tatra kṛtyāḥ sādhyāḥ; te dvividhāḥ- sukhasādhyāḥ, kṛcchrasādhyāśca| akṛtyā
asādhyāḥ; te'pi dvividhāḥ- yāpyāḥ, pratyākhyeyāśca; iti kṛtyākṛtyapadadvayena
sarvamuktam||1-2||
tatra, vayaḥsthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ sattvavatāṃ (ātmavatāṃ) ca sucikitsyā
vraṇāḥ; ekasmin vā puruṣe yatraitadguṇacatuṣṭayaṃ
2
tasya sukhasādhanīyatamāḥ | tatra, vayaḥsthānāṃ pratyagradhātutvādāśu vraṇā
rohanti; dṛḍhānāṃ sthirabahumāṃsatvācchastramavacāryamāṇaṃ
sirāsnāyvādiviśeṣānna prāpnoti; prāṇavatāṃ vedanābhighātāhārayantraṇādibhirna
glānirutpadyate; sattvavatāṃ dāruṇairapi kriyāviśeṣairna vyathā bhavati;
tasmādeteṣāṃ
3
sukhasādhanīyatamāḥ ||3||
tatra yathā vraṇasyākṛtigandhavarṇādiviśeṣāḥ sādhyāsādhyavidhau
4
bhavanti, tathā''turasyāpi ke'pi ke'pi guṇā bhavanti, tāṃstān darśayannāha-
tatra vayaḥsthānāmityādi| vayaḥsthānāṃ taruṇānāṃ; dṛḍhā
gūḍhasandhisirāsnāyavaḥ, etena susaṃhatasamaśarīrā abhipretāḥ; prāṇavatāṃ
śaktiyuktānāṃ; sattvavatāṃ vyasane'pyanākulānāṃ;
cakārādanuktā'pyāturopakramaṇīyoktā āturasya guṇasampat samuccīyate|
prāṇavatāmityasyāgre ‘ātmavatāṃ’ iti pañcamaṃ
5
guṇaṃ kecit paṭhanti| tatra, ātmavatāṃ jitendriyāṇāmityarthaḥ| atraikaguṇena
sukhasādhyatvaṃ, dvābhyāṃ tribhiśca sukhasādhyataratvaṃ, caturbhiḥ
sukhasādhyatamatvaṃ ca, etadeva prakaṭayannāha- ekasmin vā puruṣa ityādi|
vāśabda ekatra sarvaguṇānāṃ duṣprāptikhyāpanārthaḥ| tasyeti puruṣasyetyarthaḥ|
sukhasādhanīyatamā ‘vraṇā’ iti śeṣaḥ| tatra yeṣāṃ guṇānāṃ yena yena
sukhasādhyatvaṃ tattannirdiśannāha- tatra vayaḥsthānāmityādi| pratyagraṃ
nūtanam| sthiram acalam| prāṇavatāmityādi| glāniratra śarīraśaithilyam| atrāpi
‘ātmavatām’ iti pañcamaguṇasya keciddhetuṃ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ|
sattvavatāmityādi| dāruṇairduḥsahaiḥ, kriyāviśeṣaiścikitsāprakāraiḥ|
tasmādityādi| eteṣāṃ puruṣāṇāmityarthaḥ| sukhasādhanīyatamāḥ ‘vraṇā’ iti
śeṣaḥ||3||
ta eva viparītaguṇā vṛddhakṛśālpaprāṇabhīruṣu draṣṭavyāḥ
||4||
pūrvoktaguṇānāṃ viparyayamāha- ta eva viparītaguṇā ityādi| ekaguṇābhāvāt
kṛcchrasādhyatvaṃ, dvitriguṇābhāvāt kṛcchrasādhyataratvaṃ, caturguṇābhāvāt
kṛcchrasādhyatamatvam| atra kecit ‘anātmavatsu ca’ iti pañcamaṃ viparītaguṇaṃ
paṭhanti| teṣāṃ mate cakāreṇāturopakramaṇīyoktaguṇāsampūrṇatā'nuktā'pi
samuccīyate||4||
sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhapṛṣṭhakarṇaphalakoṣodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ
sukharopaṇīyā
6
vraṇāḥ ||5||
āturaviśeṣeṇa kṛtyākṛtyān pratipādya tadavayavaviśeṣasambhavatvena vraṇānāṃ
kṛtyatvaṃ darśayannāha- sphikpāyuprajananetyādi| sphicau kaṭiprothau ‘podau’
iti loke, pāyurgudaṃ, prajananaṃ guhyapradeśaḥ, gaṇḍau gallau,
phalakoṣo'ṇḍakoṣaḥ, jatru grīvāmūlam||5||
akṣidantanāsāpāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣivakṣaḥkakṣāstanasandhibhāgagatāḥ
saphenapūyaraktānilavāhino'ntaḥśalyāśca duścikitsyāḥ;
adhobhāgāścordhvabhāganirvāhiṇo
7, romāntopanakhamarmajaṅghāsthisaṃśritāśca, bhagandaramapi cāntarmukhaṃ
sevanīkuṭakāsthisaṃśritam ||6|| kuṣṭhināṃ
8
viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām | vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi
vraṇe vraṇāḥ ||7||
sādhyabhedān kṛcchrasādhyān darśayannāha- akṣidantanāsetyādi| apāṅgo
bhrūpucchāntaḥ| nitambaḥ kaṭeḥ paścādbhāgaḥ| vakṣa uraḥ, sandhibhāgaḥ
sandhipradeśaḥ| vāhiśabdaḥ saphenapūyādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate|
antaḥśalyā ābhyantaraśalyāḥ| adhobhāgāścordhvabhāganirvāhiṇa iti adhobhāgagatā
ye vraṇāste yadordhvamukhā bhavanti tadordhvabhāganirvāhiṇa ucyante|
romāntopanakhetyādi romāntaḥ keśāntaḥ, upanakhaṃ nakhasamīpaṃ, jaṅghāsthi
gulphajānvantarāsthi| bhagandaramapi cāntarmukhamiti gude abhyantaraṃ mukhaṃ
yasyetyarthaḥ| sevanīkuṭakāsthisaṃśritaṃ ‘bhagandaram’ iti śeṣaḥ, kuṭakāsthi
śroṇikāṇḍāsthi, ‘mayūrāsthi’ iti loko brūte| anye tu ‘kuṭakāsthisaṃśritaṃ’
ityatra ‘upasthasaṃśritaṃ’ iti paṭhanti; teṣāṃ mate upastho mūtramārgaḥ|
viṣajuṣṭānāmiti dūṣīviṣajuṣṭānāṃ puruṣāṇāṃ ye vraṇā ityarthaḥ||6-7||
avapāṭikāniruddhaprakaśasanniruddhagudajaṭharāṇi, granthikṣatakrimayaḥ
pratiśyāyajāḥ koṣṭhajāśca tvagdoṣiṇāṃ pramehiṇāṃ vā ye parikṣateṣu dṛśyante,
śarkarā sikatāmeho vātakuṇḍalikā'ṣṭhīlā dantaśarkaropakuśaḥ kaṇṭhaśālūkaṃ
niṣkoṣaṇadūṣitāśca dantaveṣṭā
visarpāsthikṣatoraḥkṣatavraṇagranthiprabhṛtayaśca
9
yāpyāḥ ||8||
sādhyān dvividhānabhidhāyāsādhyabhedaṃ yāpyaṃ darśayannāha- avapāṭiketyādi|
granthikṣatakrimaya iti granthyupalakṣito yo kṣatastatra ye kṛmaya ityarthaḥ|
pratiśyāyajāḥ koṣṭhajāśca kṛmaya iti sambandhaḥ| tvagdoṣiṇāṃ pramehiṇāṃ vā ye
parikṣateṣu dṛśyanta iti tvagdoṣaprameharogayoḥ kṣate sati ye kṛmayo dṛśyanta
ityarthaḥ| śarkareti aśmarī vātabhinnetyarthaḥ| sikatāmeho mehaviśeṣaḥ|
vātakuṇḍalikāṣṭhīle mūtrāghātaviśeṣau| niṣkoṣaṇadūṣitāśca dantaveṣṭā iti
niṣkoṣaṇaṃ saviṣo dantarañjakānāṃ śāṇo'bhidhīyate; etenaitaduktaṃ bhavati-
dantān rañjayanti ye puruṣāsteṣāṃ yaddantaniśānārthaṃ
10
saviṣaṃ dantakāṣṭhaṃ tena yadā dūṣitā dantaveṣṭā ityarthaḥ| ‘niścakṣaṇadūṣitā’
ityanye paṭhanti, ‘niṣkarṣaṇadūṣitā’ ityapare, tatrāpi sa evārthaḥ|
atrāvapāṭiketyādau pāṭhe ye vraṇāḥ sambhavanti te vraṇā eva yāpyāḥ, ye ca
vyādhayasteṣu vyādhiṣu satsu ye vraṇāste yāpyā ityabhiprāyaḥ||8||
sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā | ghnanti prāṇānasādhyāstu
narāṇāmakriyāvatām ||9||
ta ete nirdiṣṭā na niyamena sādhyāḥ sādhyā eva, yāpyā vā yāpyā
evetyukteṣvaniyamaṃ kriyayā darśayannāha- sādhyā ityādi| ghnanti
prāṇānasādhyāstviti kālāntaraprāṇahāriṇaḥ sadyaḥ prāṇān ghnantītyarthaḥ|
akriyāvatāmiti kriyārahitānāṃ viruddhakriyākāriṇāṃ ca||9||
yāpanīyaṃ vijānīyāt kriyā dhārayate tu yam | kriyāyāṃ tu nivṛttāyāṃ sadya eva
vinaśyati ||10|| prāptā
11
kriyāṃ dhārayati yāpyavyādhitamāturam | prapatiṣyadivāgāraṃ viṣkambhaḥ
sādhuyojitaḥ ||11||
atha kīdṛśo yāpyastamāha- yāpanīyaṃ vijānīyādityādi| yāpye prāṇadhāraṇameva
kriyā karoti na punarvyādhimūlocchedamiti darśayannāha- prāptā kriyetyādi|-
prāptā vaidyena prayuktā| viṣkambhaḥ sthūṇā||10-11||
ata ūrdhvamasādhyān vakṣyāmaḥ- māṃsapiṇḍavadudgatāḥ
prasekino'ntaḥpūyavedanāvanto'śvāpānavadudvṛttauṣṭhāḥ
12, kecit kaṭhinā gośṛṅgavadudgatamṛdumāṃsaprarohāḥ, apare
duṣṭarudhirāsrāviṇastanuśītapicchilāsrāviṇo vā madhyonnatāḥ,
kecidavasannaśuṣiraparyantāḥ śaṇatūlavat snāyujālavanto durdarśanāḥ,
vasāmedomajjamastuluṅgasrāviṇaśca doṣasamutthāḥ,
pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaśca koṣṭhasthāḥ, ta evobhayatobhāgavraṇamukheṣu
pūyaraktanirvāhiṇaḥ, (kṣīṇamāṃsānāṃ ca
13
) sarvatogatayaścāṇumukhā māṃsabudbudavantaḥ, saśabdavātavāhinaśca
śiraḥkaṇṭhasthāḥ, kṣīṇamāṃsānāṃ ca
pūyaraktanirvāhiṇo'rocakāvipākakāsaśvāsopadravayuktāḥ, bhinne vā śiraḥkapāle
yatra mastuluṅgadarśanaṃ tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ kāsaśvāsau vā yasyeti
||12||
māṃsapiṇḍavadudgatā ityādi| prasekinaḥ srāvabahulāḥ| aśvāpānavat
vaḍavāyonivat, udvṛttauṣṭhā utsannavartmānaḥ| kecidavasannaśuṣiraparyantā iti
nimnacchidrāvasānā ityarthaḥ| vasā māṃsaniryāsaḥ, mastuluṅgaḥ
ardhavilīnaghṛtākāro mastakamajjā| doṣasamutthā iti vātādidoṣajā na
punarabhighātajāḥ, te hyevambhūtā api sidhyanti| doṣajānasādhyānabhidhāya
koṣṭhasthān darśayitumāha- pītāsitamūtretyādi| ta eva koṣṭhasthā eva|
ubhayatobhāgavraṇamukheṣviti gudavadanobhayamārgābhyāṃ vraṇamukhamārgeṇa
pūyādivāhinaḥ| sarvavraṇavastugatā vraṇāḥ kīdṛśā asādhyā ityāha- sarvata
ityādi| śiraḥkaṇṭhasthāḥ kīdṛśā asādhyā ityāha- saśabdetyādi| kṣīṇamāṃsānāṃ
kīdṛśā asādhyā ityāha- kṣīṇetyādi| śiraḥkapāle bhinne| kīdṛśā asādhyā ityāha-
bhinne vā śiraḥkapāla ityādi||12||
bhavati cātra- vasāṃ medo'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravet | āgantustu
14
vraṇaḥ sidhyenna sidhyeddoṣasambhavaḥ ||13||
anantaroktamevārthaṃ sukhāvabodhāya ślokena darśayannāha- bhavati
cātretyādi||13||
amarmopahite
15
deśe sirāsandhyasthivarjite | vikāroyo'nuparyeti tadasādhyasya lakṣaṇam
||14||
aparigṛhītānāmapi vraṇānāmavasthāviśeṣaprāptyā'sādhyatvaṃ darśayannāha-
amarmetyādi|- amarmopahite na marmasamīpavyavasthite, deśe śarīrāvayave
tvacītyarthaḥ| sirāsandhyasthivarjita ityatrādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena
sirāsandhyasthyādivarjita ityarthaḥ; etena snāyudhamanīvarjita ityuktam| anye
sirādipadena sthūlasirāvarjita ityāhuḥ| vikāro yo'nuparyeti vikāro'tra vraṇaḥ,
anuparyeti sarvato dhātūn vyāpnoti cikitsyamāno'pi, tadasādhyasya lakṣaṇam;
etena suvaidyopakrame'pi supradeśajāte'pi yadā sarvadhātuvyāptirdṛśyate, tadā
jñāyate karmajo'yaṃ vyādhiriti| anye tu vikāraśabdena
kuṣṭhavātaraktakṣayādīnapi
16
kathayanti||13-14||
krameṇopacayaṃ
17
prāpya
18; dhātūnanugataḥ śanaiḥ | na śakya unmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ
||15|| sa sthiratvānmahattvācca
dhātvanukramaṇena ca | nihantyauṣadhavīryāṇi mantrān duṣṭagraho yathā
||16||
evaṃ vyādheḥ kasyacidutpattāvevāsādhyatvaṃ pratipādyāparasyāpi vyādheḥ
sādhyasyāpyupekṣayā'sādhyatvaṃ darśayannāha- krameṇetyādi| kutaḥ punaḥ
kāraṇādṛṣṭaphalairauṣadhaiḥ sa vyādhirnopaśāmyatītyāha- sa sthiratvādityādi|-
sa iti upekṣito vyādhirityarthaḥ; sthiratvāditi sthiratvamapathyakāriṇo
doṣabāhulyāt| kaścidanupekṣito'pyutpattāveva vyādhirauṣadhavīryāṇi hantītyatra
hetvantaramāha- mahattvācceti|- mahattvaṃ
codarādivyādhinidānabalaprāktanakarmapariṇāmasamprāptiviśeṣairdraṣṭavyaṃ,
cakāreṇa rohiṇikāvalayamukharogiṇāmauṣadhavīryopaghāte svabhāvo'pi heturiti
samuccīyate| dhātvanukramaṇena ceti kuṣṭhādiṣu caitaddraṣṭavyam| duṣṭagraha
19
iti skandāpasmārādika ityarthaḥ||15-16||
ato yo viparītaḥ syāt sukhasādhyaḥ sa ucyate | abaddhamūlaḥ kṣupako
yadvadutpāṭane sukhaḥ ||17||
etannirdiṣṭārthaprakaraṇaviparyayeṇāpi sukhasādhyatvaṃ darśayannāha- ato yo
viparītaḥ syādityādi| marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīsthito yo nānuparyeti sa
sukhasādhya ucyate| kiṃvadityāha
20
- abaddhamūla ityādi| kṣupakaḥ atibālavṛkṣaḥ||17||
tribhirdoṣairanākrāntaḥ śyāvauṣṭhaḥ piḍakī samaḥ | avedano nirāsrāvo vraṇaḥ
śuddha ihocyate ||18||
idānīṃ vraṇasya śuddhilakṣaṇamāha- tribhirdoṣairanākrānta ityādi|
doṣaśabdo'tra doṣakāryeṣu vraṇākṛtigandhavarṇasrāvavedanāsu vartate, kārye
kāraṇopacārāt; yathā- ghṛtamāyuriti
21; tairdoṣākṛtigandhādibhiranākrāntaḥ| ‘tribhirdvandvaiḥ’ ityanye paṭhanti; te
tu dvandvaśabdamabhivyaktau varṇayanti, tena
doṣatrayābhivyaktibhirākṛtyādibhiranākrānta iti sa evārthaḥ| anye tu śītoṣṇaṃ,
mṛdukaṭhinaṃ saṃvṛtavivṛtamiti dvandvatrayaṃ manyante| apare tu ‘dvandvāni
doṣāḥ, te cātra vātādayaḥ,tairanākrānta’ iti vyākhyānayanti| śyāvauṣṭha iti
kiñcitkṛṣṇapāṇḍuḥ, prasīdacchoṇitatvāt; anye śyāvauṣṭhatāṃ
kaṣāyapariṣekābhyaṅgādikṛtāṃ vadanti| piḍakāḥ yasya santi sa piḍakī, piḍakā
vraṇauṣṭhe'ṇumāṃsāṅkurāḥ| ‘apiḍakī’ ityanye paṭhanti, tatra na vidyante piḍakā
asyeti| samaḥ samatalaḥ| avedana iti na vidyate vātādīnāṃ todādivedanā yasya
sa avedanaḥ, sāmānyaśuddhavraṇavedanā tu vidyata eva, yena surūḍhe vakṣyati-
‘aśūnamarujaṃ vraṇam’ iti||18||
kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ | sthirāścipiṭikāvanto rohatīti
tamādiśet ||19||
rohadvraṇalakṣaṇaṃ nirdiśannāha- kapotavarṇapratimā ityādi|-
kapotavarṇapratimāḥ pāṇḍudhūsarāḥ| sthirāḥ kaṭhinā ityarthaḥ| cipiṭikāvanta
iti carmacelīyuktāḥ; viśuṣyamāṇatvāttvacaścarmacelīsambhavaḥ| vraṇe
śuṣkasūkṣmaśvetā yā uccaṭati tvak sā ‘carmacelī’ iti kathyate| anye tu
‘apiṭikāvanta’ iti paṭhanti| rohati rohaṃ gacchati||19||
rūḍhavartmānamagranthimaśūnamarujaṃ vraṇam | tvaksavarṇaṃ samatalaṃ
samyagrūḍhaṃ vinirdiśet ||20||
samyagrūḍhavraṇasya lakṣaṇaṃ darśayannāha- rūḍhavartmānamagranthimityādi|
rūḍhavartmānaṃ rūḍhamārgaṃ rūḍhavraṇavastvityarthaḥ|
agranthipadenopariṣṭācchūnatā
22
niṣiddhā| tvaksavarṇaṃ tvacā samānavarṇamityarthaḥ| samatalamiti sadṛśaṃ
karatalena jihvātalena vetyarthaḥ, anye ‘tvagranthipadenopariṣṭācchūnatā
niṣiddhā,samatalaśabdenādhonimnatā niṣidhyate’ iti vadanti| teṣāṃ mate
‘samastale sa samatala’ iti yojyate||20||
doṣaprakopādvyāyāmādabhighātādajīrṇataḥ | harṣāt krodhādbhayādvā'pi vraṇo
rūḍho'pi dīryate ||21||
kecidatrādhyāyānte rūḍhavraṇavyāpatpāṭhaṃ paṭhanti ‘doṣaprakopāt’ ityādi; ayaṃ
ca ślokaḥ sarveṣvapi nibandheṣvaparigṛhīta ityanārṣaḥ, tasmānna paṭhanīya
iti||21||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṛtyākṛtyavidhirnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ
||23||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
sūtrasthāne trayoviṃśo'dhyāyaḥ||23||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāye srāvādinā sādhyāsādhyavraṇasya leśato'bhidhānāttatprasaṅgena prapañcena sādhyāsādhyavraṇavijñānārthaṃ kṛtyākṛtyavidhirabhidhīyate| kṛtyāścikitsārūpakriyārhāḥ sādhyāḥ, tadviparyayeṇākṛtyā asādhyāḥ| tayorvidhirbhedaḥ, sa ca sādhyasya sukhasādhyatvādirasādhyasya yāpyatvasadyaḥprāṇaharatvādiḥ’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘guṇapañcakaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘ātmavatāṃ punarmitāhāravihārādibhirupadeśairnānyathāmatiḥ pravartate| sarvaṃ caiṣāṃ sādhu bhavati| tasmādeteṣāṃ sukhasādhanīyatamāḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘kṛtyākṛtyavidhau’ iti pā. ↩
- 5 ‘ekasminnityādi’| sarvavayastvādiguṇapañcakamelakena sukhasādhyatamatvaṃ darśayan madhyavidhayā dvitryādiguṇena sukhasādhyataratvādi yathottaraṃ darśayati | atra vayasthā yuvānaḥ, bālānāṃ vedanārhatvābhāvāt’ iti cakraḥ ↩
- 6 ‘atra cādhikaraṇamahimnaiva sukhasādhyatvādiviśeṣo bhavati’ iti cakraḥ ↩
- 7 ‘adhogatānāmūrdhvamukhenāsamyakpūyanirgamāt kṛcchratvam’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘kuṣṭhyādīnāmatiśayaduṣṭadūṣyatayā vraṇakṛcchratvam’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘vraṇayukto granthirvraṇagranthiḥ’ iti cakraḥ ↩
- 10 ‘dantaniśātanārthaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘kriyāyāmiti samyakkriyāyām| prāpteti ucitā’ iti cakraḥ ↩
- 12 udvṛttauṣṭhetyādinaiko'sādhyavraṇaḥ| prasekinaḥ srāvabahulāḥ| vasādisravaṇaṃ pratyekaṃ doṣasamutthavraṇe'sādhyatālakṣaṇam| śiraḥkaṇṭhasthā iti atra śiraḥsthā vā kaṇṭhasthā vā’ iti cakraḥ ↩
- 13 hārāṇacandrasammato'yaṃ pāṭhaḥ ↩
- 14 ‘atrāgantoḥ sādhyatvamaduṣṭatvādvraṇadeśasya sāmānyenaiva’ iti cakraḥ ↩
- 15 ‘amarmopahite iti marmavarjite| deśe iti śarīrapradeśe| tasyaiva viśeṣaṇaṃ- siretyādi| atrādiśabdaṃ luptamicchanti| tena sirāsnāyvādivarjite tvacīti labhyate, anyatra māṃsādau sirādīnāṃ vidyamānatvāt| vikāro yo'nuparyetīti dhātvantareṣvavagāhate kuṣṭhavātaraktādistadasādhyalakṣaṇaṃ, taduktaṃ- ‘evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ| krameṇa dhātūn vyāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ’ (su. ni. a. 6) iti| anye tu vikāro'nuparyetītyanena pratikriyākaraṇe'pi yathoktasukhasādhyadeśabhūto'pi vikāro'nuparyeti vardhate tadbalavadadṛṣṭārabdhatayā'sādhyalakṣaṇamiti vadanti, nahi yathoktadehajātasya vikārasya balavadasādhyatākārakādṛṣṭaṃ vinā vṛddhiryuktā’ iti cakraḥ ↩
- 16 ‘kuṣṭhavātaraktajvarādīnapi’ iti pā. ↩
- 17 ‘sādhyasyāpyupekṣayā dhātvavagāhanenāsādhyatvaṃ darśayannāha- krameṇetyādi| upacayaṃ prāpta iti dhātvavagāhane hetugarbhaṃ viśeṣaṇam| upacayaścāpratīkārādeva jñeyaḥ| śanairityanena cireṇāsya dhātvavasthānaṃ darśayati| atha tatra punaḥ punarbahvauṣadhaṃ kasmāt sādhakaṃ na bhavatītyāha- sa sthiratvādityādi| sthiratve eva hetudvayaṃ mahattvāddhātvanukramaṇena ceti| mahattvena mahādoṣatvaṃ, dhātvanukramaṇena gambhīratvamucyate’ iti cakraḥ ↩
- 18 ‘prāptaḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘duṣṭaḥ’ iti pā. ↩
- 20 kiṃvat? atastvāha’ iti pā. ↩
- 21 ‘ghṛtamāyuriveti’ iti pā. ↩
- 22 ‘agranthimiti anucchūnadṛḍhamāṃsam’ iti cakraḥ ↩