athāto'ṣṭavidhaśastrakarmīyamadhyāyaṃ
1
vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān
dhanvantariḥ ||2|| chedyā bhagandarā
granthiḥ ślaiṣmikastilakālakaḥ | vraṇavartmārbudānyarśaścarmakīlo'sthimāṃsagam
||3|| śalyaṃ jatumaṇirmāṃsasaṅghāto
galaśuṇḍikā | snāyumāṃsasirākotho valmīkaṃ śataponakaḥ
||4|| adhruṣaścopadaṃśāśca
māṃsakandyadhimāṃsakaḥ |5|
tatra pūrvaṃ chedyakarmaṇa eva darśitatvāttadbhedameva darśayannāha- chedyā
bhagandarā ityādi| granthiḥ ślaiṣmika iti āmo na tu pakvaḥ| tilakālaka iti
kṣudrarogaparipaṭhitaḥ; na tu śūkadoṣoktaḥ, tasyāsādhyatvāt| vraṇavartmeti
klinno vraṇauṣṭhaḥ| arbudāni sarvāṇi| arśo vātikaṃ ślaiṣmikaṃ ca| carmakīla
iti gudapārśvavartī māṃsāṅkuraḥ| snāyvādibhiḥ saha kothaśabdaḥ pratyekaṃ
sambadhyate, kothaḥ pūtībhāvaḥ| śataponaka iti śūkadoṣapaṭhitaḥ; anye tu
“bhagandaragrahaṇenāpyupāttasya śataponakasya
punarupādānamatyantacchedanārtham, ananyapratīkāratvāt”||1-4||
bhedyā vidradhayo'nyatra sarvajādgranthayastrayaḥ
||5|| ādito ye visarpāśca vṛddhayaḥ
savidārikāḥ | pramehapiḍakāḥ śophaḥ stanarogo'vamanthakāḥ
||6|| kumbhīkānuśayī nāḍyo vṛndau
puṣkarikā'lajī | prāyaśaḥ kṣudrarogāśca puppuṭau tāludantajau
||7|| tuṇḍikerī gilāyuśca pūrvaṃ ye ca
prapākiṇaḥ | bastistathā'śmarīhetormedojā
2
ye ca kecana ||8||
bhedyaviṣayaṃ darśayannāha- bhedyā ityādi| granthayastraya iti
vātapittakaphajāḥ| ādito ye visarpāśceti vātapittaśleṣmajāḥ| vidārikā
kṣudrarogeṣu| avamanthaka iti śūkadoṣeṣu| vṛndāviti ekavṛndo vṛndaśca
kaṇṭhagatarogeṣu| puṣkarikā śūkadoṣeṣu| puppuṭau tāludantajāviti tālupuppuṭo
dantapuppuṭaśca| pūrvaṃ ye ca prapākiṇa iti bhagandarādayaḥ|
bastistathā'śmarīhetoriti aśmarīnimittameva bastirbhedyo nānyahetoḥ, abhede
dhruvamaraṇādbhede ca saṃśayāt||5-8||
lekhyāścatasro rohiṇyaḥ kilāsamupajihvikā | medojo dantavaidarbho
granthirvartmādhijihvikā ||9|| arśāṃsi
maṇḍalaṃ māṃsakandī māṃsonnatistathā |10|
lekhyaviṣayaṃ darśayannāha- lekhyāścatasra ityādi| catasro rohiṇyaḥ iti
vātapittaśleṣmasannipātotthāḥ, raktajāḥ punarekāntāsādhyatvādiha noktāḥ|
vartma iti vraṇavartma netravartma cetyarthaḥ| maṇḍalaṃ kaṇḍūkuṣṭhādīnām|
māṃsakandī svalpamāṃsāṅkuraḥ||9||-
vedhyāḥ sirā bahuvidhā mūtravṛddhirdakodaram
||10||
vedhyaviṣayaṃ darśayannāha- vedhyā ityādi||10||
eṣyā nāḍyaḥ saśalyāśca vraṇā unmārgiṇaśca ye |11|
eṣyaviṣayaṃ darśayannāha- eṣyā ityādi| eṣyā iti lohādiśalākayā'ntaranveṣaṇīyā
ityarthaḥ, śalyasthitijñānārthaṃ, sukhenāpakarṣaṇāya ca| unmārgī
tiryaggatiḥ|11|-
āhāryāḥ śarkarāstisro dantakarṇamalo'śmarī
||11|| śalyāni mūḍhagarbhāśca varcaśca
nicitaṃ gude |12|
āhāryaviṣayaṃ darśayannāha- āhāryā ityādi| āhāryā ākarṣaṇīyāḥ| śarkarāstisra
iti mūtraśarkarā pādaśarkarā dantaśarkarā ceti||11||-
srāvyā vidradhayaḥ pañca bhaveyuḥ sarvajādṛte
||12|| kuṣṭhāni vāyuḥ sarujaḥ śopho
yaścaikadeśajaḥ | pālyāmayāḥ ślīpadāni viṣajuṣṭaṃ ca śoṇitam
||13|| arbudāni visarpāśca
granthayaścāditaśca te | trayastrayaścopadaṃśāḥ stanarogā vidārikā
||14|| su(śu)ṣiro galaśālūkaṃ kaṇṭakāḥ
3
kṛmidantakaḥ | dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ
||15|| pittāsṛkkaphajāścauṣṭhyāḥ
kṣudrarogāśca bhūyaśaḥ |16|
visrāvyaviṣayaṃ darśayannāha- srāvyā ityādi||12-15||-
sīvyā
4
medaḥsamutthāśca bhinnāḥ sulikhitā gadāḥ
||16|| sadyovraṇāśca ye caiva
calasandhivyapāśritāḥ
5|17|
sīvyaviṣayaṃ darśayannāha- sīvyā ityādi| medaḥsamutthā iti ye kecana
medobhavavikārāḥ| bhinnā iti vidīrṇā ityarthaḥ| sulikhitā gadā iti
niravaśeṣalikhitā ityarthaḥ| vyapāśritā iti viśeṣeṇāśritā ityarthaḥ| ‘sādhyāḥ’
iti kecit paṭhanti||16||-
na kṣārāgniviṣairjuṣṭā na ca mārutavāhinaḥ
||17|| nāntarlohitaśalyāśca... |18|
atha ke na sīvyā ityāha- na kṣāretyādi||17||
... teṣu samyagviśodhanam |18|
teṣu kiṃ kartavyamityāha- teṣvityādi|18|-
pāṃśuromanakhādīni calamasthi bhavecca yat
||18|| ahṛtāni yato'mūni pācayeyurbhṛśaṃ
vraṇam | rujaśca vividhāḥ kuryustasmādetān viśodhayet
||19||
kān viśodhayedityāha- pāṃśvityādi| anye ‘tṛṇādīni’ iti paṭhanti| kasmādete
viśodhyā ityāha- ahṛtānītyādi||18-19||
tato vraṇaṃ samunnamya sthāpayitvā yathāsthitam | sīvyet
6
sūkṣmeṇa sūtreṇa valkenāśmantakasya vā
||20|| śaṇajakṣaumasūtrābhyāṃ snāyvā bālena
vā punaḥ | mūrvāguḍūcītānairvā sīvyedvellitakaṃ śanaiḥ
||21|| sīvyedgophaṇikāṃ vā'pi sīvyedvā
tunnasevanīm | ṛjugranthimatho vā'pi yathāyogamathāpi vā
||22|| deśe'lpamāṃse sandhau ca sūcī
vṛttā'ṅguladvayam | āyatā tryaṅgulā tryasrā māṃsale cā'pi pūjitā
||23|| dhanurvakrā hitā
marmaphalakośodaropari | ityetāstrividhāḥ sūcīstīkṣṇāgrāḥ susamāhitāḥ
||24||
kārayenmālatīpuṣpavṛntāgraparimaṇḍalāḥ | nātidūre nikṛṣṭe vā sūcīṃ karmaṇi
pātayet ||25|| dūrādrujo vraṇauṣṭhasya
sannikṛṣṭe'valuñcanam ||26||
tatra saptānāṃ chedyādikarmaṇāmavacāraṇasyānyatra darśitatvāt sīvyasya
punaratraiva vistareṇa nirdiśannāha- tato vraṇamityādi| samunnamya unnataṃ
kṛtvā| aśmantakaḥ amlaloṭakasadṛśo vṛkṣaḥ| kṣaumamiti kṣumā atasī tasyā idaṃ
kṣaumam| snāyuriti śaṇākāra upadhātuviśeṣaḥ, yena dhanūṃṣi nahyante| mūrvā
caurasnāyuḥ, yayā pūrvadeśe guṇān kurvanti dhanuṣām| anye
kovidārasadṛśayugmapatrāṃ latāviśeṣāṃ mūrvāmācakṣate| tānairiti
tantubhirityarthaḥ| vellitakaṃ vakram| gophaṇikāṃ gophaṇākārām|
tunnasevanīmiti yathā vastraṃ pāṭitaṃ tantuvāyakāḥ sandadhati
tadvattunnasevanīṃ sīvyet| ṛjugranthimiti ṛjugrantheḥ sadṛśo bandho yasyāṃ
sevanyāṃ sā ṛjugranthiḥ| tryasreti tridhāretyarthaḥ| phalakoṣaḥ aṇḍakoṣaḥ|
susamāhitāḥ iti suhastā ityarthaḥ| parimaṇḍalā iti vartulā ityarthaḥ|
sannikṛṣṭe nikaṭa ityarthaḥ| avaluccanamiti truṭanamityarthaḥ||20-26||-
atha kṣaumapicucchannaṃ susyūtaṃ
7
pratisārayet | priyaṅgvañjanayaṣṭyāhvarodhracūrṇaiḥ samantataḥ
||27|| śallakīphalacūrṇairvā kṣaumadhyāmena
vā punaḥ | tato vraṇaṃ yathāyogaṃ baddhvā''cārikamādiśet
8||28||
sīvanasya paścātkarma darśayannāha- atha kṣaumetyādi| kṣaumeṇa atasīvastreṇa,
picunā kārpāsatūlena, ābhyāṃ dvābhyāṃ channamityarthaḥ| susyūtamiti
‘samyaksīvitam’ iti loke| pratisārayet avacūrṇayedityarthaḥ|
avacūrṇanadravyāṇyāha- priyaṅgvañjanetyādi| añjanaṃ sauvīrāñjanam| samantata
iti sarvatretyarthaḥ| kṣaumadhyāmeneti atasībhavavastrabhasmanā|
ācārikamādiśediti vraṇitopāsanīyoktamācāraṃ kathayedityarthaḥ| kecidiha
chedyādīni gadyenaiva paṭhanti yāvat ‘baddhvā''cārikamādiśet’ iti||27-28||
etadaṣṭavidhaṃ karma samāsena prakīrtitam | cikitsiteṣu kārtsnyena
vistarastasya vakṣyate ||29||
saṅkṣepoktiriyaṃ, vistaro'sya vakṣyata iti darśayannāha- etadityādi|
aṣṭagrahaṇaṃ punaryadiha kṛtaṃ taccarakoktaṣaṭsaṅkhyānirākaraṇārtham
9||29||
hīnātiriktaṃ tiryak ca gātracchedanamātmanaḥ | etāścatasro'ṣṭavidhe karmaṇi
vyāpadaḥ smṛtāḥ ||30||
tatrāṣṭānāmapi karmaṇāṃ vyāpadaṃ darśayannāha- hīnātiriktamityādi|
gātracchedanamātmanaḥ iti śastrakarma kurvataḥ svaśarīra
10
chedanamityarthaḥ| catasro vyāpada iti; anye tu ‘etā hi tisra’ iti paṭhanti;
sa tu pramādapāṭhaḥ||30||
ajñānalobhāhitavākyayogabhayapramohairaparaiśca bhāvaiḥ | yadā prayuñjīta
bhiṣak kuśastraṃ tadā sa
11
śeṣān kurute vikārān ||31||
vyāpado hetūn darśayannāha- ajñānetyādi| ahitavākyayogaḥ śatruvacanaprayogaḥ|
pramohe vaicittyam
12| aparaiśca bhāvairiti prayojanavyagratvādibhirityarthaḥ| kuśastramiti
13
īṣacchastram| sa śeṣāniti sa iti vaidyaḥ śeṣān aparānityarthaḥ||31||
taṃ kṣāraśastrāgnibhirauṣadhaiśca bhūyo'bhiyuñjānamayuktiyuktam |
jijīviṣurdūrata eva vaidyaṃ vivarjayedugraviṣāhitulyam
||32||
prāguktājñānādidoṣadūṣitaṃ vaidyaṃ pratyāturaḥ kiṃ kuryādityāha- taṃ
kṣāraśastrāgnibhirityādi| taṃ tathāvidhaṃ bhiṣakchadmacaram| ayuktiyuktaṃ
yathā bhavatītyarthaḥ| jijīviṣuḥ jīvitumicchuḥ| dūrata eva vaidyaṃ
vivarjayediti tasmai darśanamapi na dadyāt||32||
tadeva yuktaṃ tvati marmasandhīn hiṃsyāt sirāḥ snāyumathāsthi caiva |
mūrkhaprayuktaṃ puruṣaṃ kṣaṇena prāṇairviyuñjyādathavā kadācit
||33||
hīnavyāpadamabhidhāyātiriktaśastravyāpadaṃ darśayannāha- tadevetyādi|- tadeva
śastraṃ, yuktaṃ prayuktaṃ, tu punararthe, atīti atiśayena, prāṇairviyuñjyāditi
prāṇaiḥ saha viyogaṃ kārayedityarthaḥ||33||
bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho viceṣṭanaṃ saṃlayanoṣṇate
14
ca | srastāṅgatā mūrcchanamūrdhvavātastīvrā rujo vātakṛtāśca tāstāḥ
||34|| māṃsodakābhaṃ rudhiraṃ ca gacchet
sarvendriyārthoparamastathaiva | daśārdhasaṅkhyeṣvapi vikṣateṣu sāmānyato
marmasu liṅgamuktam ||35||
marmasandhisirāsnāyvasthipañcānāṃ chedanāt pañcaprakārāmatiriktaśastravyāpadaṃ
darśayitvedānīṃ teṣveva marmādiṣu viddheṣu yāni liṅgāni bhavanti tāni
sāmānyena darśayannāha- bhrama ityādi|- bhramaḥ cakrārūḍhasyeva| pralāpaḥ
asambaddhabhāṣaṇam| patanam anūrdhvasthitiḥ| pramohaḥ naivātyantaṃ cittanāśaḥ|
viceṣṭanaṃ vigatakāyaparispandanam| saṃlayanaṃ suṣuptāvasthasyeva
cittasyākarmaṇyatā| uṣṇatā śarīrasya paritāpaḥ| srastāṅgatā śarīraśaithilyam|
mūrcchanaṃ cetanācyutiḥ| ūrdhvavāta iti śvāso'trābhipreto na rogaviśeṣaḥ|
māṃsodakābhaṃ māṃsadhāvanajalasadṛśam| uparamo nivṛttiḥ| daśārdhasaṅkhyeṣviti
15
‘tadeva yuktaṃ’ ityādiślokokteṣu marmasandhiśirāsnāyvasthiṣu pañcasu kṣateṣu
viddheṣu||34-35||
surendragopapratimaṃ prabhūtaṃ raktaṃ sravedvai kṣatataśca vāyuḥ | karoti
rogān vividhān yathoktāṃśchinnāsu
16
bhinnāsvathavā sirāsu ||36|| kaubjyaṃ
śarīrāvayavāvasādaḥ kriyāsvaśaktistumulā rujaśca | cirādvrraṇo rohati yasya
cāpi taṃ snāyuviddhaṃ manujaṃ vyavasyet
||37|| śophātivṛddhistumulā rujaśca
balakṣayaḥ parvasu bhedaśophau | kṣateṣu sandhiṣvacalācaleṣu syāt
sandhikarmoparatiśca liṅgam ||38|| ghorā
rujo yasya niśādineṣu sarvāsvavasthāsu na
17
śāntirasti | tṛṣṇāṅgasādau śvayathuśca ruk
18
ca tamasthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||39||
amarmaviddhasirādiliṅgaṃ darśayannāha- surendatyādi| surendragopapratimamiti
indragopakīṭasannibhamityarthaḥ| yathoktāniti
śoṇitavarṇanīyoktaśirorogādhimanthādīn| kaubjyamityādi kaubjyamiti
antarbahirāyāmajaṃ dvidhā| avayavāvasāda iti avayavasya svakarmaṇyasāmarthyam|
kriyāsvaśaktiriti sāmānyena sarvaśarīrasya,
kriyāścātrotkṣepaṇāpakṣepaṇaprasāraṇākuñcanalakṣaṇāḥ| tumulā gahanāḥ; anye tu
“vātapittaśleṣmajanitā ekatra vyākulībhūtavedanāstumulā ucyante” iti vadanti|
vyavasyet jānīyādityarthaḥ| śophātivṛddhirityādi śophaḥ prasiddhaḥ| parvasviti
sandhiṣu| bhedaḥ sphuṭanamiva| caleṣviti śākhāhanukaragrīvāsu calāḥ
sandhayaḥ||36-39||
yathāsvametāni vibhāvayecca liṅgāni marmasvabhitāḍiteṣu |40|
sirādīnāṃ marmarahitānāṃ viddhalakṣaṇamabhidhāya
sirādimarmaviddhalakṣaṇamatideśena darśayannāha- yathāsvamityādi| cakāro'yaṃ
bhinnakrame etāni cetyatra draṣṭavyaḥ, tena na kevalaṃ bhramapralāpādīni
pūrvoktāni , kintu
19
avamarmaviddhasirādiliṅgānyapi yathāsvaṃ boddhavyānītyarthaḥ|40|-
sparśaṃ na jānāti vipāṇḍuvarṇo yo māṃsamarmaṇyabhitāḍitaḥ syāt
||40||
anuktasya māṃsasya marmaviddhalakṣaṇaṃ darśayannāha- sparśamityādi|
sirādivanmāṃsamapi pūrvaṃ kuto na nirdiṣṭamiti cet?
kevalamāṃsaviddhasyāvyāpakatvāt| kecidācāryā bhramapralāpādīni liṅgāni
sadyaḥprāṇaharādīnāṃ marmaṇāṃ manyante, ata eva teṣāṃ mate
daśārdhasaṅkhyeṣvityatra
sadyaḥprāṇaharakālāntaraprāṇaharaviśalyaprāṇaharavaikalyakararujākarākhyeṣu
pañcasu marmasviti vyākhyānaṃ, tathā teṣāṃ mate yāni sirādīnāṃ
‘surendragopapratimāṃ’ ityādilakṣaṇānyuktāni tānyapi sirādimarmaviddheṣu
jñātavyāni, na punarmarmarahitasirādividdheṣu, ata eva teṣāṃ mate
‘yathāsvametāni vibhāvayecca’ ityatra na cakārārthaṃ kathayanti, kintu
surendragopapratimamityādyuktalakṣaṇeṣvantarbhāvayanti
yathāsvamityādipāṭham||40||
ātmānamevātha jaghanyakārī śastreṇa yo hanti hi karma kurvan |
tamātmavānātmahanaṃ kuvaidyaṃ vivarjayedāyurabhīpsamānaḥ
||41||
atiriktaśastravyāpadamabhidhāya vaidyasyaivātmagātracchedanavyāpadaṃ
darśayannāha- ātmānamevetyādi| ātmānameveti svāṅgamevetyarthaḥ;
śastragrahaṇadhāraṇāvacāraṇānabhijñatvāddhinastītyarthaḥ| jaghanyakārī
atihīnakarmakārī| taṃ tathāvidhaṃ kuvaidyam| ātmavān buddhimān, ‘ātura’ iti
śeṣaḥ| ātmahanam ātmacchedinam, ātmatudam iti kecit paṭhanti| āyuḥ
jīvitam||41||
tiryak praṇihite śastre doṣāḥ pūrvamudāhṛtāḥ | tasmāt pariharan doṣān
kuryācchastranipātanam ||42||
tiryakśastrapraṇidhānakarmavyāpadaṃ darśayannāha- tiryakpraṇihita ityādi|
doṣāḥ pūrvamudāhṛtā iti agropaharaṇīyādhyāye ‘sirāsnāyucchedanam’ (sū. a.5)
ityādayo doṣāḥ| doṣaparihāraṃ darśayannāha- tasmādityādi||42||
mātaraṃ pitaraṃ putrān bāndhavānapi cāturaḥ | apyetānabhiśaṅketa vaidye
viśvāsameti ca ||43|| visṛjatyātmanā''tmānaṃ
na cainaṃ pariśaṅkate |44|
idānīṃ vaidyaṃ pratyātureṇa kiṃ kartavyamityāha- mātaramityādi| atra śloke
prathamo'piśabdaḥ samuccaye, dvitīyastu sambhāvanāyām| visṛjati dadāti| ātmanā
svayameva| ātmānaṃ śarīram| enaṃ vaidyam||43||-
tasmāt putravadevainaṃ pālayedāturaṃ bhiṣak
||44||
vaidyenaivaṃvidhe āture viśvaste yat kartavyaṃ tadāha- tasmādityādi|
emāturamityatra sambandhaḥ| sādhvekaputravat pālayedityarthaḥ||44||
dharmārthau kīrtimityarthaṃ
20
satāṃ grahaṇamuttamam | prāpnuyāt svargavāsaṃ ca hitamārabhya karmaṇā
||45||
samyakpālane mahadeva phalaṃ bhavatīti darśayannāha- dharmārthāvityādi| satāṃ
grahaṇamuttamamiti śiṣṭānāṃ madhye grahaṇamupādānamuttamaṃ
bhavatītyarthaḥ||45||
karmaṇā kaścidekena dvābhyāṃ kaścittribhistathā | vikāraḥ sādhyate
kaściccaturbhirapi karmabhiḥ ||46||
sādhyo'pi vyādhiranekakarmasādhyo bhavatīti darśayannāha- karmaṇetyādi|
karmaṇeti chedyādikena snehādikena vā; apiśabdāt pañcādibhirapi| kecit
‘dharmārthau’ ityādiślokamadhyāyānte paṭhanti||46||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'ṣṭavidhaśastrakarmīyo nāma
pañcaviṃśo'dhyāyaḥ ||25||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne pañcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ||25||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘aṣṭavidhaśastrakarmaṇyamadhyāyaṃ’ iti pā. | “athātaḥ śastrakarmavidhiviniścayamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| chedyāstu bhagandarārśo'rbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakamedogranthiśleṣmanimittāścāmayāstathāmāṃsasirāsnāyukotho māṃsakandī māṃsāsthigatamapi śalyamutsaṅgaḥ śataponako jatumaṇirvalmīkamadhruṣo'dhimāṃsamāṃsasaṅghātagalaśuṇḍikā ityevamādayo vikārāḥ||2|| bhedyāstu sarvajāmṛte vidradhyanuśayī pramehapiḍakā granthayaśca visarpāścāditastrayastrayo vṛddhayaśca vidārikāvamanthaupuṣkarikā nāḍyaḥ stanarogāśca sahopadaṃśaiḥ śothāśca sarvasarāḥ prāyaśaḥ kṣudrarogāstālupuppuṭatuṇḍikerīgilāyuprabhṛtayo'ntaḥ pūyaśalyā ye ca bhedaḥ samutthā aśmarīhetorbastiśca||3|| lekhyāścatasro rohiṇyo vraṇanetravartmārśo'dhijihvopajihvāmāṃsocchrāyāḥ kilāsā dantavaidarbhaḥ pañca medojāśca||4|| vedhyāstu sirodaravṛddhiprabhṛtayaḥ||5|| eṣyāstu gatimanto ‘nāḍyaḥ’ śalyāni ca||6|| āhāryāstu dantāntaḥ- śarkarāśmarīmūḍhagarbhaṅkarṇamalaśalyāni pādaśarkarāśca||7|| visrāvyāvidradhiḥ sarvā bhavedanyatra sarvajāt||8||’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 2 cakrastu ‘pañca medaḥsamutthānā’ iti paṭhitvā, ‘galāgaṇḍagranthyapacyarbudavṛddhayaḥ’ iti vyākhyānayati ↩
- 3 kaṇṭakā jihvākaṇṭakāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘sīvyā bhedaḥ samutthāśca bhitvā vilikhitā gadāḥ| kaphagranthiralpapāliḥ karṇaḥ sadyovraṇāśca ye|| śirolalāṭākṣikūṭakarṇauṣṭhanāsāgaṇḍakṛkāṭikābāhūdarasphikpāyuprajananamuṣkādiṣu pradeśeṣvacaleṣu māṃsavatsu ca sīvyet| jānukūrparasandhyādiṣu ca pracaleṣvalpamāṃseṣu na sīvyet| vāyunirvāhiṇo'ntarlohitaśalyāḥ saviṣāśca na sīvyāḥ| tatra sīvyaṃ vraṇamabhisamīkṣya calāsthipāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīnapohyotkṛṣya yathāsthānaṃ sthāpayitvā snāyusūtrabālānāmanyatamena sīvyet, tṛṇāśmantakamūrvātasīnāṃ valkalaiḥ| sūcyastu tisra upadiśyante- dvyaṅgulātryaṅgulā dhanurvakreti| tatra māṃsaleṣvavakāśeṣu tryasrā, sandhyasthisvalpamāṃseṣvavakāśeṣu ca dvyaṅgulā vṛttā, pakvāmāśayayormarmasu ca dhanurvakrā'rdhatṛtīyāṅgulā| gophaṇikā tunnasevanī villitakamṛjugranthiśceti samāsena sīvanavikalpāḥ| teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ| teṣāṃ prahāramāsādyopayogaṃ buddhvā bandhe na cātisannikṛṣṭāṃ viprakṛṣṭāmalpagrāhiṇīmatigrāhiṇīṃ vā sūcīṃ pātayet| bhavati cātra- dūre nipatitā bādhaṃ sannikṛṣṭe'valuñcanam| alpagrahāttadvadeva vraṇe kuryādatastyajet|| samyak sīvitamavekṣya madhughṛtairañjanamadhukarodhrāpriyaṅguśallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇaiḥ pratisārya bandhenopacaret|| bhavanti cātra ślokāḥ- etadaṣṭavidhaṃ karma” ityādistāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘calasandhivyayāśrayāḥ’ iti pā ↩
- 6 ‘sūtrādibhiryathāyogyatayā sīvyediti yojyam| vellitabandhavadvellitakam| tryasratvaṃ bṛhattvaṃ ca māṃsalāvakāśasya dūravedhyatvāt| sandhyādīnāmalpavedhyatayā vṛttātvamalpatvaṃ ca| pakvāśayādāvantaḥ praveśatayā vakrā’ iti cakraḥ ↩
- 7 ‘saṃsyūtaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘atra vraṇarohe krameṇa sūtracchedo'pi jñeyaḥ| yaduktaṃ bhoje- “yadā manyeta saṃśliṣṭāṃ peśyā peśīṃ tvacā tvacam| tadā bandhanamekaṃ dve trīṇi vā mokṣayet kramāt” iti cakraḥ ↩
- 9 ‘pāṭanaṃ vyadhanaṃ caiva chedanaṃ lekhanaṃ tathā| pracchānaṃ sīvanaṃ caiva ṣaḍvidhaṃ śastrakarma tat” (ca. ci. a. 25) iti ↩
- 10 ‘svaśarīrocchedanam’ iti pā. ↩
- 11 ‘saśeṣān’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 12 ‘pramoho jñānavato'pi karmasamaye sammohaḥ|’ iti cakraḥ ↩
- 13 ‘īṣadartho'yaṃ kuśabdaḥ kriyāviśeṣaṇam’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 14 hārāṇacandrastu ‘saṃlapanoṣṇate ca’ iti paṭhati, ‘saṃlapanaṃ rahasi bhāṣaṇaṃ, cittavibhramādaspaṣṭamananyāpekṣibhāṣaṇamityetat’ iti vyākhyānayati ca ↩
- 15 ‘daśārdhasaṅkhyeṣviti sirāsnāyvasthisandhimāṃsātmakatayā pañcasaṅkhyakeṣu marmasu’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 16 ‘sirāsu cchinnāsvatha vikṣatāsu’ iti pā. ↩
- 17 ‘ca naiti śāntim’ iti pā. ↩
- 18 ‘rūkṣaḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘kintu’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 20 ‘kīrtiprītyarthaṃ’ iti pā ↩