athāto hitāhitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi| hitāhitānyadhikṛtya
1
kṛto'dhyāyo hitāhitāni vā'smin vidyanta iti hitāhitīyaḥ||1-2||
yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamityanena hetunā na kiñciddravyamekāntena
hitamahitaṃ vā'stīti kecidācāryā bruvate | tattu na samyak; iha khalu
yasmāddravyāṇi svabhāvataḥ
2
saṃyogataścaikāntahitānyekāntāhitāni hitāhitāni ca bhavanti
||3||
prathamaṃ paramatameva darśayannāha- yadvāyoḥ pathyamityādi| yadvāyoḥ pathyaṃ
tat pittasyāpathyamiti tailakāñjikamityādi| itiśabdo'yamādyarthaḥ| ekāntena
sātatyena kiñcidapi dravyaṃ hitaṃ nāsti, pittasyāpathyatvāt;
tathaikāntenāhitamapi
3
nāsti, vāyoḥ pathyatvāt| vāśabdo'tra samuccayārthaḥ| paramataniṣedhārthaṃ
svamatamāha- tattvityādi| iheti sauśrute tantre| khalu niścayena| svabhāvataḥ
prakṛtitaḥ; yā sarvāvasthāsvaparityājyā sā dravyasya prakṛtiḥ; yathā-
vahneruṣṇatvam, apāṃ dravatvamityādi| saṃyogata iti saṃyogaḥ
ekadvitryādidravyeṇa saṃhatībhāvaḥ| cakāreṇa saṃyogeṣvapi svabhāvo'pi
hetutvena samuccīyate, tathā deśakālamātrāsaṃskārāśca svabhāvānusambaddhāḥ
samuccīyante||3||
tatra
4,ekāntahitāni jātisātmyāt salilaghṛtadugdhaudanaprabhṛtīni; ekāntāhitāni tu
dahanapacanamāraṇādiṣu pravṛttānyanalakṣāraviṣādīni, saṃyogādaparāṇi
viṣatulyāni bhavanti; hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamiti
||4||
ekāntahitānyeva prathamaṃ darśayannāha- tatraikāntahitānītyādi| tatreti
hitāhitadravyeṣu madhye| jātisātmyāditi manuṣyajātisātmyāt| ātmanā dehena saha
sthitaṃ dravyamavikāri sātmyaṃ; yaduktaṃ- “ātmā yahyabhimato deha ātmanā saha
yat sthitam| na kuryādvikṛtiṃ dravyamupayuktaṃ kathañcana|| sātmyamityucyate
tattu” iti| prabhṛtigrahaṇādyavagodhūmādayaḥ| ekāntāhitāni darśayannāha-
ekāntāhitānītyādi| etānyagnikṣāraviṣādīnyekāntāhitāni svasthānāṃ, rogiṇāṃ tu
rogamātrādyapekṣayā hitānyeveti| saṃyogādityādi| anye tvevaṃ paṭhanti-
‘teṣāmeva saṃyogatastvaparāṇi’ iti, vyākhyānayanti ca- ekāntāhitānīti
sambadhyate, tuśabdaścārthaḥ; tena
svabhāvasaṃyogānuṣaktairdeśādibhirapyekāntāhitāni bhavanti| hitāhitāni
darśayannāha- hitāhitāni tvityādi| asyārthaḥ prāgevātraivādhyāye
vyākhyātaḥ||4||
ataḥ
5
sarvaprāṇināmayamāhārārthaṃ
6
varga upadiśyate; tadyathā-
raktaśāliṣaṣṭikakaṅgukramukundakapāṇḍukapītakapramodakakālakāsanakapuṣpakakardamakaśakunāhṛtasugandhakakalama-
nīvārakodravoddālakaśyāmākagodhūmayavavaiṇavaiṇahariṇakuraṅgamṛgamātṛkāśvadaṃṣṭrākarālakrakarakapotalāvatittirikapiñjalavartīravartikā
mudgavanamudgamakuṣṭhakalāyamasūramaṅgalyacaṇakahareṇvāḍhakīsatīnāścillivāstukasuniṣaṇṇakajīvantītaṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇyaḥ,
gavyaṃ ghṛtaṃ, saindhavaṃ, dāḍimāmalakamityeṣa vargaḥ sarvaprāṇināṃ
7
sāmānyataḥ pathyatamaḥ ||5||
ata ityādi| raktaśāliḥ svanāmnā prasiddhaḥ| ṣaṣṭiko gauraṣaṣṭikaḥ| kaṅguko
gaurakṛṣṇaṣaṣṭikaḥ| mukundakaḥ kṛṣṇaṣaṣṭikaḥ| pāṇḍukaḥ pāṇḍukaśāliḥ, sa ca
pāṇḍutuṣayuktaḥ| sugandhako devaśāliḥ| kalamaḥ śāliviśeṣaḥ, ‘kalāviḥ’ iti loke
prasiddhaḥ| ete ṣaṣṭikādayaḥ śūkadhānyeṣu| nīvāraḥ prasādi(ti)kādhānyamadhye
raktaśūko bhavati, ‘tulajīdhānyam’ iti loke prasiddhaḥ| uddālaka
āraṇyakodravaḥ| vaiṇavo veṇuyavaḥ| nīvārādayastu kudhānyeṣu| eṇaḥ kṛṣṇamṛgaḥ|
hariṇastāmravarṇo mṛgaḥ| kuraṅgaḥ ‘caturaṅga’ iti loke prasiddhaḥ| mṛgamātṛkā
svalpā pṛthūdarā caturaṅgastrī| śvadaṃṣṭrā caturdaṃṣṭro'tiduṣṭaḥ, ‘karkaṭaka’
iti loke| karālaḥ kastūrīmṛgaḥ| tittiriḥ kṛṣṇatittiriḥ| kapiñjalo
gauratittiriḥ| vartīraḥ ‘gharghara’ iti loke; vartikā tadbhedaḥ| eṇādayo
jāṅgalamṛgamāṃseṣu| lāvādayo jāṅgalapakṣiṣu| maṅgalyāḥ pāṇḍuvarṇā masūrāḥ|
hareṇuḥ satīnabhedo vartulakalāyaḥ| āḍhakī tuvarī| satīno vartulakaḥ|
mudgādayo vaidalasūpyeṣu| cillī kṣetravāstukaḥ| vāstukaḥ ṭaṅkavāstukaḥ|
suniṣaṇṇakaḥ śirivālikā, catuṣparṇītyapare| jīvantī ḍoḍikā| maṇḍūkaparṇī
brāhmī| cillīprabhṛtīni śākeṣu| gavyaṃ ghṛtaṃ sneheṣu| saindhavaṃ lavaṇeṣu|
āmalakadāḍimau phaleṣu| nanu, nīvārakodravoddālakādīnāṃ
vātakaratvādvātāhitatvaṃ syāt, tat kathaṃ hitānītyucyante? naivam;
alpavātakaratvādadoṣakaratvavyapadeśa iti||5||
tathā brahmacaryanivātaśayanoṣṇodakasnānaniśāsvapnavyāyāmāścaikāntataḥ
pathyatamāḥ ||6||
āhāramaikāntikaṃ nirdiśya vihāraṃ nirdiśannāha- tathetyādi| brahmacaryaṃ
strīsevānivṛttiḥ| vyāyāmaḥ svasthasya mātrayā kāle ca pathyatamaḥ|
vyāyāmāśceti cakārādvegāvidhāraṇādīnāṃ grahaṇam||6||
ekāntahitānyekāntāhitāni tu prāgupadiṣṭāni, hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tat
pittasyāpathyamiti ||7||
ekāntetyādi|- ekāntahitāni salilādīni| ekāntāhitāni agnyādīni; etāni pūrvaṃ
kathitāni| hitāhitāni tviti tuśabdaścārthe, tena hitāhitāni ca prāgupadiṣṭāni|
kāni punastāni hitāhitāni prāgupadiṣṭānītyāha- yadvāyoḥ pathyaṃ tat
pittasyāpathyamiti||7||
saṃyogatastvaparāṇi viṣatulyāni bhavanti | tadyathā-
vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākadadhitailavirohipiṣṭaśuṣkaśākājāvikamāṃsamadyajāmbavacilicimamatsyagodhāvarāhāṃśca
naikadhyamaśnīyāt
8
payasā ||8||
saṃyogatastvityādi| viṣatulyānīti viṣatulyatvenaikāntāhitatvamuktam| kutaḥ?
svasthe viṣasyekāntāhitatvāt| tānyeva darśayannāha- tadyathetyādi| vallīphalaṃ
kūṣmāṇḍādivallījam, anye śimbyādimāhuḥ; kavakaṃ chatrakaṃ, ‘chatrakabhedaṃ
sukhaṇḍakasañjñam’ ityanye; karīro vaṃśāṅkura; amlaphalāni āmrātakādīni;
virohi vigatarohaṃ caṇakādikamaṅkuritaṃ ca; piṣṭaṃ taṇḍulapiṣṭaṃ; jāmbavaṃ
jambūphalaṃ; cilicimamatsyaḥ śakalī lohitākṣaḥ sarvato lohitarājiḥ prāyo
bhūmau carati sthalamīnasañjñakaḥ
9| naikadhyaṃ naikasmin kāle| etāni vallīphalādīni varāhāntāni
samastavyastānyapi payasā saha nāśnīyāt| kecidetasya vargasyānte ‘ajāṅgalaṃ
māṃsaṃ svasthānāmanyatra rogopasṛṣṭebhyaḥ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-
ajāṅgalaṃ māṃsaṃ jaleśayānūpādibhedena pañcaprakāram||8||
rogaṃ sātmyaṃ ca deśaṃ ca kālaṃ dehaṃ ca buddhimān | avekṣyāgnyādikān bhāvān
rogavṛtteḥ prayojayet ||9||
viruddhasyāpi kvacit prayogaṃ darśayannāha- rogamityādi| rogam udarādikam|
sātmyam aṣṭavidhaṃ jātyāturauṣadhānnarasadeśartūdakamedataḥ
10| deśamānūpādikam| kālaṃ śītoṣṇavarṣalakṣaṇam| dehaṃ
sthūlakṛśamadhyabhedabhinnam| agnyādikān bhāvāniti agnyādikān padārthān|
ādiśabdāt prakṛtivayobalasattvādi gṛhyate| rogavṛtteḥ rogiṇa ityarthaḥ| etena
buddhimānūhāpohavitarkānugatadhīyukto vaidyo rogādīnavekṣyaikāntāhitamapi
rogiṇaḥ prayojayediti| tadyathā- udariṇastilamātraviṣabhakṣaṇaṃ
kṛṣṇasarpadaṣṭekṣukāṇḍabhakṣaṇaṃ cetyādikaṃ boddhavyam||9||
avasthāntarabāhulyādrogādīnāṃ vyavasthitam | dravyaṃ necchanti bhiṣaja
icchanti svastharakṣaṇe
||10|| dvayoranyatarādāne
11
vadanti viṣadugdhayoḥ | dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣamekāntato'hitam
||11|| evaṃ yuktaraseṣveṣu
12
dravyeṣu salilādiṣu | ekāntahitatāṃ viddhi vatsa suśruta nānyathā
||12||
tasmāddhitāhitatvena vyavasthitaṃ dravyaṃ nāstītyāha-
avasthāntarabāhulyādityādi| avasthāntarabāhulyāt avasthāviśeṣāṇāṃ prācuryāt|
keṣāmavasthāviśeṣā ityāha- rogādīnām| ādiśabdāt sātmyadeśādīnāṃ grahaṇam|
vyavasthitaṃ dravyaṃ necchantīti hitamevedamahitamevedamiti vaidyā necchanti,
avasthāviśeṣabāhulyāt| kiṃ sarvatraiva vyavasthitaṃ dravyaṃ necchantītyāha-
icchanti svastharakṣaṇa iti|- svastharakṣaṇe punarvyavasthitaṃ dravyaṃ vaidyā
icchantyeveti| amumevārthaṃ darśayannāha- dvayorityādi| dvayoḥ svastharogiṇoḥ|
anyatarādāna iti sāmānyoktāvapi svasthasyaiva grahaṇam| tena
viṣadugdhayormadhye svasthe dugdhasyaikāntahitatāṃ bhiṣajo vadanti, viṣaṃ
punarekāntato'hitamiti vadanti| evaṃ yuktaraseṣveṣviti evamanena
svasthopayogaprakāreṇa| viddhi jānīhi| nānyatheti
nāsvasthopayogaprakāreṇa||10-12||
ato'nyānyapi saṃyogādahitāni vakṣyāmaḥ-
navavirūḍhadhānyairvasāmadhupayoguḍamāṣairvā grāmyānūpaudakapiśitādīni
nābhyavaharet; na payomadhubhyāṃ rohiṇīśākaṃ jātukaśākaṃ vā'śnīyāt, balākāṃ
vāruṇīkulmāṣābhyāṃ, kākamācīṃ pippalīmaricābhyāṃ; nāḍībhaṅgaśākakukkuṭadadhīni
ca naikadhyaṃ; madhu coṣṇodakānupānaṃ; pittena cāmamāṃsāni;
surākṛśarāpāyasāṃśca naikadhyaṃ; sauvīrakeṇa saha tilaśaṣkulīṃ; matsyaiḥ
sahekṣuvikārān; guḍena kākamācīṃ, madhunā mūlakaṃ, guḍena vārāhaṃ madhunā ca
saha viruddhaṃ; kṣīreṇa mūlakam, āmrajāmbavaśvāvicchūkaragodhāśca; sarvāṃśca
matsyān payasā, viśeṣeṇa cilicimaṃ; kadalīphalaṃ tālaphalena payasā dadhnā
takreṇa vā; lakucaphalaṃ payasā dadhnā māṣasūpena vā, prāk payasaḥ payaso'nte
vā ||13||
ato'nyānyapītyādi| navavirūḍhadhānyairiti navavirūḍhadhānyādibhiḥ saha
grāmyādīnāṃ māṃsādīni nāśnīyādityarthaḥ| navadhānyādibhiḥ samastairvyastairapi
grāmyādīnāṃ piśitādīni viruddhānīti| virūḍhaṃ vigatāṅkuramaṅkuritaṃ ca|
rohiṇīśākaṃ kaṭukāśākam| jātukaśākaṃ pauṣkaraśākam| balākāṃ
vāruṇīkulmāṣābhyāmiti balākā bakabhedaḥ; vāruṇī madyāparaparyāyaḥ, kulmāṣa
utsvinnamāṣādiḥ; ābhyāṃ saha balākāṃ nāśnīyāditi yojyam| kākamācīmityādi
pippalīmaricābhyāṃ saha kākamācīṃ nāśnīyāditi yojanīyam| nāḍībhaṅgaśākaṃ
nāḍīpallavaśākaṃ, kukkuṭastāmracūḍaḥ; etāni dviśastriśo'pi vā nāśnīyāt| madhu
ceti na hitamityarthaḥ| pittaṃ kālakhaṇḍalagnam| surā madyabhedaḥ, kṛśarā
tilataṇḍulamāṣaiḥ kṛtā yavāgūḥ, pāyasaṃ kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ amūnyapi triśo
dviśo vā'pi viruddhāni| sauvīrakeṇeti sauvīrakaṃ kāñjikaviśeṣo virecanādhikāre
vakṣyate| ikṣuvikārān guḍādīn| guḍena kākamācīmityādi| anye tvevaṃ paṭhanti-
‘guḍena kākamācīṃ, madhunā mūlakaṃ, vārāhaṃ kṣīreṇa mūlakaṃ ca’ apare tvevaṃ
paṭhanti- ‘guḍena kākamācīṃ, madhunā mūlakaṃ, vārāhaṃ ca’; cakārāt ‘madhuna’
iti padaṃ vārāheṇa kākamācyā ca saha sambadhnanti| āmrajāmbavetyādi
‘naikadhyamaśnīyāt’ iti vākyaśeṣaḥ| śvāvit sehikā| sarvāṃśca matsyānityādi,
nanu sarvāṃśca matsyān payasā’ ityanenaiva cilicimamatsyavirodhaḥ siddhaḥ tat
kimarthaṃ vallīphalādiṣu cilicimatsyasya payasā virodhapāṭha ityāha- viśeṣeṇa
cilicimamiti| kadalīphalamityādi tālādibhiḥ saha kadalīphalaṃ
nāśnīyādityarthaḥ| lakucetyādi dadhyādibhiḥ saha lakucaphalaṃ
nāśnīyādityarthaḥ| kecidatra ‘madhunā ghṛtena ca’ iti paṭhanti, lakucaphalaṃ
nāśnīyāditi ca vyākhyānayanti| ayaṃ pāṭho vartamānāsu bahuṣu pratiṣu paṭhyate,
na tu nibandheṣu, tasmānna paṭhanīya iti| prāk payasaḥ payaso'nte veti
‘lakucaphalaṃ nāśnīyāt’ iti śeṣaḥ||13||
ataḥ karmaviruddhān vakṣyāmaḥ- kapotān sarṣapatailabhṛṣṭānnādyāt;
kapiñjalamayūralāvatittirigodhāścairaṇḍadārvyagnisiddhā eraṇḍatailasiddhā vā
nādyāt; kāṃsyabhājane daśarātraparyuṣitaṃ sarpiḥ; madhu coṣṇairuṣṇe vā;
matsyaparipacane śṛṅgaveraparipacane vā siddhāṃ kākamācīṃ;
tilakalkasiddhamupodikāśākaṃ; nārikelena varāhavasāparibhṛṣṭāṃ balākāṃ;
bhāsamaṅgāraśūlyaṃ nāśnīyāditi ||14||
saṃyogaviruddhānabhidhāya karmaviruddhān vaktumāha- ata ityādi|
karmaśabdenātra saṃskāro'bhipretaḥ| eraṇḍadārvyagnisiddhā iti
eraṇḍadāruharidrāgnisiddhāḥ; ‘eraṇḍadārvagnisiddhā’ ityanye paṭhanti,
‘eraṇḍakāṣṭhavahninā siddhāḥ’ iti ca vyākhyānayanti| nādyāt na khādet|
daśarātraparyuṣitamiti daśaniśādināni nivāsitam| madhu coṣṇairiti
uṣṇairuṣṇasparśadravyaiḥ, uṣṇasparśatvaṃ cāgnyādijanitaṃ jñeyam| uṣṇe uṣṇakāle
grīṣme śaradi cetyarthaḥ| matsyaparipacana iti paripacanaṃ pātramucyate|
nārikelenetyādi varāhavasāparibhṛṣṭāṃ balākāṃ nārikeleṇa saha
nāśnīyādityarthaḥ| bhāsamiti bhāso gṛdhraviśeṣaḥ svalpatuṇḍo dhūsaravarṇaḥ|
yacchūlena viddhvā aṅgāreṣu pakvaṃ tadaṅgāraśūlyam||14||
ato mānaviruddhān vakṣyāmaḥ- madhvambunī madhusarpiṣī mānatastulye nāśnīyāt;
snehau madhusnehau jalasnehau vā viśeṣādāntarīkṣodakānupānau
||15||
jalasnehāvityādi āntarīkṣodakānupānau viśeṣato madhusnehau jalasnehau vā
nāśnīyāt| tadevaṃ svabhāvāpathyasaṃyogakālasaṃskāramānaiḥ pañcaprakārāṇi
viruddhāni nirdiṣṭāni||15||
ata ūrdhvaṃ rasadvandvāni rasato vīryato vipākataśca viruddhāni vakṣyāmaḥ-
tatra madhurāmlau rasavīryaviruddhau, madhuralavaṇau ca, madhurakaṭukau ca
sarvataḥ, madhuratiktau rasavipākābhyāṃ, madhurakaṣāyau ca, amlalavaṇau
rasataḥ, amlakaṭukau rasavipākābhyām, amlatiktāvamlakaṣāyau ca sarvataḥ,
lavaṇakaṭukau rasavipākābhyāṃ, lavaṇatiktau lavaṇakaṣāyau ca sarvataḥ,
kaṭutiktau rasavīryābhyāṃ kaṭukaṣāyau
13
ca, tiktakaṣāyau rasataḥ ||16||
ata ūrdhvamityādi| madhuralavaṇau ceti cakāreṇa rasavīryaviruddhāviti
samuccīyate| sarvata iti rasavīryavipākataḥ; evaṃ sarvatra
rasadvandvaprakaraṇe sarvataḥśabdo vyākhyātavyaḥ| madhurakaṣāyau ceti cakāreṇa
imāvapi rasavipākābhyāṃ viruddhāviti samuccīyate| kaṭukaṣāyau ceti
cakārādetāvapi rasavīryābhyāṃ viruddhāviti| madhurāmlāvityādipāṭhena
dadhiśarkarādidvandveṣūpayogārheṣu na virodhaḥ, anyeṣu cānūpayogārheṣu virodha
iti sūcitam| śrīgayadāsādaya ācāryā amuṃ pāṭhamanārṣaṃ varṇayanti; kasmāt?
‘ādau madhuramaśrnīyāt’ (sū. a.46) ityādinā sarvarasābhyavahārasya
svasthānāmuktatvāt, ‘na caikarasasevāyāṃ’ ityādinā caikarasasevāyā
niṣiddhatvāt; tasmānna paṭhanīya evāyaṃ grantha iti|
śrībrahmadevastvārṣānārṣacintāmakurvannamuṃ granthaṃ paṭhati vyākhyānayati ca|
tatpaṭhitavyākhyātvāt sarvamatadarśibhirasmābhirapi likhitaḥ
kvacidvyākhyātaśceti||16||
taratamayogayuktāṃśca bhāvānatisnigdhānatirūkṣānatyuṣṇānatiśītānityevamādīn
vivarjayet ||17||
atiśayaguṇayogayuktā māhiṣakṣīrādipadārthā hitā api svasthānāmekāntāhitā
bhavantīti darśayannāha- taratametyādi| taratamayogayuktāṃśca bhāvāniti
atiśayasnehādiguṇasahitāni dravyāṇītyarthaḥ| tānevātiśayaguṇayuktān
vivṛṇvannāha- atisnigdhānityādi| tasmānmāhiṣaṃ dugdhaṃ gavyādatiśayasnigdhaṃ
svasthasya samāgnervarjyam, asvasthasya ca tīkṣṇāgneḥ sevyamityādi draṣṭavyam|
yuktāṃśceti cakāro'tiśayaguṇayuktānāmapi pathyatamāyuṣyatamavṛṣyatamānāṃ
sevanaṃ samuccinoti, eṣāmekāntahitatvāt; ebhyo'nye'tiśayaguṇayuktāḥ
svābhāvādevaikāntāhitā iti| evamādīnityādiśabdādanye'pi vīryasañjñakā guṇāḥ
picchilaviśadatīkṣṇamṛdavo gṛhyante, tathā gurulaghuvīryaṃ ca| anye tu
‘ādiśabdāduktebhyo'nye'pi sarve guṇā gṛhyante’ iti vadanti||17||
bhavanti cātra- viruddhānyevamādīni vīryato
14
yāni kānicit | tānyekāntāhitānyeva śeṣaṃ
15
vidyāddhitāhitam ||18||
amumevārthaṃ sukhabodhārthaṃ saṅgṛhyāha- viruddhānītyādi| vīryata iti
vīryaśabdenātra snigdhādayo'ṣṭau guṇā ucyante; athavā viṃśatiguṇāḥ ṣaḍrasā
apyucyante, ‘yena kurvanti tadvīryam’ (sū. a.41) iti vacanāt| evamādīnītyukte
yāni kāniciditi yat kṛtaṃ tattantrāntaroktāśeṣaviruddhopagrahārtham| anye
tvādiśabdāttantrāntaroktāni deśakālamātrādiviruddhāni labhyanta iti manyante|
śeṣam ato'nyanmāṣādi hitāhitaṃ jānīyāt, kasyaciddoṣasya prakopatvāt
kasyaciddoṣasya haratvāditi||18||
vyādhimindriyadaurbalyaṃ maraṇaṃ cādhigacchati | viruddharasavīryāṇi
bhuñjāno'nātmavānnaraḥ ||19||
kiṃ punarviruddhaṃ bhuktaṃ karotītyāha- vyādhimityādi| vyādhimiti
ṣāṇḍyāndhyavisarpadakodaravisphoṭakonmādabhagandarādikama
16, indriyadaurbalyam indriyādhiṣṭhānadaurbalyamindriyaśaktidaurbalyaṃ vā,
adhigacchati prāpnoti| viruddharasavīryāṇi bhuñjāna iti rasagrahaṇaṃ
dravyavīryaparihārārthaṃ, tenoṣṇasyāpi dugdhasya prayogo bhavati;
kṣīradravyasya hyuṣṇatvaṃ tadgatamadhurarasaśaityena virodhinā'pi na duṣyati,
evamuṣṇapānīyasyāpīti| anātmavān abuddhimān| anye ‘rasavīryādīn’ iti paṭhanti|
teṣāṃ mate vipākayorapi gurulaghusañjñayorvirodho varjanīya iti|
pūrvapratipāditādhyāyārthapiṇḍadarśanaparaḥ śloko'yaṃ; tenāsminnadhyāya
17
eva yāni viruddhāni dravyāṇyuktāni teṣveva rasavīryavirodho jñeyo, na
punarihānuktāni yāni teṣviti||19||
yatkiñciddoṣamutkleśya
18
bhuktaṃ kāyānna nirharet | rasādiṣvayathārthaṃ vā tadvikārāya kalpate
||20||
na kevalaṃ viruddhabhojanameva vyādhihetuḥ, api tu hitāhitādīnyapīti
darśayannāha- yadityādi| yatkiñcidityanena aśeṣamevāhitaṃ saṅgṛhītam| doṣaṃ
vātādikam| utkleśya prakopya| na nirharediti
madanaphalatrivṛtādivadūrdhvamadho vā nākarṣet, tadvikārāya kalpata iti
sambandhanīyam; kalpate sampadyate| na kevalaṃ doṣakarameva vyādhaye bhavati,
api tu rasādidhātuduṣṭikaramapi vyādhaye bhavatītyāha- rasādiṣvityādi|
rasādiṣvayathārthaṃ veti rasādidhātuṣvayathārthaṃ prayojanaviruddhaṃ rasādīnāṃ
jīvanādiprayojanavirodhi rasādidhātudūṣaṇakaramityarthaḥ| doṣaduṣṭikāritvena
dhātudūṣaṇakaratvaṃ na labhyate, viśiṣṭaśaktitvāddravyāṇāṃ; tathāhi-
kāniciddoṣaduṣṭikarāṇi, kāniciddhātuduṣṭikarāṇīti; tāni cātra na kathayiṣyāmo
vistarabhayāt| anye tu vyākhyānayanti- rasādiṣviti
ādiśabdādvīryavipākayorgrahaṇaṃ; tena rasavīryavipākeṣu yadbhuktaṃ
sadayathārthamanarthakaraṃ vā bhavati, tadvikārasya kalpate|
jaijjhaṭācāryastvamuṃ ślokamanārṣaṃ kathayati, gayadāsācāryeṇa cāyamaṅgīkṛtaḥ,
ato'smābhirapi likhito vyākhyātaśca||20||
viruddhāśanajān rogān pratihanti virecanam | vamanaṃ śamanaṃ vā'pi pūrvaṃ vā
hitasevanam
19||21||
viruddhāśanādutpannānāṃ rogāṇāṃ cikitsāsūtramuddiśannāha-
viruddhāśanajānityādi| pratihanti virecanamiti viruddhāśanajavyādhipratyanīkaṃ
virecanaṃ pratiśabdena dyotyate; tena kuṣṭhavyādhipratyanīkaṃ virecanaṃ
viruddhāśanajaṃ kuṣṭhaṃ hanti, evamanyatrāpi yojanīyam| vamanaṃ śamanaṃ
vā'pīti tatra virekavamane bahudoṣāṇāṃ prāṇavatāṃ ca, itareṣāṃ tu śamanamiti|
śamanalakṣaṇamucyate- “na śodhayati yaddoṣān samānnodīrayatyapi| samīkaroti
kruddhāṃśca tat saṃśamanamucyate”- iti| pūrvaṃ vā hitasevanamiti
suvarṇalohādivirodhirogaharaṃ pūrvameva seveta| taduktaṃ “na sajjate hemapāṅge
viṣaṃ padmadale'mbuvat” (ca. ci. a. 23)| ‘pūrvaṃ vā hitabhojanam’ ityanye
paṭhanti||21||
sātmyato'lpatayā
20
vā'pi dīptāgnestaruṇasya ca | snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet
||22||
viruddhāśanaṃ kurvato'pi kasyacit kuto viruddhāśanajā doṣā na bhavantītyāha-
sātmyata ityādi| sātmyādibhirhetubhirviruddhaṃ vitathaṃ niṣphalaṃ bhavatīti
piṇḍārthaḥ| snigdhavyāyāmabalināmiti snigdhavyāyāmābhyāṃ balināmiti
sambadhyate| tenāyamarthaḥ- snigdhadravyābhyavahārabalināṃ
balavadagnitvādviruddhaṃ niṣphalaṃ bhavati| kecit ‘balinām’ iti padaṃ bhinnaṃ
manyante| tenāyamarthaḥ- snigdhānāṃ vyāyāmināṃ balināṃ ca viruddhaṃ vitathaṃ
bhavediti| sātmyato'lpatayetyādiślokasyāgre kecidamuṃ ślokaṃ paṭhanti-
“vyāyāmaśīlo balavān śiśuśca snigdho'gnimāṃścāpi mahāśanaśca| āpnoti rogānna
viruddhajātānabhyāsato vā'lpatayā ca jantuḥ” iti; ayaṃ ca na paṭhanīyaḥ,
sarvanibandhakārairapaṭhitatvāt||22||
atha vātaguṇān vakṣyāmaḥ- pūrvaḥ samadhuraḥ snigdho lavaṇaścaiva mārutaḥ |
gururvidāhajanano raktapittābhivardhanaḥ
||23|| kṣatānāṃ viṣajuṣṭānāṃ vraṇinaḥ
śleṣmalāśca ye | teṣāmeva viśeṣeṇa sadā rogavivardhanaḥ
||24|| vātalānāṃ praśastaśca śrāntānāṃ
kaphaśoṣiṇām | madhuraścāvidāhī ca kaṣāyānuraso laghuḥ | dakṣiṇo mārutaḥ
śreṣṭhaścakṣuṣyo balavardhanaḥ
||25|| raktapittapraśamano na ca
vātaprakopaṇaḥ | viśado rūkṣaparuṣaḥ kharaḥ snehabalāpahaḥ
||26|| paścimo mārutastīkṣṇaḥ
kaphamedoviśoṣaṇaḥ | sadyaḥ prāṇakṣayakaraḥ śoṣaṇastu śarīriṇām
||27|| uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura
eva ca | kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāṃ cāprakopaṇaḥ
||28|| tasmācca prakṛtisthānāṃ kledano
balavardhanaḥ | kṣīṇakṣayaviṣārtānāṃ viśeṣeṇa tu pūjitaḥ
||29||
hitasyāpi vātasya diksaṃyogādahitatvaṃ syāditi vātaguṇān nirdiśannāha- atha
vātaguṇān vakṣyāma ityādi| “vātasya dakṣiṇottaragatasya doṣaharatvena
hitatvaṃ, pūrvapaścimavātasyāhitatvam, ato hitāhitīyādhyāyaparisamāptau
vātasya guṇopavarṇanaṃ nirdeṣṭumāha- atha vātaguṇānityādi” ityanye| ‘teṣāmeva
viśeṣeṇa vraṇakledavivardhanaḥ’ ityanye paṭhanti| kharaḥ pracaṇḍavegaḥ| anye
tvāhāradravyaprakaraṇāditarasaṃyogo'prastuta ityamuṃ vātaguṇopavarṇanagranthaṃ
na paṭhantyeva| gayadāsācāryastvasmin hitāhitīyādhyāyapāṭhe pūrvoktaṃ pāṭhaṃ
kiyantaṃ parityajyānyaṃ ca pāṭhaṃ kiyantaṃ nikṣipya
pūrvoktapāṭhakramavyatikrameṇa ca paṭhati| yāvatā pāṭhena vyatikramastāvantaṃ
darśayannāha-
“vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākadadhitilatailavirodhi-
śuṣkaśākājāvikamāṃsamadyajāmbavacilicimamatsyagodhāvarāhāṃśca
naikadhyamaśnīyāt payasā, prāk payaso'nte vā| kapotāṃśca
21
sarṣapatailabhṛṣṭānnādyāt|
kapiñjalamayūralāvatittirigodhāścairaṇḍadārvya(rva)gnisiddhā eraṇḍatailasiddhā
vā| madhughṛte samadhṛte| madhu cāntarīkṣodakānupānam| kāṃsyabhājane
daśarātraparyuṣitaṃ sarpiḥ| madhu coṣṇamuṣṇena vā| dadhi madyaṃ vā| pittena
saha māṃsāni pakvāni, āmāni ca kevalānyapi| surākṛśarāpāyasāṃśca
naikadhyamaśnīyāt| sauvīrakeṇa saha tilaśaṣkulīḥ| takreṇa saha
madhughṛtamatsyagodhāpṛṣatamāṃsāni
22| madhunā godhām| matsyān kṣaudrāsavena, pṛṣatamāṃsaṃ vā tenaiva| tathā
maireyamādhvīkābhyāṃ bālopodakyā vā matsyān| nekṣuvikṛtīḥ sarvā matsyaiḥ saha|
sarpirguḍakākamācīmadhumūlakāni naikadhyam
23| madhunā vārāhaṃ, dadhnā kaukkuṭaṃ, madyena balākāṃ, tilakalkena copodikāṃ
siddhām| na pippalīṃ matsyavasayā, priyaṅgvanulipto na pāyasamaśnīyāt
24
iti| asyāgre ca ‘taratamayogayuktāṃśca bhāvān’ ityādisūtrāṇi paṭhati, tāni ca
pūrvasūtraireva samānānīti neha pradarśitāni||23-29||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne hitāhitīyo nāma viṃśo'dhyāyaḥ
||20||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne viṃśatitamo'dhyāyaḥ||20||
pāṭhāntarāḥ
- 1 pūrvādhyāye purāṇaraktaśālyādīnāṃ hitatvaṃ navadhānyādīnāṃ cāhitatvamuktaṃ, tatra hitāhite vivādaniṣedhena svamatasthāpanārthaṃ hitāhitīyo'bhidhīyate’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘svabhāvata iti prakṛteḥ, prakṛtiśca jātipratibaddhasvarūpaṃ| yathā raktaśāle raktaśālitvaṃ, tathā tatra pratibaddhaṃ ca laghutvatrimalāpahatvādi| saṃyogo dravyāṇāṃ melakaḥ, sa ceha dravyaprakṛtyatiriktakāryakārako jñeyaḥ, yathā madhughṛtasamānasaṃyogādiḥ| prakṛtyanuguṇasaṃyogastu prakṛtikāryeṇaiva gṛhītaḥ| saṃyogena ceha sambandhamātrābhidhāyinā deśakālasaṃskāramātrāṇāṃ cātiriktaphalānāṃ grahaṇam’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘navā ekāntenāhitamasti’ iti pā. ↩
- 4 ‘tatraikāntetyādinā ekāntahitāni, ekāntāhitāni, hitāhitānīti tritayavivaraṇam| ekāntāhitāni svabhāvāt saṃyogācca jātyasātmyatvādeva bhavanti| tatrāgnyādīni svabhāvādviruddhāni, samadhṛtamadhughṛtādīni ca saṃyogādviruddhāni| viṣatulyānīti viṣavadanarthakāritvāt| hitāhitāni tvityādi| yadvāyoruṣṇatvāmlatvādinā pathyaṃ mātuluṅgaṃ tattenaiva pitte samānaguṇatayā apathyam, tathā saṃyogataśca yanmāṃsaṃ tailatakrādisaṃskārādvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamityādudāhāryam| anena ca prakaraṇena yat prāyaḥ svāsthyānuvṛttikaraṃ tadekantahitaṃ, yattu svāsthyaviruddhaṃ tadekāntāhitaṃ,yattu svāsthyāvihitaṃ rogāvasthāniyatopayogaṃ taddhitāhitaṃ| taccaikadoṣaharaṃ dvidoṣaharaṃ tridoṣaharaṃ vyādhiharaṃ vā, tattadavasthāmātre hitatayā svāsthyāhitatayā ca hitāhitaṃ| nahi daśamūlaṃ tridoṣaharamapi svāsthyahitaṃ| yattu raktaśālyāmalakādi tridoṣaharaṃ, tadapi svāsthye hitatayaikāntahitameva, evaṃ ghṛtaṃ kaphakaramapi svasthaikāntahitatayaikāntahitamevoktam| evamagnyādyapi arśaādau hitamapi svāsthyāhitatayā'hitameva’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘etacca raktaśālyādīnāṃ sātmyatvamabhyāsāpekṣaṃ, tenānabhyāsāddeśaviśeṣe āpātato'hitatvaṃ tannodbhāvanīyam’ iti cakraḥ ↩
- 6 ‘sarvavraṇināṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘sarvavraṇināṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘vallīphalādīnāmādāvante ca payaḥ kālaviśeṣāpekṣasaṃyogaviruddhameva’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘nalamīnasañjñakaḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘jātyāturarogadhānyarasadeśartrūdakabhedataḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘anyataraśabdeneha prakṛtatvāt sannihitatvādvā svastha evābhipreta iti niścīyate, arthāntarāsambhavāt| tathā dvayorviṣadugdhayoḥ svasthenābhyavahāro'nyatarādānaṃ, tasmin dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣaṃ caikāntato'hitaṃ vadanti, ‘jātisātmyādekāntāhitatvācca’ iti śeṣaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 12 yuktaraseṣu dugdhavatprabhāvasaṃsiddhasvasthānuvartirasayukteṣu, nānyathā nānyatra na tadviparīteṣu viṣādiṣvityarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 13 ‘kaṭukaṣāyau tiktakaṣāyau ca rasataḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘vīryata iti svabhāvataḥ, sa ca svabhāvo dravyarasavīryavipākāśrayo jñeyaḥ, yaduktaṃ ‘yena kurvanti tadvīryam’ iti cakraḥ ↩
- 15 ‘śeṣamekāntahitaikāntāhitādanyatsarvam| viruddhaṃ tu prabhāvādevāsamānaguṇatayāpratīyamānamapi kāryato'viruddhaṃ bhavitumarhati| tataścaikāntāhitamiti śāstrādevāvadhāryate’ iti cakraḥ ↩
- 16 ‘ṣāṇḍhyāndhyavīsarpadakodarāṇāṃ visphoṭakonmādabhagandarāṇām| mūrcchāmadādhmānagalāmayānāṃ pāṇḍvāmayasyāmaviṣasya caiva|| kilāsakuṣṭhagrahaṇīgadānāṃ śophāsrapittajvarapīnasānām| santānadoṣasya tathaiva mṛtyorviruddhamannaṃ pravadanti hetum’ iti carakaḥ (sū. a.26) ↩
- 17 ‘viruddharasavīryāṇīti atra vairodhikatvenoktānyeva viruddharasāni viruddhavīryāṇi ca yathāyogyatayā ūhanīyāni| na tvatrānukte'pi viruddharasatvādikalpanā| tathāhi sati payo'pi śītamuṣṇena viruddhaṃ syāt, pānakādi madhurāmlarasaṃ rasaviruddhatvādviruddhaṃ syāt’ iti cakraḥ ↩
- 18 ‘doṣamutkleśya kṣobhayitvā| na nirharedityanena doṣahārakamadanatrivṛtādibhyo vyāvartakaṃ bhuktamityadhikṛtam| etaccopalakṣaṇaṃ, tena vihāro'pyevaṃlakṣaṇo jñeyaḥ| yaduktaṃ carake- ‘yatkiñciddoṣamākṣubhya na nirharati kāyataḥ| āhārajātamanyadvā tatsarvamahitaṃ smṛtam’ (ca. sū. a.26) iti| rasādiṣvayathārthamiti rasādidūṣakamiti yāvat| kiṃvā rasavīryavipākeṣvayathārthaṃ viruddhamityarthaḥ’| iti cakraḥ ↩
- 19 ‘pratihantīti pratipakṣaṃ sat hanti| tena kuṣṭhādipratyanīkaṃ virecanaṃ kuṣṭhādi hanti| evaṃ vamanaśamanayorapi pratyayaṃ vyākhyeyaḥ| pūrvameva mahāprabhāvarasāyanādisevayā na prabhavantyevambhūtā vyādhaya ityarthaḥ’ iti cakraḥ| ‘śuddhiratreṣṭā śamo vā tadvirodhibhiḥ| dravyaistaireva vā pūrva śarīrasyābhisaṃskṛtiḥ’ iti vāgbhaṭaḥ (sū. a.7) ↩
- 20 sātmyata ityabhyāsasātmyatayā| alpaṃ hīnaśaktitvādabhibhūtaṃ na karoti kārya| taruṇasya pratyagrabalatvādvitathaṃ bhavati| snigdhasya srotaḥsu na tiṣṭhati doṣaḥ, tathā ca doṣavigamādviruddhaṃ vitathaṃ bhavati| vyāyāminaśca vyāyāmenaiva doṣakṣayaḥ, taduktaṃ- ‘vyāyāmaṃ kurvato nityaṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet’ iti| balinastu balābhibhūtā eva doṣā na jāyante na kurvanti vā kāryam| yaduktaṃ- ‘balaṃ hyalaṃ nigrahāya doṣāṇāṃ’ (ca. ci. a. 3) iti cakraḥ ↩
- 21 cakrastu gayadāsācāryasammatamamuṃ pāṭhamavalambya vyākhyātavān| ‘saṃskārarūpasaṃyogaviśeṣaviruddhamāha- kapotāṃścetyādi| kapiñjalādyapi saṃskāraviruddham| madhughṛte samadhṛte iti mātrāpradhānasaṃyogaviruddham| deśakālaviśeṣavatsaṃyogaviruddhaṃ- kāṃsyabhājane ityādi| madhu coṣṇamuṣṇārteneti uṣṇārtena puruṣeṇa| pittena cāmamāṃsamiti atrāmasyānupayogādāmamivāmamasamyakpakvaṃ jñeyam|’ iti cakraḥ ↩
- 22 ‘madhughṛtadhānāpṛṣatamāṃsāni’ iti pā. ↩
- 23 ‘guḍaṃ kākamācyā, madhunā mūlakāni’ iti pā. ↩
- 24 ‘payasā samamaśnīyāt’ pā. ↩