athāto vraṇāsrāvavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
ādiśabdaḥ pratijñāyāṃ luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| tena
vraṇāsrāvādivijñānīyamityarthaḥ| etena vedanādayo'pi saṅgṛhītā||1-2||
tvagityādi| vraṇavastūni vraṇādhiṣṭhānāni| atra eṣvityarthaḥ| vraṇasanniveśo
vraṇāvasthānam||3||
tatra, ādyaikavastusanniveśī
3
tvagbhedī vraṇaḥ sūpacaraḥ, śeṣāḥ svayamavadīryamāṇā durupacārāḥ
||4||
teṣāṃ madhye ekasminneva vastuni vraṇasya sukhopacaryatvaṃ darśayannāha-
tatretyādi| ādyaikavastusanniveśīti tvaksanniveśītyarthaḥ| tvagbhedīti
punarniyamārtham; etena tvagāśritamāṃsabhedī na sūpacaraḥ| anye tu
‘ādyaikavastusanniveśī tvagbhedī ca’ ityanayoḥ padayormadhye ekatarapadenaiva
tvagvastu prāpyate kiṃ padadvayeneti yat padadvayaṃ
tadgranthādhikyādarthādhikyaṃ bodhayati, tena vikṛtākṛtayo'pi tvagbhedino
vraṇāḥ sūpacarā ityadhiko'rtha ukto bhavati’ iti manyante|
aparavastusanniveśinaḥ kiṃviśiṣṭā ityāha- śeṣā ityādi| śeṣā iti
māṃsādyadhiṣṭhānāḥ| svayamavadīryamāṇā iti ālepasrāvaṇādibhirvinā svayameva
pakvāḥ paścādbhinnā ityarthaḥ||4||
tatrāyataścaturasro vṛttastripuṭaka iti vraṇākṛtisamāsaḥ, śeṣāstu vikṛtākṛtayo
durupakramā bhavanti ||5||
yathā srāvajñānaṃ cikitsāhetustathā vraṇākṛtirapīti tāṃ darśayannāha-
tatrāyata ityādi| āyato dīrghaḥ, caturasraścatuṣkoṇaḥ, vṛtto vartulaḥ,
tripuṭakastrikoṇaḥ, itiśabda upasaṃhāre doṣajavraṇākṛtīnāṃ; samāsaḥ saṅkṣepaḥ|
śeṣā iti uktebhyo'nye ardhacandrasvastikādyā vraṇākṛtayo vikṛtā ityarthaḥ||5||
sarva eva vraṇāḥ kṣipraṃ saṃrohantyātmavatāṃ subhiṣagbhiścopakrāntāḥ;
anātmavatāmajñaiścopakrāntāḥ praduṣyanti, pravṛddhatvāddoṣāṇām
||6||
vraṇināmātmavatāṃ bhiṣajāṃ guṇasampado'pi cikitsāhetava iti darśayannāha-
sarva ityādi| ātmavatāṃ pathyāhāravihārasevinām| anātmavatāmiti
ahitāhāravihārasevinām| ajñaiścopakrāntā iti cakāreṇātmavatāṃ
subhiṣagbhirupakrāntānāmapi kuṣṭhipramehiṇāṃ tathā
kadācicchukrapravṛttimātrādeva vraṇaduṣṭiranuktā samuccīyate| kutaḥ
punaranātmavatāmajñabhiṣagupakrāntānāṃ vraṇānāṃ duṣṭirityāha-
pravṛddhatvāddoṣāṇāmiti| anye tvevaṃ yojayanti- ‘na kevalamajñairupakrāntā eva
praduṣyanti, api tu pravṛddhatvācca doṣāṇām’ iti||6||
tatrātisaṃvṛto'tivivṛto'tikaṭhino'timṛdurutsanno'vasanno'tiśīto'tyuṣṇaḥ
4
nagandhātyarthadāhapākarāgavedanāvāniti pittena, śeṣāḥ kaphena; unmārgī mukhāt
mukhāntaravān, utsaṅgaḥ koṭaraḥ’ iti cakraḥ; kṛṣṇaraktapītaśuklādīnāṃ
varṇānāmanyatamavarṇo bhairavaḥ pūtipūyamāṃsasirāsnāyuprabhṛtibhiḥ pūrṇaḥ
pūtipūyāsrāvyunmārgyutsaṅgyamanojñadarśanagandho'tyarthaṃ vedanāvān
dāhapākarāgakaṇḍūśophapiḍakopadruto'tyarthaṃ duṣṭaśoṇitāsrāvī
dīrghakālānubandhī ceti duṣṭavraṇaliṅgāni | tasya doṣocchrāyeṇa ṣaṭtvaṃ
vibhajya
5
yathāsvaṃ pratīkāre prayateta ||7||
prāyeṇa duṣṭeṣveva vraṇeṣu srāvā bhavanti, atasteṣāṃ duṣṭavraṇānāṃ
lakṣaṇamāha- tatrātisaṃvṛta ityādi| atisaṃvṛtaḥ atisaṅkucito vātena| ativivṛto
vyāttamukhaḥ pittaśoṇitena| kāṭhinyaṃ vātena| atimārdavaṃ kaphena; anye
pittaśoṇitena mārdavamicchanti| utsanna unnatamāṃsaḥ, avasanno hīnamāṃso
nimnākāraḥ, etau raktapittena; anye vātenotsannāvasannatvamicchanti;
‘atrotsannatvaṃ kaphena’ iti kecit| atiśaityaṃ kaphavātāt| atyauṣṇyaṃ
raktapittāt| kṛṣṇādayo varṇā yathāsambhavaṃ vātādibhirjñeyāḥ| bhairavaḥ
anavadhāritaliṅgaḥ| pūtipūyamāṃsasirāsnāyuprabhṛtibhiḥ pūrṇa iti pūtiśabdaḥ
pratyekaṃ pūyādibhirabhisambadhyate| ‘pūtimāṃsasirāsnāyupratipūrṇa’ ityeke
paṭhanti; pūtimāṃsasirāsnāyupratipūrṇatvaṃ tasrāvitvaṃ ca yathāsambhavaṃ
veditavyam| unmārgī tiryaggatiḥ| utsaṅgī ūrdhvagatiḥ; anye
pūyopekṣāvadāritamāṃsādideśatvenātinimnatvādutsaṅgatulyatvādutsaṅgaḥ,
so'syāstīti utsaṅgī unmārgī; utsaṅgīti kaphena| amanojñadarśanagandha iti
amanojñadarśano'manojñagandhaścetyarthaḥ amanojñadarśanagandhatvaṃ
raktapittena, anye doṣatrayeṇa manyante| atyarthaṃ vedanāvāniti vātena|
dāhapākarāgakaṇḍūśophetyādi, atra dāhādibhiḥ sahopadrutaśabdaḥ pratyekaṃ
sambadhyate; atra dāhapākarāgopadrutatvaṃ pittaraktena, kaṇḍūpadrutatvaṃ
kaphena, śophopadrutatvaṃ vātena, piḍakopadrutatvaṃ duṣṭaśoṇitāsrāvaśca
raktapittena, dīrghakālānubandhitvaṃ doṣatrayeṇa| dīrghakālānubandhī ceti
cakāreṇa ropyādayo duṣṭavraṇaviśeṣā
6
gṛhyante| ropyalakṣaṇaṃ tu “bahiḥśuddha ivābhāti sa vraṇo ropya ucyate” ( ca.
ci. a. 25)- iti carakeṇoktam| vraṇaduṣṭau cikitsāsūtraṃ darśayannāha-
tasyetyādi| tasya vraṇasya ucchrāyeṇa autkaṭyena ṣaṭtvaṃ
vātapittakapharaktasannipātāgantubhedataḥ| yathāsvaṃ svasya
doṣasyānatikrameṇa| pratīkāre cikitsite, prayateta prayatnaṃ kurvīta| anye
tvatra ‘doṣocchrāyamavekṣya’ iti paṭhanti||7||
ata ūrdhvaṃ sarvasrāvān vakṣyāmaḥ- tatra ghṛṣṭāsu chinnāsu vā tvakṣu sphoṭe
bhinne vidārite vā salilaprakāśo bhavatyāsrāvaḥ kiñcidvisraḥ pītāvabhāsaśca;
māṃsagataḥ sarpiḥprakāśaḥ sāndraḥ śvetaḥ picchilaśca; sirāgataḥ sadyaśchinnāsu
sirāsu raktātipravṛttiḥ pakvāsu ca toyanāḍībhiriva toyāgamanaṃ pūyasya,
āsrāvaścātra tanurvicchinnaḥ picchilo'valambī śyāvo'vaśyāyapratimaśca;
snāyugataḥ snigdho ghanaḥ siṅghāṇakapratimaḥ saraktaśca;
asthigato'sthanyabhihate sphuṭite bhinne doṣāvadārite vā doṣabhakṣitatvādasthi
niḥsāraṃ śuktidhautamivābhāti
7, āsrāvaścātra majjamiśraḥ sarudhiraḥ snigdhaśca; sandhigataḥ pīḍyamāno na
pravartate, ākuñcanaprasāraṇonnamanavinamanapradhāvanotkāsanapravāhaṇaiśca
sravati, āsrāvaścātra picchilo'valambī sarudhironmathitaśca
8; koṣṭhagato'sṛṅmūtrapurīṣapūyodakāni
9
sravati; marmagatastvagādiṣvavaruddhatvānnocyate | tatra
tvagādigatānāmāsrāvāṇāṃ yathākramaṃ
10
pāruṣyaśyāvāvaśyāyadadhimastukṣārodakamāṃsadhāvanapulākodakasannibhatvāni
mārutādbhavanti;
pittādgomedakagomūtrabhasmaśaṅkhakaṣāyodakamādhvīkatailasannibhatvāni;
pittavadraktādativisratvaṃ ca;
kaphānnavanītakāsīsamajjapiṣṭatilanālikerodakavarāhavasāsannibhatvāni;
sannipātānnālikerodakairvārukarasakāñjikaprasādārukodakapriyaṅguphalayakṛnmudgayūṣasavarṇatvānīti
||8||
atra vraṇaduṣṭirasūtritā'pyuktā, tāṃ nirdiśya vraṇāsrāvānnirdiśannāha- ata
ūrdhvamityādi| sarvasrāvāniti sarvavraṇavastūnāṃ sarvadoṣāṇāmāgantośca
vraṇasya srāvānityarthaḥ| ghṛṣṭāsu chinnāsvityāgantoḥ, tvakṣviti sambandhaḥ;
bahuvacanaṃ tu saptatvagapekṣayā| atra tvaggrahaṇāllakṣaṇayā rasādhiṣṭhāno
vraṇa uktaḥ| sphoṭe iti tvaksthite vraṇe, bhinne svayaṃ bhinne, vidārite
yatnena vidārite ityarthaḥ; atra bhinne vidārite iti śārīravraṇasya|
salilaprakāśa iti udakarasayoracchayostvacāmadhiṣṭhānatvāt| visra āmagandhiḥ,
pītāvabhāsaḥ pākārambhakeṇa pittenetyarthaḥ| māṃsagata iti māṃsagata āsrāva
ityarthaḥ| sarpiḥprakāśastrāvatvamāgantoḥ| sāndraśvetapicchilatvaṃ śārīrasya|
sirāgata ityādi sirāgrahaṇena raktādhiṣṭhāno vraṇa uktaḥ;
sadyaśchinnāsvityāgantoḥ; pakvāsvityādi śārīrasya| vicchinna iti
alpālpapravartanam| avalambī avalambanaśīlaḥ| snāyugata ityādi snāyugrahaṇena
medo'dhiṣṭhāno vraṇa uktaḥ, anye tu ‘medomajjānau ghṛtavadvilīyete,ato
vraṇādhiṣṭhānatvaṃ naiva tayoḥ’ iti vadanti| siṅghāṇako raktamiśro ghanībhūtaḥ
śleṣmā| asthigata ityādi| abhihate iti abhighātaje vraṇe, bhinne vidārite ceti
śārīre| asthi niḥsāraṃ ko'rthaḥ? laghu; ‘bhavati’ ityadhyāhāraḥ|
śuktidhautamivābhāti śuktiriva śobhate tathā dhautamiva śobhate'sthīti
sambadhyate| sandhigata ityādi| unnamanamiti bāhujaṅghādīnāmūrdhvaṃ nayanam|
vinamanaṃ gātrāṇāmadhaḥprāpaṇam| pravāhaṇamiti kunthanam|
sarudhironmathitaśceti rudhireṇaivonmathitaśca| koṣṭhagata ityādi koṣṭhagata
iti maladhātusamudāyādhiṣṭhāno vraṇa uktaḥ| udakamatra rasakleda eva gṛhyate
pītaṃ vā| marmagata ityādi| avaruddha iti saṅgṛhīta ityarthaḥ|
doṣāsrāvānnirdiśannāha-tatra tvagādigatānāmityādi| tatra marmavarjiteṣu
saptasu tvagādivraṇavastuṣu vātapittakaphasannipātānāṃ sapta sapta srāvā
yathākrameṇa draṣṭavyā ityeke; anye tu tvagādiṣu vātādiliṅgānāṃ madhye kiñcit
kvaciditi varṇayanti| pittādgomedetyādi|- gomedaka iti maṇirāpītaḥ|
ervārukarasaḥ karkaṭikārasaḥ; kāñjikaprasāda iti kāñjikasyoparyacchaḥ;
ārukamanenaiva nāmnā prasiddham||8||
ślokau cātra bhavataḥ- pakvāśayādasādhyastu pulākodakasannibhaḥ |
kṣārodakanibhaḥ srāvo varjyo raktāśayātsravan
||9|| āmāśayāt kalāyāmbhonibhaśca
trikasandhijaḥ
11| srāvānetān parīkṣyādau tataḥ karmācaredbhiṣak
||10||
sthānabhedāt srāvasyāsādhyatvakhyāpanāya ślokau prāha- pakvāśayādityādi|
pulākodakaṃ gavedhukodakaṃ, gavedhukastṛṇaviśeṣaḥ, ‘jalagodhūma’ iti loke;
anye tu pulākaśabdenāprāptapākaṃ dhānyamāhuḥ| āmāśayādityādi| kalāyo'tra
tripuṭakaḥ| trikasandhija iti bāhugrīvāsthitrayasaṅghāto'tra trikaṃ, tasya
sandhau jāta iti||9-10||
ata ūrdhvaṃ sarvavraṇavedanā vakṣyāmaḥ-
todanabhedanatāḍanacchedanāyāmanamanthanavikṣepaṇacumucumāyananirdahanāvabhañjanasphoṭana
vidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇastambhanapūraṇasvapnākuñjanāṅku
śikāḥ sambhavanti, animittavividhavedanāprādurbhāvo vā
muhurmuhuryatrāgacchanti vedanāviśeṣāstaṃ vātikamiti vidyāt;
oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni yatra gātramaṅgārāvakīrṇamiva pacyate yatra
coṣmābhivṛddhiḥ kṣate kṣārāvasiktavacca vedanāviśeṣāstaṃ paittikamiti vidyāt;
pittavadraktasamutthaṃ jānīyāt; kaṇḍūrgurutvaṃ suptatvamupadeho'lpavedanatvaṃ
stambhaḥ śaityaṃ ca yatra taṃ ślaiṣmikamiti vidyāt; yatra sarvāsāṃ
vedanānāmutpattistaṃ sānnipātikamiti vidyāt
||11||
srāvānantaraṃ vātādivedanā nirdiśannāha- ata ūrdhvamityādi| todanaṃ
sūcibhiriva; bhedanaṃ tvagvidāraṇamiva vedanāviśeṣaḥ; tāḍanaṃ
daṇḍādibhirāhanyata ivetyarthaḥ; chedanaṃ dvidhā kriyata iva śastrādibhiḥ;
āyāmanaṃ saṅkucitāṅgadeśasya dīrghīkaraṇamiva; manthanaṃ
manthanakādibhirvraṇāntarmathyata iva; vikṣepaṇaṃ preryata iva; cumucumāyanaṃ
sarṣaparājikākalkalipta iva; nirdahanaṃ niḥśeṣaṃ vahninā dahyata iva;
avabhañjanaṃ sañcūrṇyata iva; sphoṭanaṃ pāṣāṇādibhiriva; vidāraṇaṃ
nakhādibhiścīryata iva; utpāṭanam ūrdhvamākṛṣyata iva; kampanaṃ vepyata
12
iva; vividhaśūlaviśleṣaṇaṃ nānāprakārārtiśūlāhatagātrasyeva vedanāviśeṣaḥ;
vikiraṇaṃ vraṇāvayavā nānāsthāneṣu vikīryanta iveti; stambhanaṃ stabdhatā;
pūraṇaṃ bharaṇaṃ; svapanaṃ prasuptiḥ; ākuñcanaṃ kuṭilīkaraṇamiva; aṅkuśikā
khallīviśeṣaḥ, anye ‘aṅkuśanipātākarṣaṇamivāṅkuśikā’ ityācakṣate|
oṣacoṣaparidāhetyādi|- oṣa ekadeśiko dāhaḥ; coṣa ācūṣaṇasamatvādityeke,
pipāsetyanye; pari samantato dāhaḥ paridāhaḥ; dhūmāyanaṃ
dhūmodvamanamivāṅgānām| kaṇḍurgurutvamityādi|-suptatvaṃ
nakhamakṣikāmaśakādidaṃśavedanānabhijñatvam; upadeho liptamiveti||11||
ata ūrdhvaṃ vraṇavarṇān vakṣyāmaḥ- bhasmakapotāsthivarṇaḥ paruṣo'ruṇaḥ kṛṣṇa
iti mārutajasyaḥ nīlaḥ pīto haritaḥ śyāvaḥ kṛṣṇo raktaḥ piṅgalaḥ kapila iti
raktapittasamutthayoḥ; śvetaḥ snigdhaḥ pāṇḍuriti śleṣmajasya; sarvavarṇopetaḥ
sānnipātika iti ||12||
vedanāḥ pratipādya vraṇavarṇānnirdiśannāha- ata ūrdhvamityādi|
doṣadūṣyasaṃyogarāśeranyatvānmārutaje'pi vraṇe varṇasadbhāvaḥ||12||
bhavati cātra- na kevalaṃ vraṇeṣūkto vedanāvarṇasaṅgrahaḥ | sarvaśophavikāreṣu
vraṇavallakṣayedbhiṣak ||13||
sāmānyavraṇanirdiṣṭān doṣaduṣṭisrāvavedanāvarṇān śophaviśeṣeṣvapi
vidradhyalajīgranthyādiṣu nirdiśannāha- na kevalaṃ vraṇeṣūkta ityādi|
śothavikāreṣviti śothārabdhavikāreṣu vidradhyādiṣviti||13||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇāsrāvavijñānīyo nāma
dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ ||22||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ||22||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘vraṇavastūni vraṇopādānabhūtāni dravyāṇi’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 2 ‘yadapi raktamedomajjādi vraṇe'vadṛśyate, tadapi sirāsnayvāśrayatvenaiva vraṇe bhavati, na tu tadadhikaraktādyāśrayatvenetyeke| anye tu sirayā rūdhiraṃ, snāyusaṃbandhena bhedaḥ, asthnā ca tātsthyānmajjā gṛhyate’ iti vadanti’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘ādyatvena tvaci labdhāyāmekagrahaṇaṃ māṃsādigatavraṇānāmapi pākakāle tvagvidaraṇenādyatvagāśrayatvasya labdhasya nirāsārtham| tvacamevaikāṃ bhettuṃ śīlamasyeti tvagbhedī| etacca tvagādyāśrayatvaṃ vaiśaiṣikaduṣṭyā jñeyam| tena sarvatraiva ‘pacatyataḥ śoṇitameṣa pākaḥ’ ityenena raktapākābhidhānaṃ sarvagāmitayā raktasya yuktam’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘atrātisaṃvṛtātikaṭhinātimātrāvasannātyarthavedanāvāniti vātena, ativivṛtātyuṣṇaraktapūtimāṃsasirāsnāyupratipūrṇapūtipūyāsrāvyamanojñadarśa ↩
- 5 ‘tasya doṣocchrāyamavekṣya’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘śveto'vasannavartmā'tisthūlavartmā'tipiñjaraḥ| nīlaḥ śyāvo'tipiḍako raktaḥ kṛṣṇo'tipūtikaḥ || ropyaḥ kumbhīmukhaśceti praduṣṭādvādaśa smṛtāḥ’ iti carakaḥ (ci. a. 25) ↩
- 7 ‘asthigate śuktidhautatvaṃ tathā'sthisārastravaṇaṃ ca doṣakṛtaṃ, śeṣastu strāvaḥ sādhāraṇaḥ| śuktidhautamiti mayūravyaṃsakādipāṭhāt pūrvanipāto vyatyayena, dhautaśuktivadityarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘saphenapūyarudhironmiśraśca’ iti pā. ↩
- 9 koṣṭhagatastu yathāpratyāsatti purīṣādi sravati| tatra raktasrutiḥ koṣṭhāśrayaplīhādhiṣṭhānatayā, udakasrāvastu pānīyasya saraṇātmakasya prabhāvāt’ iti cakraḥ ↩
- 10 ‘yathā kramamiti yathāsaṃkhyam| atra marmavarjiteṣu tvagādiṣu saptasu yathākramaṃ vātapittakaphaśoṇitasannipātānāṃ sapta saptāsrāvā yathoktā bhavanti| śoṇite tu yadvisratvamadhikamuktaṃ tat sarvatvagādyāśrayānugāmi| anye tu yathāsaṃkhyamatra necchanti| sannipāteneha ye nārikelādivarṇā uktāste vikṛtiviṣamasamavāyakṛtā jñeyāḥ| anyathā hi vātādikṛtavarṇamelakenaiva sannipātavarṇo'pyuktaḥ syāt’ iti cakraḥ ↩
- 11 ‘raktāśayāt yakṛtplīhārūpāt| kalāyāmbhonibhaśca srāvastrikasandhijaḥ koṣṭhamārgeṇa sarannasādhyaḥ | yaduktaṃ bhoje-“pulākodakavarṇastu yadā koṣṭhāt pravartate| pakvāśayāt stravatyevaṃ taṃ bhiṣaka parivajayet|| kṣārodakanibhaḥ strāvo yadā koṣṭhāt pravartate| raktāśayāt stravatyevaṃ taṃ bhiṣak parivarjayet|| trikasandhestu vivarāt kalāyodakasannibhaḥ| koṣṭhaṃ bhittvā viniryāti taṃ bhiṣak parivarjayet’ iti cakraḥ ↩
- 12 ‘cālyata iva’ iti pā. ↩