athāto vraṇapraśnamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi| vraṇaviṣayaḥ praśno yasmin sa vraṇapraśnaḥ| vraṇaśabdenātra
vātādaya ucyante, vraṇakāraṇatvāt; tena vātādiviṣayaḥ praśno yasminnityuktam|
anye tu vraṇamāśritya praśno vraṇapraśnaḥ, sa vidyate yasminnityarthe
utpannasya īyapratyayasya lopaṃ kṛtvā vraṇapraśnamiti rūpaṃ paṭhanti| tenātra
vraṇārambhakāṇāṃ vātādīnāṃ saṅkhyāsvalakṣaṇakarmādīni vraṇasya ca niruktyādi
ca vaktavyamityarthaḥ siddhaḥ||1-2||
vātapittaśleṣmāṇa eva
1
dehasambhavahetavaḥ | tairevāvyāpannairadhomadhyordhvasanniviṣṭaiḥ śarīramidaṃ
dhāryate'gāramiva sthūṇābhistisṛbhiḥ ataśca tristhūṇamāhureke | ta eva ca
vyāpannāḥ pralayahetavaḥ | tadebhireva śoṇitacaturthaiḥ
sambhavasthitipralayeṣvapyavirahitaṃ śarīraṃ bhavati
||3||
vraṇakāraṇāni vātādīni prathamaṃ saṅkhyādibhirnirdiśannāha- vātapittaśleṣmāṇa
ityādi| dehasambhavahetavo dehotpattihetavaḥ| nanu, śukraśoṇite dehotpattihetū
? tat kathaṃ vātādayo dehasambhavahetavaḥ kathyante ? ucyate, avikṛtā
vātādayaḥ śukrārtavādisahakāritayā dehajanakā abhipretā ityarthaḥ|
śarīrasambhave vātādīnāṃ hetutvaṃ pratipādya sthitikāraṇatvaṃ darśayannāha-
tairevetyādi|- taireva vātapittaśleṣmabhiḥ, avyāpannaiḥ
prakṛtisthairityarthaḥ| adhomadhyordhvasanniviṣṭairiti yathākrameṇa
vātapittakaphaiḥ| dṛṣṭāntamāha- agāramivetyādi|- agāraṃ gṛham| ekīyamatamāha-
ataśca tristhūṇamāhureke| cakāro'yaṃ tristhūṇamityatra yojyaḥ, tenāyamarthaḥ-
tristhūṇamiti ca ata eva hetoreko ācāryā āhuḥ| dehavināśahetutvamapi vātādīnāṃ
nirdiśannāha- ta eva vyāpannā ityādi| cakāro'tra bhinnakrame, tenāyamarthaḥ-
ta eva vātādayaḥ, vyāpannāśca vikṛtisthāḥ pralayahetavo vināśahetavo
‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ| anye tu ‘pralaye'pi’ ityapiśabdaṃ paṭhanti|
śalyaśāstre vraṇārambhādhiṣṭhānabhūtatvāt kasyaciddūṣyasya prādhānyaṃ
darśayannāha- tadityādi|- ebhireva vātapittakaphaiḥ| śoṇitacaturthairiti nanu,
pūrvaṃ śoṇitamanupāttaṃ, tatkathamiha sambhavādiṣu śoṇitasyāvirahitatvamuktaṃ?
satyaṃ, paramiha śoṇitopādānaṃ kurvannekīyamatamidamiti darśayati, tena
vraṇapāke darśanadvayaṃ bhavati; tathāhi- ‘narte'nilādasti rujā’ (sū. a. 17)
ityādinā vraṇapāke doṣā eva vyāpriyanta iti darśitaṃ, ‘kālāntareṇābhyuditaṃ tu
pittaṃ’ (sū. a. 17) ityādinā punaḥ śoṇitacaturthā eva vraṇapāke vyāpriyanta
iti| avirahitaṃ saṃyuktamityarthaḥ||3||
bhavati cātra- narte dehaḥ kaphādasti na pittānna ca mārutāt | śoṇitādapi vā
nityaṃ deha etaistu dhāryate
2||4||
etadeva dvitīyadarśanaṃ ślokenāpi darśayannāha- narte ityādi| nanu,
vātādikramaṃ parityajya kaphādikrameṇa sūtraṇaṃ kasmādiha kṛtam? ucyate-
dehasyordhvamūlatvamadhaḥśākhatvaṃ pratipāditam, ūrdhvabhāge ca
kaphādhiṣṭhānamasti, teneha kapha eva prathamaṃ darśitaḥ| taduktaṃ-
“ūrdhvamūlamadhaḥśākhaṃ tristhūṇaṃ pañcadaivatam| kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvān
yo vai veda sa vedavit”- iti| na kevalaṃ kaphādīn vinā deho na bhavati, api tu
dhāraṇamapyetaireva kriyata ityāha- deha etaistu dhāryata iti| tuśabdaścārtho
bhinnakramaśca| tenāyamarthaḥ- dhāryate caitairevāvyāpannaiḥ
kaphapittavātaraktairityarthaḥ; narte dehaḥ kaphādityetasyādau ‘ato
gadyoktasyārthasya saṅgrahaśloka’ ityapātanikāṃ kecidācāryāḥ paṭhanti||4||
tatra ‘vā’ gatigandhanayoḥ, iti dhātuḥ, ‘tapa’ santāpe, ‘śliṣa’ āliṅgane,
eteṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayairvātaḥ pittaṃ śleṣmeti ca rūpāṇi bhavanti
3||5||
vātādīnāṃ cikitsopayogi svalakṣaṇaṃ darśayituṃ niruktiṃ kurvannāha-
tatretyādi| gatigandhopādānārthasya ‘vā’ dhātoḥ
‘hasibhṛgriṇvā'midamilūpūdhurvibhyastan’ (u.3/86) iti sūtrotpanne ‘tan’
pratyaye vāta iti rūpam; etena ca tatsvarūpatvaṃ vātasya darśitam|
santāpārthasya ‘tapa’ dhātoracipratyaye akārasyetve varṇaviparyaye tasya ca
dvitve kṛte pittamiti rūpam; etena pittasya svābhāvikaṃ santāpalakṣaṇaṃ
darśitam| āliṅganārthasya ‘śliṣa’ dhātormaninpratyaye (‘sarvadhātubhyo manin’
u.4/145) guṇe ca kṛte śleṣmeti rūpam| etena śleṣmaṇaḥ sandhyādiyojakatvaṃ
darśitam||5||
doṣasthānānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra samāsena vātaḥ śroṇigudasaṃśrayaḥ;
taduparyadho nābheḥ pakvāśayaḥ, pakvāmāśayamadhyaṃ pittasya; āmāśayaḥ
śleṣmaṇaḥ ||6||
tatra kasya doṣasya kiṃ sthānaṃ tadāha- doṣetyādi| ‘doṣasthānāni’ ityetasya
sthāne ‘teṣāṃ sthānāni’ iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| tatreti
doṣeṣu madhye, samāsena saṅkṣepeṇa; vistareṇa tu sthānāni vātasya
nābhimadhyahṛdayakaṇṭhasarvāṅgasandhayo'pi vātavyādhau vakṣyante| śroṇiḥ
kaṭiḥ, śroṇiśca gudaṃ ca śroṇigudaṃ, tat saṃśrayaḥ sthānaṃ yasya sa tathā|
pakvāmāśayayormadhyaṃ pittasthānaṃ vakṣyati; ataḥ pakvāśayameva
prāgdarśayannāha- taduparyadho nābheḥ pakvāśaya iti|- tadupari
śroṇigudayoruparītyarthaḥ| pittasthānaṃ darśayannāha- pakvāmāśayamadhyaṃ
pittasyeti| samāsenetyatrāpi sambadhyate| tenāyamarthaḥ- pakvāmāśayamadhyaṃ
pittasthānaṃ saṅkṣepeṇa, vistareṇa tu yakṛtplīhāhṛdayadṛṣṭitvagindriyāṇyapi
pittasya sthānānīti| kaphasthānaṃ nirdeṣṭumāha- āmāśayaḥ śleṣmaṇa iti|-
‘sthānam’ iti śeṣaḥ| yatrāśitapītādikaṃ pacyate sa āmāśayaḥ| tathā ca muniḥ-
“nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ” ( ca. vi. a. 2)- iti| atrāpi
samāseneti sambadhyate; tena vistareṇoraḥśiraḥkaṇṭhasandhayo'pi
śleṣmasthānam||6||
ataḥ paraṃ pañcadhā vibhajyante | tatra vātasya vātavyādhau vakṣyāmaḥ;
pittasya yakṛtplīhānau hṛdayaṃ dṛṣṭistvak pūrvoktaṃ ca; śleṣmaṇa uraḥ śiraḥ
kaṇṭho jihvāmūlaṃ sandhaya iti pūrvoktaṃ ca; etāni khalu doṣāṇāṃ
sthānānyavyāpannānām ||7||
vātādīnāṃ pradhānāni sthānāni nirdiśyāpradhānāni nirdeṣṭumāha- ataḥ
paramityādi| vibhajyante prakaṭīkriyante vātādīnāṃ sthānānītyarthaḥ| kāni
punarvātasya sthānānīti pṛṣṭa āha- tatra vātasyetyādi| vātavyādhāviti ‘nidāne’
iti śeṣaḥ| pittasya pañcasthānānyāha- pittasyetyādi| yakṛt kālakhaṇḍaṃ, plīhā
vāmapārśvāśrayaṃ māṃsakhaṇḍaṃ; hṛdayaṃ kamalamukulākāramadhomukhaṃ, dṛṣṭiḥ
kṛṣṇatārakāntarvartinī masūradalamātrā| cakārāt paratantroktaṃ lasīkādyanuktaṃ
samuccīyate| pittena svinnamāṃsāt sravadudakaṃ ‘lasīkā’ ityucyate| kaphasya
pañcasthānāni nirdiśannāha- śleṣmaṇa ityādi| uraḥstanayorantarālaṃ, pūrvoktaṃ
cetyāmāśayaḥ| cakārāt paratantroktaṃ medaḥ samuccīyate| etāni sthānāni prāyeṇa
prakṛtisthānāmeva doṣāṇāṃ bhavantītyāha- etānityādi| avyāpannānām
akupitānām||7||
bhavati cātra- visargodānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā | dhārayanti
jagaddehaṃ kaphapittānilāstathā
4||8||
visargādānetyādi| visargādānavikṣepaiḥ karmabhiryathāsaṅkhyena candrādityavātā
yathā jagaddhārayanti, tathā kaphādayastrayo yathāsaṅkhyena visargādibhiḥ
karmabhirdehaṃ dhārayantīti samudāyārthaḥ| visargaḥ sarjanaṃ ‘balasya’ iti
śeṣaḥ; ādānaṃ grahaṇaṃ balasyaiva; vikṣepaḥ śītoṣṇādīnāṃ vividhaprakāreṇa
preraṇam||8||
tatra jijñāsyaṃ kiṃ pittavyatirekādanyo'gniḥ? āhosvit pittamevāgniriti? |
atrocyate- na khalu pittavyatirekādanyo'gnirupalabhyate, āgneyatvāt pitte
dahanapacanādiṣvabhipravartamāne'gnivadupacāraḥ kriyate'ntaragniriti; kṣīṇe
hyagniguṇe tatsamānadravyopayogāt , ativṛddhe śītakriyopayogāt , āgamācca
paśyāmo na
5
khalu pittavyatirekādanyo'gniriti ||9||
idānīmagnipittayorbhedavicārapratipādakaṃ granthaṃ nirdeṣṭumāha- tatretyādi|
tatreti pittāgnyorbhedābhedavicāre; ‘tatreti teṣu madhye’ ityanye;
‘tatretyādānakarmaṇi visargādānavikṣepairityādiślokenādānaṃ karma yaduktaṃ tat
kiṃ pittasyāgnerveti jijñāsyam’ ityapare| jijñāsyaṃ jñātumeṣaṇīyam| āhosvita
athavārthe| iti saṃśaye| uttaramāha- atrocyate ityādi| dahanaṃ dāhaḥ, pacanaṃ
pāka āhārādeḥ, ādiśabdādrañjanadarśanādīni gṛhyante| agnivadupacāraḥ
agnivadvyavahāraḥ kriyate- antaragniriti, pittamantaragnirityupacaryata
ityarthaḥ| na khalvityādisūtreṇa pratyakṣeṇaiva pittamagnirityuktam,
anumānenāpi pittasyāgnitvaṃ sādhayannāha- kṣīṇe hyagniguṇa iti|- agnerguṇo
yasya tadagniguṇaṃ pittaṃ, tasmin kṣīṇe; hi yasmādarthe|
tatsamānadravyopayogāt agnisamoṣṇatīkṣṇadravyopayogādityarthaḥ|
‘agniguṇaśabdenoṣmā kathyate’ ityanye; tatra tatsamānadravyopayogāt
pittasamānadravyopayogādityarthaḥ| atipravṛddhe śītakriyopayogāditi
‘pittamevāgniḥ’ iti śeṣaḥ| pratyakṣānumānābhyāṃ pittasyāgnitvaṃ
prasādhyāgamenāpi prasādhayannāha- āgamācceti|- āgamāt
samastāyurvedaśāstrataḥ| nanu, yadi pittāgnyorabhedastat kathaṃ ghṛtaṃ
pittapraśamanamagnidīpanam, ajāpayaśca; matsyādayaśca pittavṛddhiṃ kurvanti
nacāgnidīptikarāḥ, divāsvapnaśca pittaprakopaṇo'pyagniśamanaḥ; tathedamapi
kathaṃ syāt- viṣamo vātena, tīkṣṇaḥ pittena, mandaḥ śleṣmaṇeti; ‘samadoṣaḥ
samāgniśca’ (sū. a.15) ityādikamapi kathaṃ syāditi| naiṣa doṣaḥ, yenāyamagniḥ
paramārthataḥ pittādbhinna eva suśrutādibhiraṅgīkṛtaḥ| taduktaṃ-
“krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ| pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ tena
jāyate” (ni. a.17) iti| śarīroṣmā agniḥ, sa cātra pittādbhinna evoktaḥ|
tathā'nyadapi pittāgnyorbhedapratipādakatantramucyate- “dravaṃ snigdhamadhogaṃ
ca pittaṃ vahnirato'nyathā”- iti| anyānyapi pittāgnibhedapratipādakāni vākyāni
santi, tānīha vistarabhayānna darśitāni
6| yat punarihāgnipittayorabhedakathanaṃ kṛtaṃ,
tadrasavīryādiguṇopādhiyuktasya pittasya cikitsādvāreṇāgneścikitsā kāryeti
darśanārtham; anyathā rasādiguṇopādhirahitasya vahneścikitsā kartuṃ na pāryate
iti||9||
taccādṛṣṭahetukena
7
viśeṣeṇa pakvāmāśayamadhyasthaṃ pittaṃ caturvidhamannapānaṃ pacati, vivecayati
ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi; tatrasthameva cātmaśaktyā śeṣāṇāṃ pittasthānānāṃ
śarīrasya cāgnikarmaṇā'nugrahaṃ karoti, tasmin pitte pācako'gniriti sañjñā;
yattu yakṛtplīhnoḥ pittaṃ tasmin rañjako'gniriti sañjñā, sa rasasya
rāgakṛduktaḥ; yat pittaṃ hṛdayasthaṃ tasmin sādhako'gniriti sañjñā,
so'bhiprārthitamanorathasādhanakṛduktaḥ; yaddṛṣṭyāṃ pittaṃ
tasminnālocako'gniriti sañjñā, sa rūpagrahaṇā'dhikṛtaḥ; yattu tvaci pittaṃ
tasmin bhrājako'gniriti sañjñā, so'bhyaṅgapariṣekāvagāhālepanādīnāṃ
kriyādravyāṇāṃ paktā chāyānāṃ ca prakāśakaḥ
||10||
adṛṣṭahetukena viśeṣeṇeti viśeṣeṇa bhedena; kiṃviśiṣṭena ?adṛṣṭahetukena
prāktanakarmahetukenetyarthaḥ| pakvāmāśayamadhyasthamiti nābhistham|
caturvidhamannapānaṃ pacatīti aśitaṃ khāditaṃ līḍhaṃ pītaṃ ca pacatītyarthaḥ|
vivecayati ca pṛthakkaroti doṣarasamūtrapurīṣāṇi| atra kecit
‘annarasamūtrapurīṣāṇi’ iti paṭhanti, ‘vātamūtrapurīṣāṇi’ ityapare| anugrahaṃ
karoti upakāraṃ karoti| yat pittaṃ hṛdayetyādi|
so'bhiprārthitamanorathasādhanakṛditi dharmārthakāmamokṣalakṣaṇapuruṣārthasya
sādhaka ityarthaḥ; kasmāt?
hṛdayasthakaphatamo'panodavispaṣṭīkṛtamanaḥprāguṇyāt| yaddṛṣṭyāṃ pittamityādi
ālocako darśakaḥ| tvacīti avabhāsinīnāmadheyāyāṃ bāhyatvacītyarthaḥ|
abhyaṅgetyādi| abhyaṅgādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ kriyānimittānāṃ
karmanimittānāmityarthaḥ| chāyānāṃ ca prakāśaka iti chāyānāṃ pāñcabhautikīnāṃ
nīlādīnāṃ, prakāśaka utpādakaḥ; cakārāt prabhāṇāṃ ca pāñcabhautikīnāṃ
prakāśakaḥ| nanu, chāyāprabhayoḥ ko bhedaḥ? ucyate- “āsannā lakṣyate cchāyā
prabhā dūrāt prakāśate| varṇamākramati cchāyā prabhā varṇaprakāśinī” (ca. i.
a. 7)- iti||10||
bhavati cātra- pittaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca | uṣṇaṃ
kaṭurasaṃ caiva vidagdhaṃ cāmlameva ca
||11||
idānīṃ pittasya cikitsopayogi svalakṣaṇaṃ darśayannāha- pittamityādi| tīkṣṇaṃ
rājikāmaricādivat| pūti visragandhi| nīlaṃ sāmāvasthāyām| pītaṃ
nirāmāvasthāyām| kaṭurasaṃ prakṛtisthaṃ pittam| vidagdhaṃ cāmlameveti
viruddhapākopapannaṃ punaramlarasaṃ bhavati, ‘vidagdhājīrṇasaṃsṛṣṭamamlarasaṃ
bhavati’ ityanye, vidagdhaṃ pittamamlapittamiti rogaviśeṣaṃ kecinmanyante|
‘drava’- sthāne kecit ‘saram’ iti paṭhanti||11||
ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ | tatra, āmāśayaḥ
pittāśayasyopariṣṭāt tatpratyanīkatvādūrdhvagatitvāttejasaḥ, candra iva
ādityasya , caturvidhasyāhārasyādhāraḥ; sa ca tatraudakairguṇairāhāraḥ
praklinno bhinnasaṅghātaḥ sukhajaro bhavati
8||12||
ata ūrdhvamityādi| anuvyākhyāsyāmaḥ anu krameṇa vyākhyāsyāmaḥ; yenaiva krameṇa
pittasthānānyuktāni tenaiva karmaṇetyarthaḥ| prāgāmāśayaḥ śleṣmasthānamuktaḥ,
tameva prathamaṃ darśayannāha- tatrāmāśaya ityādi|- tatreti śleṣmasthāneṣu
pañcasu madhye, upariṣṭāt upari| kasmāt kāraṇāt pittāśayoparītyāha-
tatpratyanīkatvāditi|- tasya pittasya pratyanīkatvāt pratipakṣatvād,
vikūlatvādityarthaḥ| dvitīyaṃ hetumāha- ūrdhvagatitvācca tejasa iti|
etenaitaduktaṃ bhavati- yadi hi pārśvayoradho vā''māśayo
bhavettadodakasyādhogāmitvānniṣpratyanīkatvaṃ, tataśca niṣpratyanīko'gniḥ
śarīrameva dahediti| pratyakṣeṇa pittāśayasyopari kaphāśayaṃ sādhayitvā,
upamānenāpi sādhayannāha- candra ivādityasyeti| pratyakṣopamānābhyāṃ
pittāśayasyoparyāmāśayaṃ prasādhyānumānenāpi sādhayannāha-
caturvidhasyāhārasyādhāraḥ; caturvidhasyāśitapītalīḍhakhāditasya, ādhāraḥ
sthānam| tejastāvadūrdhvagāmi, yadi cādha āmāśayo bhavettadā caturvidhamāhāraṃ
na pacet, pacati ca; tenānumīyate- āmāśayaḥ pittāśayasyoparyeveti| sa ceti
caturvidhāhāraḥ| audakairguṇairiti dravasnehādibhiḥ;
dravaguṇairbhinnasaṅghātaḥ, snehena praklinna iti boddhavyam| sukhajaro
bhavati sukhena pariṇāmaṃ gacchatītyarthaḥ||12||
mādhuryāt picchilatvācca prakleditvāttathaiva ca | āmāśaye sambhavati śleṣmā
madhuraśītalaḥ ||13||
atha ke audakā guṇā ityāha- mādhuryādityādi| mādhuryāt picchilatvācca
prakleditvāttathaiva ceti ‘āhārasya’ iti śeṣaḥ| cakāradvayena dravasnehādayo
guṇā anuktā api samuccīyante| sambhavatīti iti prakupyati, na
punarabhūtaprādurbhāveṇa, kaphasya rasadhātuta evotpannatvāt||13||
sa tatrastha eva
9
svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ śarīrasya codakakarmaṇā'nugrahaṃ karoti;
uraḥsthastrikasandhāraṇamātmavīryeṇānnarasasahitena hṛdayāvalambanaṃ karoti;
jihvāmūlakaṇṭhastho jihvendriyasya saumyatvāt samyagrasajñāne vartate;
śiraḥsthaḥ snehasantarpaṇādhikṛtatvādindriyāṇāmātmavīryeṇānugrahaṃ karot;
sandhisthaḥ śleṣmā sarvasandhisaṃśleṣāt sarvasandhyanugrahaṃ karoti
10||14||
sa tatrastha evetyādi| saḥ śleṣmā| tatrastha āmāśayasthaḥ| svaśaktayā
ātmavīryeṇa| udakakarmaṇeti kledanapūraṇādinā| dvitīyasthānasya karma
darśayannāha- uraḥstha ityādi| trikasandhāraṇamiti trikaṃ
śirobāhudvayasandhānasthānam| ātmavīryeṇeti prākṛtaguṇena| hṛdayāvalambanaṃ
hṛdayasya svakāryasāmārthyaṃ karoti| snehasantarpaṇādhikṛtatvāt snehane
santarpaṇe cādhikṛtatvāt; athavā snehena santarpaṇaṃ tatrādhikṛtatvāt| anye tu
vyākhyānayanti- ‘sneho mastakamajjā, tasya santarpaṇaṃ, tatrādhikṛtatvāt’|
indriyāṇāṃ śrotratvakcikṣurjihvāghrāṇānām| anugrahaṃ karoti svakāryasāmarthyaṃ
janayati| sandhisthaḥ śleṣmetyādi spaṣṭam||14||
bhavati cātra- śleṣmā śveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca |
madhurastvavidagdhaḥ syādvidagdho lavaṇa smṛtaḥ
||15||
idānīṃ kaphaliṅgajñānārthaṃ cikitsārthaṃ ca lakṣaṇaṃ darśayannāha- śleṣmā
śveta ityādi| śīta eva ceti cakāro mṛdusthirādiguṇasamuccayārthaḥ| avidagdhaḥ
apakvo madhuraraso bhavati| vidagdhaḥ pakvo lavaṇa iti| anye tvanyathā
vyākhyānayanti- avidagdhaḥ prakṛtistho'praduṣṭo madhurarasaḥ śleṣmā bhavati,
vidagdho vikṛtisthaḥ praduṣṭo lavaṇarasaḥ; athavā vidagdhānnapākāllavaṇa
iti||15||
śoṇitasya
11
sthānaṃ yakṛtplīhānau, tacca prāgabhihitaṃ; tatrasthameva śeṣāṇāṃ
śoṇitasthānānāmanugrahaṃ karoti ||16||
tadevaṃ doṣān prathamadarśanoktānabhidhāya ‘śoṇitacaturthaiḥ’ ityasya
darśanasyābhipretaṃ śoṇitasthānaṃ darśayannāha- śoṇitasyetyadi| prāgabhihitaṃ
śoṇitavarṇanīya uktam||16||
bhavati cātra- anuṣṇaśītaṃ
12
madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ | śoṇitaṃ guru visraṃ syādvidāhaścāsya
pittavat ||17||
śoṇitasya nidānaliṅgacikitsājñānārthaṃ svalakṣaṇaṃ darśayannāha,-anuṣṇetyādi|
anuṣṇaśītamiti sādhāraṇamityarthaḥ| visram āmagandhi| vidāhaścāsya pittavaditi
pittasyeva; pittasya yena vastunā yathā ca vidāhastena vastunā tathā ca
vidāhaḥ śoṇitasyāpītyuktam||17||
etāni khalu doṣasthānāni; eṣu sañcīyante
13
doṣāḥ | prāk sañcayaheturuktaḥ | tatra sañcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ
stabdhapūrṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgānāṃ gauravamālasyaṃ
cayakāraṇavidveṣaśceti liṅgāni bhavanti | tatra prathamaḥ kriyākālaḥ
||18||
pratipāditaṃ niyamamannāha- etānityādi|- eṣu sañcīyante doṣā iti eṣu sthāneṣu
doṣāḥ sañcayaṃ yāntītyarthaḥ| kaḥ punardoṣāṇāṃ sañcaye heturityāha- prāk
sañcayaheturiti|- prāgiti ṛtucaryādhyāye| sañcitānāṃ vātādīnāṃ yathāsaṅkhyaṃ
liṅgaṃ darśayannāha- tatra sañcitānāmityādi| saṃhatīrūpā vṛddhiścayaḥ,
vilayanarūpā vṛddhiḥ prakopaḥ| stabdhapūrṇakoṣṭhateti koṣṭhatāśabdaḥ
stabdhapūrṇābhyāṃ pratyekaṃ sambadhyate, tena stabdhakoṣṭhatāpūrṇakoṣṭhate
vāyorliṅgaṃ, pītāvabhāsatā mandoṣṇatā ca pittasya, gauravamālasyaṃ ca
śleṣmaṇaḥ| etāni stabdhapūrṇakoṣṭhatādiliṅgāni sāmānyena sarveṣāmeva
sañcitānāmityapi kecinmanyante| cayakāraṇavidveṣaśceti sāmānyena sarveṣāṃ
vātādīnāmidaṃ liṅgam| ‘cayakāraṇavidveṣaśca’ iti vākyaṃ kecinna paṭhanti|
kecidācāryā asyāgre cayaprakopayorlakṣaṇaṃ ślokena paṭhanti
‘svasthānavṛddhirdoṣāṇām’ ityādi| ayaṃ śloko'bhāvāt samagro na likhita iti|
tatreti tatra vātādīnāṃ sañcaye| prathamaḥ kriyākālaḥ ādyaḥ karmāvasaraḥ||18||
ata ūrdhvaṃ prakopaṇāni
14
vakṣyāmaḥ | tatra
balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhyayanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighātalaṅghanaplavanataraṇarātrijāgaraṇabhāraharaṇa-
gajaturagarathapadāticaryākaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūravarakoddālakakoradūṣaśyāmākanīvāra-
mudgamasūrāḍhakīhareṇukalāyaniṣpāvānaśanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgārabāṣpavegavighātādibhirviśeṣairvāyuḥ
1516
prakopamāpadyate ||19||
kāni punastānītyāha- tatra balavadvigrahetyādi| balavadbhirvigraho
balavadvigrahaḥ, mallādibhiḥ saha bāhuyuddhādiḥ| atiśabdo vyāyāmādibhistribhiḥ
sambadhyate| vyavāyaḥ strīsevā| abhighāto laguḍādiprahāraḥ| laṅghanaṃ raveṇa
gartādyutkramaṇam| plavanam utplutyotplutya gamanam| prataraṇaṃ nadyādīnāṃ
bāhubhyāṃ taraṇam| aticaryā atyaṭanaṃ, sā ca gajādibhiḥ padātyantaiḥ pratyekaṃ
sambadhyate| vallūraṃ śuṣkamāṃsam| varakaḥ varaṭīkā
17
kudhānyaviśeṣaḥ| uddālakaḥ araṇyakodravaḥ| nīvāraḥ prasātikā, dhānyamadhye
raktaśūko bhavati; ‘ulajīdhānyam’ iti loke| āḍhakī tuvarī| hareṇuḥ
vartulakalāyaḥ| kalāyaḥ tripuṭakaḥ| niṣpāvakaḥ rājaśimbiḥ| anaśanam
alpabhojanamupavāsaśca| viṣamāśanaṃ bahvalpākālabhojanam| adhyaśanaṃ
sājīrṇabhojanam| vegavighāto vegāvarodhaḥ, sa ca vātamūtrādibhiḥ pratyekaṃ
sambadhyate| kṣavathuḥ chikkā| bāṣpaśabdena rodanajalaṃ kathyate| ādiśabdāt
kṣudādivegavighātādayo gṛhyante||19||
sa śītābhrapravāteṣu gharmānte ca viśeṣataḥ | pratyūṣasyaparāhṇe tu jīrṇe'nne
ca prakupyati
18||20||
vātasya prakopahetuṃ pṛthaṅnirdiśannāha- sa śītetyādi| saḥ vāyuḥ| śīte
śītakāle| abhre meghopalakṣitakāle| pravāte prakṛṣṭavāte kāle| gharmānte
varṣākāle| viśeṣataḥ atiśayena| ārtavaṃ kālamuktvā''hnikamāha-
pratyūṣasyaparāhṇe ceti| bhuktāpekṣaṃ kālamāha- jīrṇe'nne ca prakupyatīti||20||
krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇa-
tīkṣṇoṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitakaśāka-
godhāmatsyājāvikamāṃsadadhitakrakūrcikāmastusauvīrakasurāvikārāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhiḥ
19
pittaṃ prakopamāpadyate ||21||
pittaprakopaṇāni darśayannāha- krodhaśokabhayetyādi| āyāsaḥ śarīrapīḍā|
vidagdhaṃ vidāhaḥ, sa ca śothārāgāhārādikṛtaḥ| vidāhīti
yadamlodgāradāhatṛṣṇāprabhṛtīnudīrya kṛcchrāt pākamupagacchati tadvidāhi|
haritaśākamiti “kuṭheraśigrusurasasumukhāsuribhūstṛṇāḥ| cukrākaścukrikā ceti
vargaṃ haritakaṃ viduḥ”- iti| dadhi sasnehaṃ gavyaṃ dadhi| kūrcikā vigrathitaṃ
takram| mastu dadhimastu| sauvīrakaṃ nistuṣayavatrivṛdādikṛtaṃ sandhānaṃ
dhānyāmlaṃ vā| surāvikārāḥ paiṣṭikādayaḥ| amlaphalāni āmrātakādīni|
kaṭvaramiti asnehaṃ dadhi| anye bhāṣante- “sauvīrāmlamathātyamlaṃ kāñjikaṃ
kaṭvaraṃ viduḥ| anye tu tadadhobhāgaṃ takraṃ cātyamlatāṅgatam|| sasnehaṃ
dadhijaṃ takramāhuranye tu kaṭvaram”- iti| prabhṛtiśabdāccukrādīnāṃ
grahaṇam||21||
taduṣṇairuṣṇakāle ca ghanānte ca viśeṣataḥ | madhyāhne cārdharātre ca
jīryatyanne ca kupyati ||22||
pittaprakopasya kālaṃ darśayannāha- taduṣṇairityādi| taditi pittam| uṣṇairiti
uṣṇatvamatra gharmādikṛtam| uṣṇakāle grīṣme| ghanānte śaradi| āhnikaṃ
pittaprakopasya kālamāha- madhyāhne ityādi| bhuktāpekṣaṃ pittaprakopasya
kālamāha- jīryatyanne ca kupyatīti| ‘pittaprakopaṇeṣu madhye
śokabhayayorvātaprakopaṇayoḥ pāṭho'nārṣaḥ’ iti jaijjhaṭaḥ; sa
cānyairnibandhakārairanupahṛtatvādasmābhirapi
20
gṛhītā iti||22||
divāsvapnāvyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇaśītasnigdhagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavakanaiṣadhetkaṭa-
māṣamahāmāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtidadhidugdhakṛśarāpāyasekṣuvikārānūpaudakamāṃsavasābisamṛṇāla-
kaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamaśanādhyaśanaprabhṛtibhiḥ śleṣmā
prakopamāpadyate ||23||
kaphaprakopaṇāni nirdiśannāha- divāsvapnāvyāyāmetyādi| abhiṣyandi
doṣadhātumalasrotasāmatiśayakledaprāptijananam| hāyanako ghoṭakapucchaḥ, sa ca
śāliviśeṣaḥ| yavakaḥ śūkadhānyaviśeṣaḥ, tasya ca yavākārāstaṇḍulāḥ| naiṣadhaḥ
‘koraka’ ityākhyāyate, sa ca dhānyaviśeṣaḥ| itkaṭaḥ khaggalī| piṣṭaṃ
taṇḍulapiṣṭam| kṛśarā tilataṇḍulamāṣaiḥ kṛtā yavāgūḥ| pāyasaḥ
kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ| bisaṃ padmamūlaṃ ‘bisāṇḍa’ iti loke| mṛṇālaṃ padmamūlāt
sthūlaḥ prarohāṅkuraḥ| śṛṅgāṭakaṃ jalamadhye trikaṇṭakam|
madhuravallīphalamiti madhuraphalaṃ tālanārikelādi; vallīphalam alābūprabhṛti,
anye kūṣmāṇḍakādīni||23||
sa śītaiḥ śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ | pūrvāhṇe ca pradoṣe ca
bhuktamātre prakupyati
21||24||
kaphasya kopakālaviśeṣaṃ nirdiśannāha- sa śītairityādi| śītaiḥ śītaladravyaiḥ|
pūrvāhṇe prathamaprahare| pradoṣe rajanīmukhe||24||
pittaprakopaṇaireva
22
cābhīkṣṇaṃ
dravasnigdhagurubhirāhārairdivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhirviśeṣairasṛk
prakopamāpadyate ||25||
dvitīye darśane ‘śoṇitacaturthaiḥ’ ityukteḥ śoṇitasya caturthasya kopanāni
darśayannāha- pittetyādi|- pittaprakopaṇaireva ceti pittasya śoṇitasamānatvāt|
tasyaiva viśiṣṭamapi hetuṃ darśayannāha- abhīkṣṇaṃ dravetyādi| abhīkṣṇaṃ punaḥ
punaḥ ‘sevitaiḥ’ iti śeṣaḥ||25||
yasmādraktaṃ vinā doṣairna kadācit prakupyati | tasmāttasya yathādoṣaṃ kālaṃ
vidyat prakopaṇe ||26||
na ca svātantryeṇāsya prakopaḥ, kintu sarvadā paratantreṇaiva,
tatpratipādayannāha- yasmādityādi| tatra vātaduṣṭaṃ vātaprakopakāle kupyati;
evaṃ pittakaphaduṣṭasya raktasya pittakaphakālā iti||26||
teṣāṃ prakopāt koṣṭhatodasañcaraṇāmlīkāpipāsāparidāhānnadveṣahṛdayotkledāśca
jāyante | tatra dvitīyaḥ
23
kriyākālaḥ ||27||
teṣāṃ prakopaliṅgāni darśayannāha- teṣāṃ prakopādityādi koṣṭhatodasañcaraṇe
dve vātasya; sañcaraṇamiti koṣṭhe vātaparibhramaṇamityarthaḥ|
amlīkāpipāsāparidāhāḥ pittasya; amlīkā amlodgāraḥ, paridāhaḥ sarvatodāhaḥ,
anye'paridāha ityakārapraśleṣaṃ manyante, tatra ‘nañ’ īṣadarthe, yathā
‘anudarā kanyā’ iti, teneṣaddāha iti vyākhyānayanti| annadveṣahṛdayotkledau
kaphasya, hṛdayotkledo hṛllāsaḥ| dvitīyaḥ kriyākāla iti
dvitīyaścikitsāvasaraḥ||27||
ata ūrdhvaṃ prasaraṃ vakṣyāmaḥ- teṣāmebhirātaṅkaviśeṣaiḥ
24
prakupitānāṃ kiṇvodakapiṣṭasamavāya
25
ivodriktānāṃ prasaro bhavati | teṣāṃ vāyurgatimattvāt prasaraṇahetuḥ
satyapyacaitanye | sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ; rajaśca pravartakaṃ sarvabhāvānām |
yathā- mahānudakasañcayo'tivṛddhaḥ setumavadāryāpareṇodakena vyāmiśraḥ
26
sarvataḥ pradhāvati, evaṃ doṣāḥ kadācidekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā
vā'nekadhā prasaranti | tadyathā- vātaḥ, pittaṃ, śleṣmā, śoṇitaṃ, vātapitte,
vātaśleṣmāṇau, pittaśleṣmāṇau, vātaśoṇite, pittaśoṇite, śleṣmaśoṇite,
vātapittaśoṇitāni, vātaśleṣmaśoṇitāni, pittaśleṣmaśoṇitāni, vātapittakaphāḥ,
vātapittakaphaśoṇitānīti; evaṃ pañcadaśadhā prasaranti
||28||
ata ūrdhvaṃ prakopaviśeṣameva prasarākhyaṃ darśayannāha- ata ūrdhvamityādi|
teṣāṃ vātapittaśleṣmaṇām| ebhirātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānāmiti
pūrvoktairbalavadvigrahādibhiḥ, koṣṭhatodasañcaraṇādibhirvā| kathaṃ te
prasarantītyata āha- kiṇvodakapiṣṭetyādi| anyonyaguṇānupraveśādyathā
kiṇvodakapiṣṭānāmudrekaḥ, evaṃ duṣṭihetūnāṃ samavāye vātādīnāmudreko bhavati;
kiṇvaṃ surābījaṃ, piṣṭaṃ taṇḍulapiṣṭaṃ, samavāyaḥ saṃyogaḥ| kuto doṣāṇāṃ
madhye vāyureva prasaraṇaheturityāha- teṣāṃ vāyurgatimattvādityādi| sa hi
rajobhūyiṣṭha iti saḥ vāyuḥ, hi yasmādarthe, rajobhūyiṣṭhaḥ ‘rajobahulo vāyuḥ’
(śā. a. 1) ityuktatvāt| sarvabhāvānāṃ sarvapadārthānām| etena vāyorgatimattve
heturuktaḥ| prasarasya punardṛṣṭāntamāha- yathā mahānudakasañcayo'tipravṛddha
ityādi| setumavadāryeti pālīṃ bhittvā| tameva saṃyogināṃ saṃyogasaṅkhyayā
darśayannāha- tadyathā- vātaḥ, pittamityādi||28||
kṛtsne'rdhe'vayave vā'pi yatrāṅge kupito bhṛśam | doṣo vikāraṃ nabhasi
27
meghavattatra varṣati ||29|| nātyarthaṃ
kupitaścāpi līno mārgeṣu tiṣṭhati | niṣpratyanīkaḥ kālena hetumāsādya kupyati
28||30||
teṣāmekadeśaprasaraṇena dṛṣṭāntenaikadeśe vikāraṃ darśayannāha- kṛtsne ityādi|
yatrāṅge iti atrāṅgaśabdena śirobāhujaṅghāḥ kathyante| kiṃviśiṣṭe'ṅge? ityāha-
kṛtsna ityādi|- kṛtsne samaste, ardhe iti prasiddham, avayave cibukacaraṇādau|
prasṛto'pi ko'pi kopālpatvānna sahasā vikārakārīti darśayannāha-
nātyarthamityādi| līna ekadeśasthitaḥ| niṣpratyanīkā niṣpratikriyaḥ||29-30||
tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat pratīkāraḥ, pittasya ca
kaphasthānagatasya kaphavat, kaphasya ca vātasthānagatasya vātavat
29; eṣa kriyāvibhāgaḥ ||31||
tatra prasareṇānyadoṣasthānagatasya doṣasya sthānivat pratīkārātideśaṃ
darśayannāha- tatra vāyoḥ pittasthānetyādi||31||
evaṃ prakupitānāṃ prasaratāṃ vāyorvimārgagamanāṭopau,
oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni pittasya, arocakāvipākāṅgasādāśchardiśceti śleṣmaṇo
liṅgāni bhavanti; tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ
||32||
teṣāṃ prasaraṇaliṅgāni darśayannāha- evaṃ prakupitānāmityādi|
prasaraprastāve'tra prakupitānāmiti yat kṛtaṃ tat prakopaviśeṣa eva prasara
iti jñāpanārtham| prakopaprasarayośca ko bhedaḥ? ucyate- styānasya sarpiṣaḥ
kvāthyamānasya prathamaṃ sañcalanamātrameva prakopaḥ, tasyaiva
cātikvāthyamānasya phenamaṇḍalenotsarpatā deśāntarasaraṇamiva prasaraḥ|
vāyorvimārgagamanetyādi| vimārgagamanāṭopau vāyoḥ; vāyoḥ;
prakṛtavāyumārgādanyo vimārgaḥ, āṭopo rujāpūrvaka udarakṣobhaḥ| oṣādīni
pittasya; oṣa ekadeśiko dāhaḥ, coṣaḥ cūṣyata iva vedanāviśeṣaḥ, dhūmāyanaṃ
dhūmodvamanamiva| kecidoṣacoṣau na paṭhanti, ‘dāho dhūmāyanaṃ pittasya’ iti ca
paṭhanti| arocakādayaḥ kaphasya; aṅgasādaḥ aṅgaglāniḥ| avipākāṅgasādau kecinna
paṭhanti, ‘arocakaśchardiśca’ ityetadeva ca paṭhanti| tatra prasaraṃ
yāvaddoṣāṇāmeva hetuliṅgacikitsā, tadanantaraṃ vyādheriti||32||
ata ūrdhvaṃ sthānasaṃśrayaṃ
30
vakṣyāmaḥ | evaṃ prakupitātāṃstāñ śarīrapradeśānāgamya tāṃstān vyādhīn
janayanti | te yadodarasanniveśaṃ kurvanti tadā gulma
vidradhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātisāraprabhṛtīñjanayanti; bastigatāḥ
pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn; meḍhragatā
niruddhaprakaśopadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn; gudagatā bhagandarārśaḥprabhṛtīn;
vṛṣaṇagatā vṛddhīḥ; ūrdhvajatrugatāstūrdhvajān; tvaṅmaṃsaśoṇitasthāḥ
kṣudrarogān kuṣṭhāni visarpāṃśca; medogatā
granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn; asthigatā vidradhyanuśayīprabhṛtīn;
pādagatāḥ ślīpadavātaśoṇitavātakaṇṭakaprabhṛtīn; sarvāṅgagatā
jvarasarvāṅgarogaprabhṛtīn; teṣāmevamabhisanniviṣṭānāṃ pūrvarūpaprādurbhāvaḥ
31; taṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ | tatra pūrvarūpagateṣu caturthaḥ kriyākālaḥ
||33||
prasṛtānāṃ punardoṣāṇāṃ srotovaiguṇyādyatra saṅgaḥ sa sthānasaṃśrayaḥ, taṃ
nirdiśannāha- ata ūrdhvamityādi| tatra srotovaiguṇyādyatra saktā yān yān rogān
kurvinti tāṃstān nirdeṣṭumāha- te yadodarasanniveśamityādi| sanniveśaṃ
samyaksthitim| prabhṛtigrahaṇāt pravāhikāvilambikāprabhṛtayaḥ| jatru
grīvāmūlam| tvaṅmāṃsaśoṇitasthā iti tvakśabdenātra raso vivakṣitaḥ|
medogatadoṣavyādhipāṭhānantaraṃ ‘asthigatā vidradhyādin’ iti pāṭho yuktaḥ,
sūtre cādarśanāt samagro na likhitaḥ| majjaśukragatānāṃ doṣāṇāṃ vyādhayo na
nirdiṣṭāḥ, svalpatvāt kādācitkatvācceti| sarvāṅgagatā ityādi sarvāṅgarogaḥ
sarvāṅgavātavyādhiḥ, pramehapāṇḍurogaśoṣādayo vā| sūkṣmatvāt sthānasaṃśrayasya
na pṛthaguktaṃ lakṣaṇaṃ, nāpi kriyākāla iti| abhisanniviṣṭānām atyarthaṃ
sanniveśaṃ kṛtavatām| pūrvarūpaprādurbhāva iti ‘vyādheḥ’ iti śeṣaḥ| kiṃ tat
pūrvarūpamiti pṛṣṭo vyādhibhedabāhulyena pūrvarūpabhedabāhulyāt
sākṣānnirdeśena darśayitumaśakyamityatideśena darśayannāha- taṃ pratirogaṃ
vakṣyāmaḥ; taṃ pūrvarūpaprādurbhāvaṃ, roge roge prativakṣyāma ityarthaḥ, na
pratidoṣaṃ cayādiliṅgavadityarthaḥ| pūrvarūpagateṣviti gateṣu jñāteṣu;
‘pūrvarūpeṣu vartamāneṣu’ iti kecit paṭhanti| caturthaḥ kriyākāla iti
caturthaścikitsāvasaraḥ| cikitsā cātra doṣasya dūṣyasya cetyubhayāśritā||33||
ata ūrdhvaṃ vyādherdarśanaṃ vakṣyāmaḥ-
śophārbudagranthividradhivisarpaprabhṛtīnāṃ
32
pravyaktalakṣaṇatā jvarātīsāraprabhṛtīnāṃ ca | tatra pañcamaḥ kriyākālaḥ
||34||
vyādheḥ pravyaktaṃ rūpaṃ vyaktiḥ, tāṃ darśayannāha- ata ūrdhvamityādi|
vyādherdarśanaṃ vyādhyupalabdhiḥ, śophādīnāṃ jvarādīnāṃ ca pravyaktalakṣaṇatā
vyaktiḥ; pravyaktalakṣaṇatā ca vyādhijātilakṣaṇakathanaṃ; tadyathā-
śophārbudādīnāṃ tvaṅmāṃsasthānasya doṣasya saṅghātatā, tathā santāpalakṣaṇo
jvaraḥ, saraṇalakṣaṇo'tīsāraḥ, pūraṇalakṣaṇamudaramiti| atra vyādheḥ
pratyanīkaiva cikitsā||34||
ata ūrdhvameteṣāmavadīrṇānāṃ vraṇabhāvamāpannānāṃ ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ,
jvarātisāraprabhṛtīnāṃ ca dīrghakālānubandhaḥ |
tatrāpratikriyamāṇe'sādhyatāmupayānti ||35||
vyaktimabhidhāya bhedaṃ kathayannāha- ata ūrdhvamityādi| eteṣāṃ
śophādīnāmityarthaḥ| avadīrṇānāṃ vidaraṇaṅgatānāṃ bhinnānāmityarthaḥ|
avadīrṇatvaṃ ca śophādīnāṃ viśeṣalakṣaṇaṃ, tacca
33
bhedaḥ| vraṇabhāvamāpannānāmiti yata eva vidīrṇā ata eva vraṇatvaṃ gatā
ityarthaḥ| jvarātīsāraprabhṛtīnāṃ ca dīrghakālānubandha iti yathā
vyaktiprastāve jvarādīnāṃ santāpasaraṇapūraṇādikaṃ sāmānyalakṣaṇamuktaṃ,
tathā'tra bhedaprastāvādviśeṣalakṣaṇaṃ dīrghakālānubandho jvarādijātiṣu bheda
iti jñātavyaḥ| kecidatra ‘dīrghakālānubandho na prativyādhijātiṣu sambhavatīti
vātādilakṣaṇabhedādbhinnatvaṃ bhedaḥ’ ityācakṣate, yathā- aṣṭānāṃ
jvarāṇāmityādi| atra pakṣe dīrghakālānubandha iti svarūpakathanam, etena
sañcayādiṣvapratīkārāddīrghakālānubandho'sādhyatā ca bhavatītyuktam| pūrvāsu
gatiṣvapratīkāre'pi pratīkārāvasaro'styeva, atra tūttaragatyabhāvāt paścāt
pratīkārāśā nāstyeveti darśayannāha- tatrāpratikriyamāṇa ityādi|- tatreti
bhede ityarthaḥ||35||
bhavanti cātra- sañcayaṃ ca prakopaṃ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayam | vyaktiṃ
bhedaṃ ca yo vetti doṣāṇāṃ
34
sa bhavedbhiṣak ||36||
atītaṃ saṅkṣipya saṅgrahaṃ pratipādayannāha- sañcayaṃ ca prakopaṃ cetyādi|
cakāreṇa sañcayādihetusthānādyanuktaṃ sarvaṃ samuccīyate||36||
sañcaye'pahṛtā
35
doṣā labhante nottarā gatīḥ | te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ
||37||
yathāpūrvaṃ pratīkārālpatvaṃ yathottaraṃ pratikārabāhulyaṃ darśayannāha-
sañcaye'pahṛtā doṣā ityādi| teṣāmapaharaṇaṃ ca bahudoṣe śodhanaṃ, madhyadoṣe
laṅghanapācanam, alpadoṣe saṃśamanamiti||37||
sarvairbhāvaistribhirvā'pi dvābhyāmekena vā punaḥ | saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ
doṣaṃ doṣo'nudhāvati ||38||
idānīṃ saṃsarge sannipāte ca
prasarābhihiteṃ'śāṃśabalavikalpenānubandhānubandhibhāvaṃ cikitsārthaṃ
darśayannāha- sarvairbhāvaistribhirvetyādi| anudhāvati anulagno bhavati|
ko'sau? doṣaḥ, kiṃviśiṣṭaḥ? kupitaḥ, kaiḥ kṛtvā? bhāvaiḥ, ko'rthaḥ? svabhāvaiḥ
rūkṣoṣṇasnigdhādibhiḥ, katisaṅkhyopetaiḥ? tribhiḥ, na kevalaṃ tribhiḥ
dvābhyāmekena vā; etena tryādisvabhāvakupito'pradhāno'nubandhabhūtaḥ
pradhānadoṣamargānulagno
36
bhavatītyuktam| kamanudhāvati? ityāha- doṣaṃ, kiṃviśiṣṭaṃ? kruddhaṃ prakopaṃ
gataṃ, kaiḥ kṛtvā? bhāvaiḥ, katisaṅkhyaiḥ? ityāha- sarvaiḥ, ko'rthaḥ?
samastaiḥ rūkṣoṣṇasnigdhādibhiḥ, etena sarvabhāvakruddhaḥ
37
pradhānabhūto vyaktaliṅgo'nubandhyo doṣa uktaḥ| kva? saṃsarge, ko'rthaḥ?
doṣadvayasaṃyoge| atrāpyevamuktaṃ bhavati- yadā kila doṣadvayasaṃsargo bhavati
tadā pradhānasyānubandhyabhūtasya doṣasya cikitsā kartavyā,
tatpraśamādevāpradhānasyānubandhabhūtasya praśamo bhaviṣyatīti; yadā tu
sarvairbhāvaiḥ kupyanti tadā sarve pradhānabhūtāḥ parasparamanubandhyabhūtāśca
bhavanti, evaṃ ca samasannipāto bhavati, tadā pittamupacaraṇīyam| anye tu
sarvairbhāvairityatra ‘bhāvā vyādhihetavaḥ; te cāhāravihāradeśakālāścatvāraḥ’
iti varṇayanti| apare tu rasaguṇavīryavipākāṃścaturo bhāvān kathayanti|
dravyaguṇakarmāṇi bhāvā iti carakavyākhyātāro bhaṭṭārakaharicandraprabhṛtayaḥ
pratipādayanti| anye tu ‘sarvairbhāgaiḥ’ iti paṭhanti| tatra, vātasya
rūkṣalaghuviśadaviṣṭambhā bhāgāḥ, pittasya tīkṣṇadravapūtinīlapītā bhāgāḥ,
śleṣmaṇaḥ śītagurupicchilasnigdhādayo bhāgāḥ; tatra vātādayo yadā
sarvaistribhirdvābhyāmekena vā bhāgena kupyanti tadā
tāvadbhistadviparītairbhāgaiścikitsā kartavyā| tatra śleṣmaṇaḥ kṣaye
balavadvigrahādibhiḥ kriyamāṇe yadā rūkṣo bhāgo vātasya kupyati tadā
snigdhenaikena bhāgena tadviparītena pratikartavyaḥ; yadā tu rūkṣaśītau dvau
bhāgau kupyatastadā snigdhoṣṇābhyāṃ dvābhyāṃ bhāgābhyāṃ cikitsya ityādi|
sarvairveti svayamūhyam| saṃsarge doṣadvayasaṃyoge ityarthaḥ| etenaitaduktaṃ
bhavati- yadā kruddhaṃ doṣaṃ kupito'nugacchati tadā saṃsargo bhavati; sa ca
saṃsargo dvidhā bhavati- prakṛtisamasamavetatayā, vikṛtiviṣamasamavetatayā ca;
tatra yadā vāyupittayoḥ saṃsargastadā śoṣaṇātmakatayā svabhāvasadṛśena pittena
vāyuḥ samaveta iti prakṛtisamasamaveta ucyate, yadā tu pittaśleṣmaṇoḥ
saṃyogastadā pittamuṣṇaṃ śītena śleṣmaṇā yuktamataḥ svabhāvaviparītena
samaveta iti vikṛtiviṣamasamaveta ucyate||38||
saṃsarge yo garīyān
38
syādupakramyaḥ sa vai bhavet | śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca
||39||
saṃsargasannipātayościkitsāsūtramāha- saṃsarge ityādi| gariyāniti gurutaraḥ|
kathamupakramaṇīya ityāha- śeṣadoṣāvirodheneti|- yathā na kupyatītyarthaḥ|
saṃsargakriyāṃ sannipāte'pyatideṣṭumāha- sannipāte tathaiva ceti| nanu, yadi
śeṣadoṣāvirodhena saṃsarge yo garīyān sopakramyastarhi kathamidamucyate-
“śamayet pittamevādau jvareṣu samavāyiṣu| durnivāratamaṃ taddhi jvarārteṣu
viśeṣataḥ” (u.39); tathā- “samavāye hi doṣāṇāṃ pūrvaṃ pittamupācaret| jvare
caivātisāre ca, sarvatrānyatra mārutam”- (u.40) iti| satyaṃ,
samasannipātamāśritya tatroktaṃ, na punaranyān dvādaśeti na doṣaḥ||39||
vṛṇoti
39
yasmādrūḍhe'pi vraṇavastu na naśyati | ādehadhāraṇāttasmādvraṇa ityucyate
budhaiḥ
40||40||
kathaṃ punarayaṃ śarīraikadeśottho doṣasaṅghāto vraṇa ityucyata ityāha-
vṛṇotītyādi| sa vṛṇoti ācchādayati yasmāt tasmāt ‘vraṇa’ iti; athavā
vraṇavastu vraṇacihnaṃ, rūḍhe'pi na naśyati tathaivāste ādehadhāraṇāt
yāvajjīvaṃ, tasmāt ‘vraṇa’ iti||40||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇapraśnādhyāyo nāmaikaviṃśodhyāyaḥ
||21||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne ekaviṃśo'dhyāyaḥ||21||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘evakāro bhinnakramaḥ| tena sambhavahetavaevetyarthaḥ| atra vātādayaḥ śukraśoṇitagatāḥ prakṛtisthatayā garbhasambhave hetavo bhavanti| . . . pralaye iti dehanāśe| raktasyāpi śalyaśāstrapradhānavraṇādhiṣṭhānasya hetuliṅgacikitsitaviśeṣaprayojakatayā prādhānyakhyāpanārthaṃ doṣatulyatayā sambhavādihetutvaṃ niyamayannāha- tadebhirityādi| avirahitamiti kāraṇatayā avirahitam| śoṇitasya dehakāraṇatvamārtavakāraṇatayā vyaktameva| śoṇitasya dehakārakatvādi coktaṃ śāstre “dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate” iti| sākṣāccāsya vātādivat prapañcānabhidhānena pāramārthikīṃ doṣatāṃ pratikṣipati| yadi hi vātādivaddoṣaḥ syāt tadā tenāpi prakṛtiḥ syādityādidūṣaṇamanusartavyam’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘astīti bhavati utpadyate ityarthaḥ| dhāryate ityanena sthitihetutvamuktaṃ| pralayahetutvamanuktamapyanugamyameva’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘tatra niruktyā vātasya capalatvaṃ, pittasya tāpakatvaṃ, kaphasya upaśleṣakatvamuktaṃ bhavati’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘visargaḥ saumyāṃśavisarjanaṃ candrasya kaphasya ca, ādānaṃ saumyāṃśaśoṣaṇaṃ pittasya sūryasya ca, vikṣepaśca bahirantaścācitadhātuvyūhanādi vāyoḥ sādhāraṇam’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘na khalu pittavyatirekeṇānyo'gnirlabhyata ityanena pittāgnyorbhedapratipādakāgabhāvaṃ darśayati| yattu ‘tīkṣṇaḥ pittenāgniḥ’ iti bhedāvabhāṣakaṃ vacanaṃ tadyathāśrutārthaṃ na bhavatīti bhāvaḥ| etadeva pittasyāgnivyapadeśaṃ sopapattikamāha- kṣīṇe ityādi| pittāgnyorbhede pramāṇābhāvaṃ darśayitvā svapakṣasādhakamamedamāha- kṣīṇe hītyādi| āgnerguṇo'nnapācakalakṣita ūṣmā, tasmin kṣīṇe| tatsamānaṃ pittasamānaṃ kaṭutīkṣṇoṣṇaṃ nāgarādi| ativṛddhe ityagniguṇe eva| śītakriyopayogādityanena pitte pratyanīkakriyātaḥ praśamanaṃ darśayati| etena ‘agnitvena vyavahriyamāṇaṃ tejaḥ pittānumeyarūpaṃ, pittavardhanapittakṣayakarairvṛddhirhrāsayogitvāt, pradeśāntarasthapittāvayavavat’ ityanumānaṃ darśitaṃ bhavati| atraiva sādhye āgamaṃ pramāṇamāha- āgamācceti| āgamaśca yathā- ‘kānakaṃ rājataṃ tāmraṃ kṛṣṇāyastrapusīsakam| cirasthānādvilīyante pittatejaḥpratāpanāt’ (sū. a.26) iti, tathā ‘ṣaṣṭhī kalā pittadharā’ ityādinā agnyādhārā grahaṇyuktā| bhoje'pi ‘tasmāttejomayaṃ pittaṃ pittoṣmā yaḥ sa paktimān’ ityāgamādamedo jñeyaḥ| pāramārthikābhede hi tīkṣṇaḥ pittenāgniriti kāryakāraṇabhāvo na syāt, tathā ‘kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam| āplāvayaddhantyanalaṃ’ (ca. ci. a. 15) iti carakavacanavirodhaḥ| tathā ‘pittaśamanaṃ ghṛtamagnimedhe karoti’ ityuktamasaṅgataṃ syāt, tathā ‘samadoṣaḥ samāgniśca’ (sū. a.15) iti vacanamasaṅgataṃ syāt| yadapyabhedasādhakaṃ ‘pittatejaḥpratāpanāt’ iti , tathā ‘pittoṣmā yaḥ sa paktimān’ iti , tadapi pittādbhinnasya taddharmiṇastejaso'gnitvaṃ vadati| yacchamanaṃ pittasya pittakṣapaṇaiḥ pittavardhanaiśca vardhanaṃ tadghṛtasya pittaśamakasyāgnivardhakatvena kaṭvajīrṇavidāhyamlasya ca pittajananāvāntaravyāpārasyāgnyupaghātakatvena prasiddhatvādasiddham| tasmāddharmadhārmirūpatayaivātrābheda ācāryasya vivakṣitaḥ’| iti cakraḥ ↩
- 6 ‘darśayiṣyāmaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘adṛṣṭahetukena viśeṣeṇeti dehajanakenādṛṣṭena hi bāhyādagnerviśiṣṭo'yamagnirārabhyate, yenaivaṃvidhamannapacanarasamalavivecanāgnyantarānugrahaśarīrakṣaṇādīni karotīti bhāvaḥ| śeṣāṇāṃ pittasthānānāmiti tathā śarīrasya cāgnikarmaṇeti pañcabhūtāgnisamadhātvagnikarmaṇā| so'bhiprārthitasādhanakṛdukta iti yogavaśādvaśitvalābhe abhīṣṭasādhanaṃ sādhakenāgninā bhavatītyāgamaḥ| etacca paraṃ sādhakakāryaṃ, tena śauryādi ca tasya kāryaṃ jñeyam| yaduktaṃ carake- “agnireva śarīre pittāntargataḥ kupitākupitaḥ śubhāśubhāni karoti| tadyathā- paktimapaktiṃ darśanamadarśanaṃ mātrāmātratvamūṣmaṇaḥ prakṛtivikṛtivarṇau śauryaṃ bhayaṃ krodhaṃ harṣaṃ mohaṃ prasādamityevamanādīni cāparāṇi dvandvāni” (ca. sū. a.12) iti | kriyādravyāṇāmiti kriyopanītānāṃ bahiḥparimārjanadravyāṇām’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘tatpratyanīkatvāditi tejorūpapittapratyanīkatvāt, tathordhvagatitvācca tejaso jāṭharāgneḥ| etena dṛṣṭatvena śleṣmādhāratayā pittapratibandhārthakāśayo niveśitaḥ| candra ivādityasyeti viṣayasādharmyamātreṇa| tatrāmāśaye audakaguṇāvirbhāva audakaśleṣmāśayamahimnā jñeyaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘eva’ iti hastalikhitapustakeṣu na paṭhyate ↩
- 10 ‘svaśaktayeti adṛṣṭāhitaprabhāvena| anugrahaścāplāvanena| trikamiha pṛṣṭhāsthibāhudvayasandhānasthānam| jihvendriyasya rasajñāne śleṣmā saumyatvādvartate kāraṇaṃ bhavati| indriyāṇi hi svajātīyābhivyaktameva viṣayaṃ gṛhṇanti| yathā taijasaṃ cakṣurālokasahakṛtameva rūpaṃ gṛhṇānti| evamāpyaṃ rasanaṃ kaṇṭhagataśleṣmābhivyaktameva rasaṃ gṛhṇātītyarthaḥ| śleṣmaṇā śiraḥsthenendriyāṇyanugrahādātmakāryaṃ kurvanti’ iti cakraḥ ↩
- 11 ‘śoṇitasthānaṃ prāgabhihitaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘anuṣṇaśītamiti saumyāgneyatvācchoṇitasya| vidāhaścāsya pittavaditi duṣṭapittavadityarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 13 ‘sañcīyanta iti prakarṣeṇa cīyante| tenānyatrāpi tvagādiṣu bāhyaduṣṭajalādinā cayaḥ kāraṇasambhavādbhavati, so'lpatayā neha kathyate| prāk sañcayaheturukta iti etacca sañcayakāraṇakathanamuktodāharaṇānuguṇyāt, natu tatsañcayakāraṇaniyamāt| yena madhurasnigdhādyāhārādeḥ kaphādicayo'sti anyeṣvapi durnivāra eva’| iti cakraḥ ↩
- 14 ‘prakopakāraṇāni’ iti pā. ↩
- 15 prapīḍaneti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 16 ‘vegavighātādibhirvāyuḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘baradikā’ iti pā. ↩
- 18 ‘pravāte iti pravātalakṣite varṣākāle| gharmānte iti prāvṛṣi| atra balavadvigrahādayo vātaṃ janayantaḥ prakṛṣṭameva janayantīti prakopahetavaḥ, na punaḥ pūrvamṛtucaryoktacayahetucitānāmevaite prakopakāḥ, tathā satyetadvyatirekeṇārtavacayasya kopo na syāt| ārtavacayaṃ vinā caiṣāṃ vātavikārahetutā sarvadṛṣṭāntaghaṭitā| tasmādbalavadvigrahādibhiḥ prabalatayā doṣo janyamāno na prakopahetvantaramapekṣate| stokastokasevitayā ṛtvādikāraṇajanitāśca doṣā āśaye līnatvāt prakopakāraṇamapekṣanta eveti ṛtucarye'pi vyutpāditam| evaṃ pittakaphaprakopahetuṣvapi vyākhyeyam’ iti cakraḥ ↩
- 19 ‘... varāha ... ’ iti pā. ↩
- 20 ‘pittaprakopahetau bhayaśokau carake ‘kāmaśokabhayādvāyuḥ’ ityanena vātakāraṇahetutayoktatvāt kecinna paṭhanti, pāṭhapakṣe tu pūrvasañcitapittasya prakopakatvaṃ tayorjñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 21 ‘śītakāle iti hemante| etacca hetvantaracitasya kaphasya vardhakatayā prakopaṇaṃ, na tvārtavacayaprakopakatvamasya, tatra cayahetutvenaivoktatvāt| kiṃvā śītakālo durdinādiḥ’ iti cakraḥ ↩
- 22 ‘raktaprakopahetuṣu pittaprakopaṇairiti duṣṭasya raktasya pittatulyatvāduktam| raktasya paramārthato doṣaireva duṣṭiḥ’ iti cakraḥ ↩
- 23 ‘kriyākālānāṃ dvitīyādisaṅkhyāpradarśanamuttarottaraṃ garīyastvapradarśanārthaṃ, yaduktaṃ,-‘te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 24 ‘ātaṅkaviśeṣairiti ātaṅkenātaṅkakāraṇaṃ balavadvigrahādaya ucyante| piṣṭakiṇvodakasamavāya iveti madyasandhāne yathā piṣṭādi kālāhitodrekaṃ prasarati, tathā doṣā api hetubalādudriktāḥ prasaranti deśāntare calanti| prasaraṇaheturiti prasārakaḥ| pravartakamiti pravṛttisvabhāvam, ataḥ pravartayati’ iti cakraḥ ↩
- 25 ‘paryuṣitakiṇvodakapiṣṭasamavāya’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 26 ‘apareṇodakena vyāmiśra ityatra vāśabdo draṣṭavyaḥ, tena doṣāntarasahitasya prasare'yaṃ pakṣaḥ, kevalaprasare tu setumavadāryetyanta eva dṛṣṭāntaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 27 ‘sṛjati megho vṛṣṭimivāmbare’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 28 ‘līnatvena prabalavikārakāritāṃ niṣedhayati| niṣpratyanīka ityavasthānahetuḥ, yadi hi tatra bheṣajaṃ pratyanīkaṃ bhavettadā tasya līnasya nāśa eva syāt| hetumāsādyeti punaḥ pravartakaṃ hetuṃ prāpya| etadevoktaṃ carake-‘tatrasthāśca vilambante kadācinna samīritāḥ nādeśakāle kupyanti bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ’ (su.28) iti cakraḥ ↩
- 29 ‘atrārthe carakaḥ- ‘doṣasthānagataṃ doṣaṃ sthānivat samupācaret’ iti cakraḥ ↩
- 30 ‘sthānasaṃśrayaḥ doṣadūṣyasya saṃśrayaḥ | . . . udarasanniveśe sādhāraṇe'pi vidradhyādikāryabhedāt sthānasaṃśrayabhedaḥ sūkṣmo jñeyaḥ| na hyekasmāt sthānasaṃśrayādekajātidoṣakṛtādbhinnā rogā bhavitumarhanti, evamanyatrāpi vyākhyeyam| saṃśrayasthasaṃśabdaśca gacchato mārgasambandhamātrasya vyādhihetornirāsaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 31 ‘pūrvarūpameva sthānasaṃśrayaliṅgaṃ| yaduktaṃ-“sthānasaṃśrayiṇaḥ kruddhā bhāvivyādhiprabodhakam| doṣāḥ kurvanti yalliṅgaṃ pūrvarūpaṃ taducyate’ iti | tacca doṣagamakaṃ bhāvivyādhigamakaṃ ca| yadvakṣyati jvaragamakapūrvarūpamabhidhāya ‘sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt’ (su.u.39) ityādi| tathā- vyādherjātirbubhūṣā ca pūrvarūpeṇa lakṣyate| bhāvaḥ kimātmakatvaṃ ca lakṣyate lakṣaṇena tu’ iti | pūrvarūpagateṣu pūrvarūpāvasthāgateṣu vyādhijananonmukheṣu doṣeṣu’ iti cakraḥ ↩
- 32 ‘śothaśceha vraṇaśotha ucyate, uttarakālamasyāvadīrṇatābhidhānāt| pravyaktalakṣaṇatā vyādhīnāṃ vyaktirityarthaḥ| pravyaktalakṣaṇairhi vyādhirutpanno vyajyate, sā ca vyādhivyaktirvyādhyārambhakadoṣaliṅgavatī tathā prātisvikavyādhiliṅgavatī ca’ iti cakraḥ ↩
- 33 ‘ata eva’ iti pā. ↩
- 34 ‘vyaktibhedāvapi doṣāṇāṃ dūṣyaviśeṣādisahitānāmavasthābhedau, yena doṣa eva dūṣyaviśeṣasammūrcchito vyādhiḥ, tathā tadbhedo'pi doṣabheda eveti suvyaktaṃ yo vetti doṣāṇāmiti’ iti cakraḥ ↩
- 35 kriyākālānāmuttarottaragarīyastvamāha- sañcaye'pahṛtā doṣā ityādi| balavattarā iti pūrvāpekṣayā dvitvavivakṣayā nirdeśaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 36 ‘pradhānaṃ doṣamagne'nulagnaḥ’ iti pā. ↩
- 37 sarvabhāgakruddhaḥ’ iti pā. ↩
- 38 ‘garīyānityabhidhānena bhūyasā prakopagarīyastvaṃ cikitsābhedaprayojanaṃ darśayati| upakramyaḥ sa iti prādhānyenopakramyaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 39 ‘vṛṇoti chādayati, ādehadhāraṇāditi utpanno vraṇa ādehadhāraṇaṃ vṛṇot| kathaṃ vṛṇotītyāha- yasmādrūḍhe'pi vraṇavastu vraṇakiṇamādehadhāraṇānna naśyati, tena vraṇakāryeṇa kiṇena dhāraṇaprakarṣādvraṇasañjñeti phalati’ iti cakraḥ ↩
- 40 ’ādehadhāraṇajjantorvraṇastasmānnirucyate’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩