsūni vā kadācit satkārārthaṃ
pūjārthamāyuṣmantaṃ vraṇinamupasarpanti gatāyuṣaṃ tu jighāṃsūnīti; anye
tvanyathā vyākhyānayanti- ‘kadācidvā jighāṃsūni hantumicchūnyupasarpanti
satkārārtham’ iti||23||
bhavati cātra | teṣāṃ satkārakāmānāṃ
14
prayatetāntarātmanā | dhūpabalyupahārāṃśca bhakṣyāṃścaivopahārayet
||24||
teṣāṃ satkāradānāyāha- teṣāmityādi| teṣāmanucarāṇāṃ pūjābhilāṣiṇāṃ,
prayatetāntarātmanā viśiṣṭo vaidyo dhūpādīnupahārayet dāpayedityarthaḥ| baliḥ
paśuvarjitā pūjā, upahāraḥ sapaśurbaliḥ||24||
te tu santarpitā ātmavantaṃ na hiṃsyuḥ
15| tasmāt satatamatandrito janaparivṛto nityaṃ
dīpodakaśastrasragdāmapuṣpalājādyalaṅkṛte veśmani sampanmaṅgalamano'nukūlāḥ
kathāḥ śṛṇvannāsīta
||25|| sampadādyanukūlābhiḥ
16
kathābhiḥ prītamānasaḥ | āśāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ sukhamavāpnuyāt
||26||
teṣāṃ tarpaṇaphalamāha- te tvityādi| ātmavantaṃ rakṣāṃsi hiṃsituṃ na
śaknuvanti| ātmavattā tu nīcanakharomādibhirbhavati| atandritaḥ analasaḥ| srak
mūrdhārhā puṣpamālā, dāma graiveyakādipuṣpābharaṇaṃ, puṣpāṇi agrathitāni;
ādiśabdāccandanādarśavīṇādayaḥ| sampanmaṅgalamano'nukūlā iti anukūlaśabdaḥ
sampadādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| sampadādyanukūlatvācchravaṇaphalamāha-
sampadādyanukūlābhirityādi||25-26||
ṛgyajuḥsāmātharvavedābhihitairaparaiścāśīrvidhānairupādhyāyā bhiṣajaśca
sandhyayo rakṣāṃ kuryuḥ ||27||
aparāmapi kartavyatāmāha- ṛgyajurityādi| āśīrvidhānaiḥ āśīḥkaraṇaiḥ,
āśīrvādairityarthaḥ| upādhyāyāḥ purohitāḥ||27||
sarṣapāriṣṭapatrābhyāṃ sarpiṣā lavaṇena ca | dvirahnaḥ kārayeddhūpaṃ
daśarātramatandritaḥ
17||28||
makṣikādibhyo
18
rākṣasādibhyaśca rakṣārthaṃ dhūpamāha- sarṣapāriṣṭetyādi| ariṣṭapatraṃ
nimbapatram| lavaṇena saindhavena| dvirahna iti dinasya vāradvayaṃ prātaḥ
sāyaṃ ca daśarātram| sarṣapādirakṣoghnanihataujāṃsi rakṣāṃsi naiva
punarvraṇinamupasarpanti||28||
chatrāmaticchatrāṃ lāṅgū(ṅga)līṃ jaṭilāṃ brahmacāriṇīṃ lakṣmīṃ guhāmatiguhāṃ
vacāmativiṣāṃ śatavīryāṃ sahasravīryāṃ siddhārthakāṃśca śirasā dhārayet
||29||
chatrāmityādi| chatrāticchatre droṇapuṣpīdvayaṃ; lāṅgūlī kapikacchuḥ; jaṭilā
māṃsī; brahmacāriṇī
19
muṇḍitikā, pattaṅgakāṣṭhamityapare; lakṣmīḥ śamī, lakṣmaṇetyanye,
viṣṇukrāntetyapare; guhātiguhe śālaparṇīpṛśniparṇyau; śatavīryā śatāvarī,
nīladūrvetyanye; sahasravīryā śvetadūrvā; siddhārthakāḥ sarṣapāḥ||29||
vyajyeta bālavyajanairvraṇaṃ na ca vighaṭṭayet | na tudenna ca
kaṇḍūyecchayānaḥ paripālayet ||30||
anyadapyāha- vyajyetetyādi| bālavyajanaiḥ cāmaraiḥ| na ca vighaṭṭayet na
cālayet| na tudet na vyathayet| na kaṇḍūyet na kharjūyet, nakhaviṣabhayāt|
śayānaṃ svapantam| kecidamuṃ na paṭhanti||30||
anena vidhinā yuktamādāveva niśācarāḥ | vanaṃ keśariṇa''krāntaṃ varjayanti
mṛgā iva ||31||
etasya rakṣoghnavidheḥ phalaṃ darśayannāha- anenetyādi||31||
jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalpamuṣṇaṃ dravottaram
20| bhuñjāno jāṅgalairmāṃsaiḥ śīghraṃ vraṇamapohati
||32||
taṇḍulīyakajīvantīsuniṣaṇṇakavāstukaiḥ | bālamūlakavārtākapaṭolaiḥ
kāravellakaiḥ ||33|| sadāḍimaiḥ
sāmalakairghṛtabhṛṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ | anyairevaṅguṇairvā'pi mudgādīnāṃ
rasena vā ||34|| śaktūn vilepīṃ
kulmāṣāñjalaṃ cāpi śṛtaṃ pibet |35|
āhāravidhividheyamadhikṛtyāha- jīrṇaśālyodanamityādi| jīrṇaśālyodanamiti
navadhānyaniṣedhādeva purāṇaśālirlabdhaḥ punarjīrṇagrahaṇaṃ
prapurāṇaniṣedhārthaṃ; tena varṣoṣitaṃ grāhyam| dravottaramiti dravaḥ uttaro
yasmin sa dravottaraḥ, dravapradhāna iti kecidvyākhyānayanti; idaṃ ca
vyākhyānaṃ gayadāsācāryo na manyate, kasmāt? vraṇināṃ toyapānaniṣedhāt|
taduktaṃ- “vraṇe ca madhumehe ca pānīyaṃ mandamācaret”(sū. a. 45)- iti, tathā
bhoje'pi “vraṇodarāsthāpanapīḍitānāṃ pramehiṇāṃ chardyatisāriṇāṃ ca| dravaṃ na
dadyādathavā'pi koṣṇaṃ svalpaṃ hitaṃ bheṣajasaṃskṛtaṃ ca”- iti; tathā
dvādaśāśanapravicāre'pi- “praklinnadehān vraṇinaḥ śuṣkairmehina eva ca”(u.
taṃ. 64) iti, tasmāt dravāduttaro dravottaro dravahīno mūrtapradhāna iti
vyākhyeyam| jāṅgalamāṃsabhojanamapi ropaṇakāle
21
dātavyaṃ, “māṃsaṃ māṃsena vardhate” itivacanāt| jīvantī ḍoḍikā, suniṣaṇṇakaḥ
śiribālikā, catuṣparṇītyanye| ghṛtabhṛṣṭairiti etena ghṛtenaiva saṃskāro
vidheyo nānyairiti| sasaindhavairiti saindhavameva lavaṇeṣu grāhyam|
anyairevaṅguṇairveti svāsthyāvṛttikairvraṇyaiśca
vetrāgramaṇḍūkaparṇīkarkoṭakaprabhṛtibhiḥ| mudgādīnāṃ rasena veti śamīdhānyeṣu
niṣedhavarjaṃ mudgādayaḥ| rasena yūṣeṇa| śaktūniti yathāsātmyaṃ, yavasātmyānāṃ
yavaśaktavaḥ, śālyādisātmyānāṃ tallājaśaktava iti| vilepī svalpadravā
bahusikthā| kulmāṣā yavapiṣṭamayā utsvinnāḥ||32-35||
divā na nidrāvaśago nivātagṛhagocaraḥ | vraṇī vaidyavaśe tiṣṭhañ śīghraṃ
vraṇamapohati ||35|| (vraṇe śvayathurāyāsāt
sa ca rāgaśca jāgārāt | tau ca ruk ca divāsvāpāttāśca mṛtyuśca maithunāt)
||36|| evaṃvṛttasamācāro vraṇī sampadyate
sukhī | āyuśca dīrghamāpnoti dhanvantarivaco yathā
||37||
yathoktāhārācārānuvartino vraṇitasya phalopadarśanaparaṃ ślokadvayamāha-
divetyādi| nivātagṛhagocara iti vātarahitāgāraviṣayaḥ, tatsthāyītyarthaḥ|
evamanena prakāreṇa vṛttaḥ prāptaḥ samyagācāra āhāro vihāraśca yena; athavā,
evamanena prakāreṇa vṛttasya samācāraḥ samācaraṇaṃ vyavaharaṇaṃ yasya sa
evaṃvṛttasamācāraḥ| sampadyate sukhīti sukhībhavatītyarthaḥ| yatheti satyam|
kaścidācāryastvanayoḥ ślokayormadhye'muṃ ślokaṃ paṭhati- “vraṇe
śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt| tau ca ruka ca divāsvāpāttāśca mṛtyuśca
maithunāt”- iti| vyākhyānayati ca- sa ca śvayathuḥ rāgaśca raktatā ca
jāgarādrātrijāgarādbhavataḥ, tau ceti śvayathurāgau ruk vyathā ca
divāsvapnādbhavanti, tā iti śvayathurāgarujo mṛtyuśca maithunāt
sambhavantītyarthaḥ| śrīgayadāsācāyaprabhṛtayastu dvāveva ślokau manyante|
imaṃ ca kasmiṃścit pustake pramādapaṭhitaṃ dṛṣṭvā
kaścidevāvicitapāṭhavyākhyātā vyākhyānayati| asmiṃścāṅgīkriyamāṇe
nirṇītapāṭhavyākhyātṛbhiḥ śrīgayadāsaprabhṛtibhiḥ saha virodhaḥ syāt,
tasmādayaṃ na paṭhanīya iti||35-37||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇitopāsanīyo nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ
||19||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
sūtrasthāne ekonaviṃśo'dhyāyaḥ||19||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘anantaraṃ vraṇalepanādhikārāt kṛtavraṇabandhasya vraṇino vihārāhāropadarśanārthaṃ vraṇitopāsanīyo'bhidhīyate| vraṇitopāsanaṃ vraṇitasyāhārācārabhajanaṃ, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyo jñeyaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘praśastavāstusuniviṣṭaṃ śucyavātātapaṃ ca’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘asambādhaṃ natonnatatvādibhirmatkuṇādibhiśca sambādhamārgairasaṃsṛṣṭaṃ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 4 ‘asaṅkīrṇa’ iti pā. ↩
- 5 ‘pūrvapuruṣavṛttāntaprabandharatāḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘saṃveśanaṃ nidrā, parivartanaṃ pārśvaparivartanaṃ, sthānaṃ daṇḍavadavasthitiḥ, āsanamupaviśyāvasthānam’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 7 navadhānyetyādau dhānyaśabdānugṛhītānāmapi māṣādīnāṃ punarupādānaṃ teṣāṃ purāṇānāmapi niṣedhārtham ↩
- 8 ‘ajāṅgalānūpaudakamāsaṃ ... ’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 9 ‘cukrākaścukrikā ceti’ iti pā. ↩
- 10 ‘vraṇaduṣṭirapi yadyapi doṣaduṣṭipūrvikaiva bhavati, tathā'pi dravyamahimnā yāni dravyāṇi vraṇaduṣṭilakṣaṇavyādhikārīṇi tānīhocyante, tena navadhānyādīnāmiha vraṇaduṣṭau kartavyāyāṃ doṣāntarīyakatayā duṣṭerdoṣakaraṇamapi bhavati|’ yathā- mṛt pāṇḍuroge, viruddhāśanaṃ kuṣṭhe, adhyaśanamajīrṇe kartavye doṣamapi tannāntarīyakatayā karoti, taduktaṃ tantrayuktiṣu māṣādīnāṃ duṣṭikartṛtvaṃ- ‘yathā mṛtpiṇḍo'dbhiḥ klidyate, evaṃ māṣatiladugdhaprabhṛtibhirvraṇaḥ’ (u. ta. a. 65) iti cakraḥ ↩
- 11 ‘vargīkṛtya’ iti pā. ↩
- 12 ‘madyasya navadhānyādivarge sākṣāt prabhṛtiśabdādvā niṣedhe'pi bhūridoṣakartutayā punarniṣedhaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 13 ‘parihārānāha’ iti pā. ↩
- 14 ‘satkārakāmānāmityanena hiṃsārthino'sādhyāḥ sūcyante, tantrāntare hi hiṃsārthagṛhītā asādhyā uktāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 15 ‘na hiṃsyuḥ’ iti vacanena satkārārthagṛhīte'pi yadā balyādinā satkārā na kriyante tadā te'pi hiṃsantīti darśayati’ iti cakraḥ ↩
- 16 ‘sampanmaṅgalyuktāmiḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 17 ‘saptarātraṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 18 ‘makṣikādīnāṃ rakṣādīnāṃ ca’ iti pā. ↩
- 19 ‘brahmacāriṇī brahmayaṣṭiḥ’ iti cakraḥ ↩
- 20 ‘dravāduttaro dravahīna ityarthaḥ, natu dravapradhānaḥ| kiṃvā dravamuttaraṃ śreṣṭhamāntarīkṣādi, taccālpameva vacanāntarājñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 21 bhojanakāle iti pā. ↩