vyādhisamuddeśīyamityādi| vyādhīnāṃ samāsenoddeśaḥ kathanaṃ, tadadhikṛtya
kṛto'dhyāyo vyādhisamuddeśīyaḥ, vyādhisaṅkṣepoddeśīya ityarthaḥ||1-2||
dvividhāstu vyādhayaḥ- śastrasādhyāḥ, snehādikriyāsādhyāśca | tatra
śastrasādhyeṣu snehādikriyā na pratiṣidhyate, snehādikriyāsādhyeṣu śastrakarma
na kriyate ||3||
śastrasādhyatvena snehādisādhyatvena ca vyādhīnāṃ dvaividhyaṃ darśayannāha,-
dvividhā ityādi| śastrasādhyā iti chedyādiprakāreṇa; snehādikriyāsādhyā iti
atrādiśabdena svedanavamanavirecanādayaḥ| tatreti tayormadhye| śastrasādhyeṣu
aṣṭavidhaśastrakarmīyokteṣu bhagandaragranthiprabhṛtiṣu||3||
asmin punaḥ śāstre sarvatantrasāmānyāt
2
sarveṣāṃ vyādhīnāṃ yathāsthūlamavarodhaḥ kriyate | prāgabhihitaṃ
‘tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya’ (sū. a. 1) iti | tacca duḥkhaṃ trividham-
ādhyātmikam, ādhibhautikam, ādhidaivikamiti | tattu saptavidhe
vyādhāvupanipatati | te punaḥ saptavidhā vyādhayaḥ; tadyathā-
ādibalapravṛttāḥ, janmabalapravṛttāḥ, doṣabalapravṛttāḥ,
saṅghātabalapravṛttāḥ, kālabalapravṛttāḥ, daivabalapravṛttāḥ,
svabhāvabalapravṛttā
3
iti ||4||
śalyatantratvādasya tantrasya śastrakriyaivārhati na
snehādikriyetyāśaṅkyobhayakriyādhikāraṃ darśayannāha- asminnityādi| asminniti
sauśrute śalyatantre| punaḥśabdo'tra evārthe| sarvatantrasāmānyāditi
śālākyādīnāṃ sāmānyāt tulyatvāt| yathāsthūlamiti sthūladṛṣṭyā, na
sūkṣmadṛṣṭyetyarthaḥ| etena ye sanāmakā vyādhayasteṣāmavarodhaḥ, nirnāmakānāṃ
punarlakṣaṇadvāreṇa, avarodhaḥ saṅgrahaḥ| kaḥ punarayaṃ vyādhirityāha-
prāgabhihitamityādi| taditi tayoḥ śarīraśarīriṇoḥ; ‘śarīramanasoḥ’ iti kecit|
tacca duḥkhaṃ trividhamiti cakārānna kevalaṃ trividhaṃ saptavidhaṃ ca|
ātmaśabdena samanaskaṃ śarīramucyate| tatra vātapittakaphotthāḥ śarīrabhavā
ādhyātmikāḥ, tathā rajastamobhavāśca; ātmanyadhi adhyātmaṃ, tatra
bhavamādhyātmikam| bhūtāni prāṇinaḥ, bhūteṣvadhikṛtya yadvartate
tadādhibhautikam| devāḥ surāḥ surayonayaśca, deveṣvadhikṛtya yadvartate
tadādhidaivikam| tadeva trividhaṃ duḥkhaṃ bhedāntarahetubhirbahuprakārabhūte
vyādhau samavaitītyāha- tadityādi|- taditi trividhaṃ duḥkham| upanipatati
madhye nipatati| te punariti te trividhā vyādhayaḥ punaḥ saptavidhā
bhavantītyarthaḥ||4||
tatra, ādibalapravṛttā ye śukraśoṇitadoṣānvayāḥ kuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ; te'pi
dvividhāḥ- mātṛjāḥ, pitṛjāśca | janmabalapravṛttā ye māturapacārāt
paṅgujātyandhabadhiramūkaminminavāmanaprabhṛtayo jāyante; te'pi dvividhāḥ
rasakṛtāḥ, dauhṛdāpacārakṛtāśca | doṣabalapravṛttā ye ātaṅkasamutpannā
mithyāhārācārakṛtāśca; te'pi dvividhāḥ āmāśayasamutthāḥ
4, pakvāśayasamutthāśca; punaśca dvividhāḥ- śārīrā, mānasāśca | ta ete
ādhyātmikāḥ ||5||
teṣāṃ saptavidhavyādhīnāṃ krameṇa lakṣaṇānyāha- tatra ādibalapravṛttā ityādi|
tatra teṣu madhye| ādibalapravṛttā duṣṭaśukraśoṇitabalajātāḥ| ke te ityāha- ye
śukraśoṇitadoṣānvayā iti; śukraśoṇitasthitavātādidoṣajanitāḥ| tāneva nāmato
darśayati- kuṣṭhārśaḥprabhṛtaya iti| prabhṛtigrahaṇānmehakṣayādayaḥ| mātṛjā
iti mātuḥ śoṇitajāḥ, pitṛjāśceti pituḥ śukrajāḥ| dvitīyaṃ vyādhibhedaṃ
darśayannāha- janmabalapravṛttā ityādi| janmabalapravṛttā iti
śukraśoṇitaduṣṭiṃ vinā'pi māturapacārabalajātāḥ; apacāra iti
duṣṭāhārācārāvapacāraḥ| mūkā avācaḥ, minmināḥ sānunāsikāḥ, vāmanā
atyantahrasvaśarīrāḥ| dauhṛdāpacārakṛtāśceti
garbhānubhāvānmātuścaturthādimāseṣvindriyārthaprārthanā ‘dauhṛdam’
ityācakṣate; tasyāpacārastu dauhṛdamevāpamānitam, apamānitamalabdhaṃ
garbhasyāhitaṃ vā| atra ‘mūkaminminavāmanaprabhṛtayo jāyante’ ityasyāgre kecit
‘bhuñjate’ ityādi pāṭhaṃ paṭhanti, sa ca pūrṇo na dṛśyate nibandheṣviti na
likhitaḥ| tṛtīyaṃ vyādhibhedaṃ nirdiśannāha- doṣetyādi| doṣā vātādayo
rajastamasī ca, balaṃ śaktiḥ, pravṛttā jātāḥ| ke punasta ityāha- ye
ātaṅkasamutpannā iti| ātaṅkā rogāḥ; yathā- pratiśyāyāt kāsaḥ, kāsāt kṣaya
ityādi| ete ādhyātmikā iti ete ādibalapravṛttā janmabalapravṛttā
doṣabalapravṛttāstraya ādhyātmikāḥ;
śarīrasthavātādirajaḥprabhṛtidoṣajanitatvāt||5||
saṅghātabalapravṛttā ya āgantavo
5
durbalasya balavadvigrahāt; te'pi dvividhāḥ- śastrakṛtā, vyālakṛtāśca | ete
ādhibhautikāḥ ||6||
caturthaṃ vyādhibhedaṃ nirdiśannāha- saṅghātetyādi| saṅghātabalapravṛttā iti
prahāraśaktijātāḥ| ke punasta ityāha- ya āgantava ityādi| vyālakṛtā iti vyālā
duṣṭavyāghrādayaḥ| ete ādhibhautikā iti ete pūrvoktā āgantavaḥ;
ādhibhautikatvaṃ bhūteṣu prāṇiṣvadhikṛtatvāt||6||
kālabalapravṛttā ye śītoṣṇavātavarṣātapaprabhṛtinimittāḥ; te'pi dvividhāḥ-
vyāpannartukṛtāḥ, avyāpannartukṛtāśca
6| daivabalapravṛtā ye devadrohādabhiśaptakā
7
atharvaṇakṛtā upasargajāśca; te'pi dvividhāḥ- vidyudaśanikṛtāḥ,
piśācādikṛtāśca; punaśca dvividhāḥ- saṃsargajā
8, ākasmikāśca | svabhāvabalapravṛttā
9
ye kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtayaḥ; te'pi dvividhāḥ- kālajā, akālajāśca;
tatra parirakṣaṇakṛtāḥ kālajāḥ, aparirakṣaṇakṛtā akālajāḥ | ete ādhidaivikāḥ
10| atra sarvavyādhyavarodhaḥ ||7||
pañcamaṃ vyādhibhedaṃ nirdiśannāha- kālabalapravṛttā ityādi| kālaḥ
śītoṣṇavarṣalakṣaṇaḥ ṣaḍṛtukaḥ| ke punasta ityāha-
śītoṣṇavātavarṣātapaprabhṛtinimittāḥ; te punarjāḍyadāhakampādayaḥ, tathā
vraṇajvarāśca| atra vyāpannartukṛtānāṃ pūrvoddhṛtānnapānauṣadhibhirupacāraḥ,
yathāsvaṃ ca vyādhivihitaṃ bheṣajam ṛtuvyāpatpraśamanaṃ ca, daivavyapāśrayaṃ
ca homādi; avyāpannartukṛtānāṃ punaryathādoṣaṃ yathārogamevopacāraḥ| ṣaṣṭhaṃ
vyādhibhedaṃ nirdiśannāha- daivabalapravṛttā ityādi| daivabalapravṛttā iti
devaśaktijātā ityarthaḥ| ke punasta ityāha- ye devadrohādityādi|
devagogurusiddhānāṃ drohāt| abhiśaptakā iti ṛṣīṇāmākrośajāḥ| ātharvaṇakṛtā
atharvavedapraṇītābhicārikamantraiḥ kṛtā māraṇātmakā vyādhayaḥ| upasargajā iti
upasṛjyanta ityupasargāḥ pīḍitajanasamīpotpannā jvarādayaḥ| vidyudaśanikṛtā
iti latākārā tiryakpatantī vahnirūpā vidyut, muśalavadadhaḥpatanaśīlo
māraṇātmako'śaniḥ| saṃsargajā iti devādidrohakajanasamparkajā ityarthaḥ|
ākasmikā iti vinaiva saṃsargaṃ prāktanakarmapīḍitatvena jātā ityarthaḥ|
upasargajasaṃsargajayorayaṃ viśeṣaḥ- upasargajā
jvarādirogapīḍitajanasamparkādbhavanti; saṃsargajāśca
devādidrohakajanasamparkādbhavanti| ‘devadrohābhiśaptakā’ ityatra kecit
‘upasargābhiśāpābhicārābhiṣaṅgajā’ iti paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ|
saptamaṃ vyādhibhedaṃ darśayannāha- svabhāvabalapravṛttā ityādi|
svabhāvabalapravṛttā iti prakṛtiśaktijātā ityarthaḥ| ke punasta ityāha-
kṣutpipāsetyādi| kālajā iti ye samaye prāptā bhavanti| akālajā asamaye jātā
ityarthaḥ| tatra kālajākālajayorhetubhedena bheda iti darśayati- tatra
parirakṣaṇakṛtā ityādi| parirakṣaṇaṃ rakṣāprayatnaḥ, tasminnapi parirakṣaṇe ye
bhavanti te kālajāḥ; ata eva kālakṛtānāṃ nopacāro'sti yāpyataivāsti
bhojanapānarasāyanādibhiḥ, ātyantikapratīkāro vā
svabhāvavyādhicikitsitoktarasāyanavidhinā| aparirakṣaṇakṛtā iti aparirakṣaṇaṃ
rakṣaṇe'prayatnaḥ, tasmin ye bhavanti te akālakṛtāḥ| teṣāṃ ca yathādoṣaṃ
yathārogaṃ ca pratīkāraḥ| ete ādhidaivikā iti ete kṣutpipāsādayo
daivamadhikṛtya bhavantītyādhidaivikāḥ| kecit “eta ādhidaivikāḥ” ityamuṃ
pāṭhaṃ na paṭhanti| teṣāṃ mate svabhāvabalapravṛttāḥ kṣutpipāsādaya
ādhyātmikamadhye nipatanti| tatra teṣveva saptasu vyādhibhedeṣu
sarvavyādhyuparodhaṃ darśayannāha- atra sarvavyādhyuparodha iti| atreti
atroktasaptavidhavyādhau, uparodhaḥ saṅgrahaḥ||7||
sarveṣāṃ
11
ca vyādhīnāṃ vātapittaśleṣmāṇa eva mūlaṃ; talliṅgatvāddṛṣṭaphalatvādāgamācca |
yathā hi kṛtsnaṃ vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitaṃ sattvarajastamāṃsi na
vyatiricyante, evameva kṛtsnaṃ vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitamavyatiricya
vātapittaśleṣmāṇo vartante |
doṣadhātumalasaṃsargādāyatanaviśeṣānnimittataścaiṣāṃ vikalpaḥ
12| doṣadūṣiteṣvatyarthaṃ dhātuṣu sañjñā- rasajo'yaṃ, śoṇitajo'yaṃ,
māṃsajo'yaṃ, medojo'yaṃ, asthijo'yaṃ majjajo'yaṃ, śukrajo'yaṃ vyādhiriti
||8||
kathaṃ punaḥ sarvavyādhyuparodha ityāha- sarveṣāṃ ca vyādhīnāmityādi| mūlamiti
kāraṇamityarthaḥ| talliṅgatvāditi vātādiliṅgatvāt| liṅgaṃ tu vātādīnāṃ
raukṣyālpasnehādayaḥ, tathā todadāhakaṇḍvādīni kāryāṇi ca| dṛṣṭaphalatvāditi
vātādiharauṣadhairvātādivyādherupaśamanadarśanāt| āgamācca
saviṃśatyekādaśaśatanāṃ vyādhīnāṃ kāryabhūtānāṃ vātapittaśleṣmāṇo hi kāraṇam|
yathāhi kṛtsnamityādi| vikārajātamiti vikārasamūhaṃ; vikārāścātra
trayoviṃśatirmahadādyāḥ| viśvarūpeṇāvasthitamiti jagadrūpeṇa vyāpya
sthitamityarthaḥ| na vyatiricyanta iti na pṛthagbhavantītyarthaḥ| evameva
kṛtsnaṃ vikārajātamityādi vikārajātamiti rogasamūham| avyatiricyeti
aparityajyetyarthaḥ| etena tālliṅgatvādityādinā anumānapratyakṣāgamopamānāni
catvāri pramāṇānyuktāni| nanu, doṣatrayāt kathamādibalapravṛttādayo'neke
vyādhaya ityāha- doṣetyādi| doṣadhātumalasaṃsargāditi saṃsargaḥ saṃyogaḥ;
tadyathā- vātādidoṣarasadhātusaṃsargājjvarādayo
rasādhiṣṭhānāḥ,vātādidoṣarasadhātupurīṣamalasaṃsargādatīsārādayaḥ,
vātādidoṣarasādidūṣyamūtramalasaṃsargādviṃśatirmohāḥ, tathā
vātādidoṣaraktadhātusaṃsargādvātaraktaraktapittavidradhiraktagulmādayaḥ|
āyatanaviśeṣāditi āyatanāni sthānāni, teṣāṃ viśeṣo bheda ityarthaḥ; tadyathā-
saptasvāyataneṣu pañcaṣaṣṭirmukharogāḥ, cakṣurindriyāyataneṣu
ṣaṭsaptatirnetrarogāḥ, nimittataśceti nimittāni vātādayaḥ; tadyathā- pratyekaṃ
vātādijvarāstrayaḥ, sānnipātika ekaḥ, dvandvajāstrayaḥ, āgantuścāṣṭamaḥ;
evamanyadapi nimittato vyādhīnāṃ nānātvaṃ jñeyam| eṣāmiti vyādhīnāṃ, vikalpo
bhedaḥ nānātvamityarthaḥ| dūṣyajanmasañjñā lakṣaṇayā bhavatīti darśayannāha-
doṣadūṣiteṣvatyarthamityādi| doṣaireva dūṣiteṣu dhātuṣvatyarthaṃ doṣajeṣu
vikāreṣu rasajādisañjñā; yathā- ghṛtadagdhastailadagdhastāmradagdho lohadagdha
iti| atra ghṛtādiśabdena ghṛtādistho vahnirlakṣyate, evaṃ rasādijo
vyādhirityatra rasādisthitavātādidoṣā lakṣyante||8||
tatra,
annāśraddhārocakāvipākāṅgamardajvarahṛllāsatṛptigauravahṛtpāṇḍurogamārgoparodhakārśyavairasyāṅgasādākālajavalīpalitadarśanaprabhṛtayo
13
rasadoṣajā vikārāḥ;
kuṣṭhavisarpapiḍakāmaśakanīlikātilakālakanyacchavyaṅgendraluptaplīhavidradhigulmavātaśoṇitārśo'rbudāṅgamardāsṛgdararaktapittaprabhṛtayo
raktadoṣajāḥ
14, gudamukhameḍhrapākāśca;
adhimāṃsārbudārśo'dhijihvopajihvopakuśagalaśuṇḍikālajīmāṃsasaṅghātauṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo
māṃsadoṣajāḥ;
granthivṛddhigalagaṇḍārbudamedojauṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyātisvedaprabhṛtayo
medodoṣajāḥ; adhyasthyadhidantāsthitodaśūlakunakhaprabhṛtayo'sthidoṣajāḥ;
tamodarśanamūrcchābhramaparvasthūlamūlārurjanmanetrābhiṣyandaprabhṛtayo
majjadoṣajāḥ; klaibyāpraharṣaśukrāśmarīśukramehaśukradoṣādayaśca taddoṣāḥ;
tvagdoṣāḥ saṅgo'tipravṛttirayathāpravṛttirvā malāyatanadoṣāḥ;
indriyāṇāmapravṛttirayathāpravṛttirvendriyāyatanadoṣāḥ; ityeṣa
15
samāsa uktaḥ; vistaraṃ
16
nimittāni caiṣāṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ ||9||
cikitsāviśeṣavijñānārthaṃ sukhasādhyatvādikarmabodhārthaṃ ca pratyekaṃ
rasādidhātuvikārān darśayitumāha- tatrānnāśraddhārocaketyādi| annāśraddhā
annavidveṣaḥ| aṅgamarda iti vedanāviśeṣaḥ ‘sphuṭanikā’ iti loke| hṛllāso
hṛdayotkledo'sakṛtṣṭhīvanam| aṅgasāda iti aṅgānāmanutsāhaḥ| rasadoṣajā iti
doṣadūṣitarasajātāḥ| rasajānabhidhāya raktajānabhidhātumāha- kuṣṭhetyādi|
raktajānuktvā māṃsajānāha- adhimāṃsetyādi| māṃsasaṅghāta iti māṃsatāno nāma
mukharogeṣu; ‘māṃsocchrāyaḥ sāmānya eva’ ityanye| māṃsajān kathayitvā
medojānāha- granthītyādi| medojānuktvā'sthijānāha- adhyasthyadhidantetyādi|
adhyasthīni adhikāsthīnītyarthaḥ| adhidantā iti adhikā dantā ityarthaḥ|
todaśūlābhyāṃ sahāsthiśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| asthidoṣānabhidhāya
majjajānāha- tamodarśanetyādi|- tamodarśanam andhakāradarśanam| mūrcchā
cetanācyutiḥ| bhramaḥ cakrārūḍhasyeva| pūrvasthūlamūlārurjanmeti
sthūlamūlānāmaruṣāṃ vraṇānāṃ parvasu janmetyarthaḥ
17| anye tvatra ‘parvagauravasthūlamūlārurjanma’ iti paṭhanti|
majjadoṣānabhidhāya śukradoṣān darśayati- klaibyāpraharṣetyādi|- klaibyamiti
ṣaṇḍhatetyarthaḥ| apraharṣa iti strīviṣaye'nabhilāṣaḥ| taddoṣā iti śukradoṣā
ityarthaḥ| śukrajānuktvā malāyatanadoṣānāha- tvagdoṣā ityādi| tvagdoṣāḥ
kuṣṭhāni| karṇanāsāmukhākṣimalāyataneṣvanyeṣu ca
prajananādyapatyapatheṣvapravṛttiḥ ‘saṅga’ ucyate|
malāyatanadoṣānabhidhāyendriyāyatanadoṣānāha- indriyāṇāmapravṛttirityādi|
samāsaḥ saṅkṣepaḥ| doṣadhātumalasaṃsargāditi yat prāguktaṃ
vyādhinānātvakāraṇaṃ, tathā''yatanaviśeṣāditi yaddvitīyaṃ
vyādhinānātvakāraṇamuktam, etaddvayamapi saṅkṣepeṇābhidhāya nimittataśceti
yaduktaṃ tṛtīyaṃ vyādhinānātvakāraṇaṃ tadabhidhātumāha- vistaramityādi|
nimittāni vātādayaḥ tatkāraṇāni balavadvigrahādīni mithyāprayuktāni snehādīni
ca; jvare tadyathā kāmajvaraḥ krodhajvaro mṛtpāṇḍuroga ityādi; tathā'tīsāre
‘gurvatisnigdharūkṣoṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ’ (u. ta. a. 40) ityādi pratirogaṃ
nirdiṣṭāni| pratirogaṃ vakṣyāma iti roge roge vakṣyāmaḥ||9||
bhavati cātra- kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām | yatra saṅgaḥ
khavaiguṇyādvyādhistatropajāyate
18||10||
vātādīnāṃ śarīre prasaratāṃ sthānasaṃśrayasya vyādhinānātvakāraṇasya hetuṃ
darśayannāha- kupitānāmityādi| khavaiguṇyāt srotovaiguṇyādityarthaḥ||10||
bhūyo'tra
19
jijñāsyaṃ, kiṃ vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca nityaḥ saṃśleṣaḥ paricchedo vā? iti;
yadi nityaḥ saṃśleṣaḥ syāttarhi nityāturāḥ sarva eva prāṇinaḥ syuḥ;
athāpyanyathā
20
vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca, ‘anyatra vartamānānāmanyatra liṅgaṃ na bhavati’ iti
kṛtvā yaducyate vātādayo jvarādīnāṃ mūlānīti tanna | atrocyate- doṣān
pratyākhyāya jvarādayo na bhavanti; atha ca na (nityaḥ) sambandhaḥ; yathāhi
vidyudvātāśanivarṣāṇyākāśaṃ pratyākhyāya na bhavanti, satyapyākāśe kadācinna
bhavanti, atha ca nimittatastata evotpattiriti;
taraṅgabudbudādayaścodakaviśeṣāḥ eva; vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca nāpyevaṃ
saṃśleṣo na paricchedaḥ śāśvatikaḥ, atha ca nimittata evotpattiriti
||11||
pratipādya vyādhīnāṃ doṣāṇāṃ ca kāryakāraṇasambandhaṃ punaranyathā
jijñāsyamāha- bhūya ityādi|- bhūyaḥśabdaḥ punararthe| jijñāsyaṃ
jñātumabhilaṣaṇīyam| etenaitaduktaṃ bhavati- prākkila vyādhīnāṃ vātādimūlatvaṃ
jijñāsitam, atrānyat punarapi jñātumeṣṭavyamityarthaḥ; anye bhūyo bahutaramiti
vyākhyānayanti| kecit ‘bhūyo'tra jijñāsyate’ iti paṭhanti| nityaḥ saṃśleṣa iti
sarvadā apṛthaktvaṃ, yathā- sūryātapayoścandrajyotsnayoḥ pāvakoṣṇatvayoriti|
paricchedo viśleṣaḥ pṛthaktvaṃ; yathā- paṭakuvindakayorghaṭakumbhakārayoḥ
21
kuṇḍalasuvarṇakārayorityādi| athāpyanyatheti
22
ko'rthaḥ? anityaḥ saṃśleṣaḥ| pūrvapakṣamāśaṅkya samādhānamāha- atrocyata
ityādi| pratyākhyāyeti parityajyetyarthaḥ| nanu, yadi doṣān parityajya
jvarādayo na bhavanti, tarhi sambandho'stītyāśaṅkānirākaraṇāyāha- atha ca na
sambandha iti|- ‘sarvadā’ iti śeṣaḥ| kathaṃ na sarvadā sambandha ityatra
dṛṣṭāntamāha- vidyudvātetyādi| ākāśaśabdenākāśastho megha ucyate; satyapyākāśa
iti vidyamāne'pi jalada ityarthaḥ| nimittata iti sāmagrīta ityarthaḥ| tata
eveti tasyāḥ sāmagryā evetyarthaḥ| aparadṛṣṭāntamāha- taraṅgabudbudādaya iti|
taraṅgaḥ jalalaharī| śāśvatika iti nitya ityarthaḥ||11||
bhavati cātra- vikāraparimāṇaṃ ca saṅkhyā caiṣāṃ pṛthak pṛthak |
vistareṇottare tantre sarvābādhāśca vakṣyate
||12||
‘vistaraṃ nimittāni caiṣāṃ pratirogaṃ vakṣyāma’ iti yaduktaṃ prāk tat
pratipādayannāha- vikāraparimāṇaṃ cetyādi| vikāraparimāṇaṃ ceti iyaṃ
samudāyasaṅkhyā, tathā ca ‘vyādhīnāṃ tu sahasraṃ yacchataṃ viṃśatireva ca’-
(u. taṃ. a. 66) ityuttare tantre vakṣyate| saṅkhyā caiṣāṃ pṛthak pṛthagiti
iyamavayavasaṅkhyā; tathā ca- ṣaḍarśāṃsi, catasro'śmaryaḥ, aṣṭādaśa kuṣṭhānīti
nidānasthāne vakṣyate| sarvābādhāśca vakṣyata iti jvarātīsāraśoṣādayaḥ|
cakāro'tra bhinnakrame| tena vikāraparimāṇaṃ ca sarvābādhāścottare tantre
vakṣyata iti sambadhyate; na punaḥ ‘uttare tantre’ iti ‘saṅkhyā caiṣāṃ pṛthak
pṛthag’ ityatra sambadhyate| anye tu vyākhyānayanti “ vikārā
jvarādīnāmupadravarūpatayā tṛṭchardiprabhṛtayaḥ,
tatparimāṇamadhikamadhyahīnabhedena vikāraparimāṇam; ‘aṣṭau jvarāḥ,
ṣaḍatīsārāḥ’ ityādi saṅkhyā ca pṛthak pṛthak; sarvābādhāśca śārīramānasā iti;
sarvametaduttare tantre vakṣyate vyākhyāsyatyācāryaḥ” iti||12||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vyādhisamuddeśīyo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ
||24||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
sūtrasthāne caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ||24||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāye sādhyāsādhyatvamuktaṃ, tacca vyādhīnāṃ snehādinā śastreṇa vā bhavatīti tadbhedapratipādanārthaṃ pravṛttaḥ sarvāneva vyādhīnavaśyapratipādanīyān pratipādayituṃ vyādhisamuddeśīyamāha’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘sarvatantrasāmānyāditi sarvatantraviṣayavyāpakatvāt| yaduktaṃ- ‘yat kiñcidābādhakaraṃ tat sarvaṃ śalyasañjñitam| vyāptānyaṅgānyato'nena śalyajñānena bhūriṇā’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘atrātmaśabdena śarīraṃ bhaṇyate| ātmanyadhivartata ityadhyātmaṃ śārīramānasādidoṣāḥ, tatra bhavamādhyātmikam| bhūtāni bāhyāni vātādīni pṛthivyādīni ca| tena nimittena bhūtamādhibhautikam| duḥkhamupadiśya tatsambandhena vyādhibhedānāha- tattvityādi| vakṣyamāṇasaptavidhe vyādhau tadduḥkhaprasaraṃ upanipatati upagataṃ bhavati vyādhikāryatayā| ādirjīvopakramaḥ, sa ca śukraśoṇitamelakaḥ, tasya balaṃ prakaraṇādvyādhijanikā śaktiḥ, sā ca śukraśoṇitadoṣarūpaiva, tenādibalena bhūtā ādibalapravṛttāḥ| evaṃ janmani balaṃ pūrvajanmavyavasthitā doṣā evetyādi pūrvavad vyākhyeyam| saṃhananaṃ saṃhatiḥ āgantuhetusambandhaḥ| tadbalapravṛttāḥ saṅghātabalapravṛttāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘āmāśayasamutthā nābheruparijāḥ kaphapittajanyā vā| pakvāśayasamutthā nābhyadhogatā vātajanyā vā’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘ye āgantava iti āgantuviśeṣā ityarthaḥ, aparāgantūnāṃ bhūtādīnāmādhidaivike'bhidhānāt| durbalasya balavadvigrahādityāgantuviśeṣakāraṇopalakṣaṇaṃ, tena patanādijanyānāmapi grahaṇam| śastrakṛtā ityatra śastrasya hiṃsakamātropalakṣaṇatayā atiriktābhighātapīḍanādikṛtāśca gṛhyante’ iti cakraḥ ↩
- 6 ‘avyāpannartukṛtāḥ kālasvabhāvakṛtapittādicayādikṛtāḥ|’ iti cakraḥ ↩
- 7 ‘abhiśastakāḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘atra saṃsargajā aupasargikarogisaṃsargajātāḥ| ākasmikāḥ saṃsargajavyatiriktā ādhidaivikā aparidṛśyamānahetutayā ākasmikā bhaṇyante’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘svabhāvo mānuṣaśarīrasya jātipratibaddho'dṛṣṭakṛto bhāvaḥ’ iti cakraḥ|’ ↩
- 10 ‘daivaṃ prāktanaṃ karmādhikṛtya vartate ityadhidaivaṃ, tatra bhūtamityādhidaivike vyutpattimicchāmaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 11 ‘mūlamiti kāraṇam| āgantukāraṇe mānase ca kathaṃ vātādimūlatvamityāha- talliṅgatvāditi| vātādiliṅgayuktatvādityarthaḥ| āgantāvapi hi vātādiliṅgaṃ śarīrakṣobhādavaśyaṃ bhavati, paraṃ tat kiyantamapi kālaṃ vātādicikitsāprayojanakaṃ na bhavati| yaduktaṃ- ‘tatrābhighātajo vāyuḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan’ (ca. ci. a. 3) ityādi| tathā ‘āganturanveti nijaṃ vikāraṃ’ (ca. sū. a. 19) iti | mānase'pi kāmādau doṣakopo bhavatyeva| yaduktaṃ- ‘kāmaśokabhayādvāyuḥ’ (ca. ci. a. 3) ityādi| dṛṣṭaphalatvāditi vātādikriyayā sarvavikāreṣu sādhyeṣūpaśayarūpaphaladarśanāt| āgantāvapi kālānubandhāddoṣakriyayā phalaṃ bhavati| āgamācceti ‘nāsti rogo vinā doṣaiḥ’ (sū. a. 35) ityādi, carake'pyuktaṃ- ‘vikāro dhātuvaiṣamyaṃ’ (ca. sū. a. 9) iti| atra dṛṣṭāntamāha- yathetyādi| vikārajātamiti mahadādīni sapta, ekādaśendriyāṇi, pañcārthāḥ, tathā tadvikārāśca goghaṭādayaḥ| viśvarūpeṇeti sthāvarādiviśvarūpatayā, sattvarajastamasāmeva hi prakṛtirūpāṇāṃ mahadādi sarvaṃ pariṇāma iti sāṅkhyanayaḥ| viśvarūpeṇeti jvarātisāravraṇādirūpeṇa|’ iti cakraḥ ↩
- 12 ‘vikalpā bhavanti’ iti pā. ↩
- 13 ‘arocakastvāhārecchāyāṃ satyāmannasya mukhapraveśane asvādutvāvabodhaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 14 atra ‘raktadoṣāḥ’ iti, ‘raktadoṣāt’ iti ca pā.| evamagre'pi ‘māṃsadoṣāḥ’, ‘māṃsadoṣāt’ ityādi jñeyam ↩
- 15 ‘ityevaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘vistaranimittāni ca’ iti pā. ↩
- 17 yaduktaṃ carake ‘aruṣāṃ sthūlamūlānāṃ parvajānāṃ ca darśanam’ (ca. sū. a.28) iti ↩
- 18 ‘svavaiguṇyāt’ iti pā. ↩
- 19 ‘evaṃ doṣadhātusaṃsargān vikārānabhidhāya jvarādinā saha vātādīnāṃ saṃsargamāhabhūyo'tretyādi| jvarādayo vātādikāryaṃ, kāryaṃ ca samavāyikāraṇena nityasambaddhaṃ, kāraṇaṃ tu nāvaśyaṃ kāryeṇa| yathā- tantustvanutpādyaiva paṭaṃ bhavitumarhati, kintu na punastantuṃ vinā paṭaḥ| ityevamākārā jvarādayo doṣeṣviti darśayannāha- doṣānityādi| atra dṛṣṭānte ‘ākāśaṃ pratyākhyāya’ iti vacanamakāraṇasyākāśasya vidyudādivyāpakatayā uktam| taraṅgabudbudādayaścodakaviśeṣā iti doṣavyādhivat kāryakāraṇatayā tulya eva dṛṣṭāntaḥ| nimittata eveti jvarādijanakavātādikāraṇāt| tata eva vātāderbhavati nānyataścetyevakārārthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 20 ‘athavā’ iti pā.| ‘atheti pakṣopanyāsārtham| vātādīnāṃ jvarādīnāṃ cānyathā paricchede'pi ‘anyatra vartamānānāṃ bhāvānāmanyatra liṅgaṃ na bhavati’ iti kṛtvā iti nyāyāt ‘vātādayo jvarādīnāṃ mūlāni’ iti yaducyate ‘sarveṣāṃ ca vyādhīnāṃ’ ityādinā prāguktena granthasandarbheṇa, tannopapadyate, prāṇināṃ vātādimattve satyapi nityāturatvenālakṣyamāṇatvāt, jvarādīnāṃ vātādiliṅgatvenaivopalambhācceti bhāvaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 21 kuvindakaḥ tantuvāyaḥ ↩
- 22 ‘athavā anyatheti’ iti pā. ↩