athātaḥ pranaṣṭaśalyetyādi||1-2||
‘śala’ ‘śvala’ āśugamane dhātūḥ; tayorādyasya śalyamiti
2
rūpam ||3||
tatra śalyasya svakīyalakṣaṇabodhārthaṃ niruktiṃ darśayannāha- śaletyādi|
‘śala’ ‘śvala’ āśugamana iti ‘śala’ ‘śvala’ āśugatau
dhātūanayorāśugamanamityarthaḥ, tayorādyasya śaladhātoḥ śalyamiti rūpaṃ
niṣpadyata ityarthaḥ; ‘śala’ hiṃsāyāṃ dhātuḥ tasya śalyamiti rūpama iti kecit
paṭhanti; apare ‘śala’ ‘rujāyām’ iti paṭhanti||3||
taddvividhaṃ śārīramāgantukaṃ ca ||4||
tasya cikitsopayogibhedaṃ darśayannāha- tadavityādi||4||
sarvaśarīrābādhakaraṃ śalyaṃ, tadihopadiśyata ityataḥ
3
śalyaśāstram ||5||
kathaṃ punaḥ śalyaśāstrametaducyata ityāha- sarvaśarīretyādi|- sarvaśarīre
yena abādhā bhavati tat śalyaṃ; tadihopadiśyate kathyate'taḥ,
śalyaśāstrametadityarthaḥ||5||
tatra
4
śārīraṃ dantaromanakhādi dhātavo'nnamalā doṣāśca duṣṭāḥ; āgantvapi
śārīraśalyavyatirekeṇa yāvanto bhāvā duḥkhamutpādayanti
||6||
śārīrāgantukayorbhedamāha- tatretyādi| ādiśabdāt kaiścit śmaśrupūyapakṣmāṇi
gṛhyante| dhātavo rasādayaḥ; malā
mūtrapurīṣakarṇamalasvedanetraviṭprabhṛtayaḥ, doṣā vātādayaḥ| paramete
dhātvannadoṣā duṣṭāḥ santaḥ śalyabhūtāḥ; amumevārthaṃ kecidduṣṭāśceti cakārāt
kathayanti| dhātavo'nnamalā ityādyasamastānāṃ pṛthagupādānaṃ yat kṛtaṃ
tadupadhātugrahaṇārtham| āgantuśalyaṃ pratipādayannāha- āgantvapītyādi| bhāvā
iti padārthātṛṇakāṣṭhapāṣāṇalohaloṣṭraprabhṛtayaḥ||6||
adhikāro hi lohaveṇuvṛkṣatṛṇaśṛṅgāsthimayeṣu; tatrāpi viśeṣato loheṣveva
5, viśasanārthopapannatvāllohasya; lohānāmapi
durvāratvādaṇumukhatvāddūraprayojanakaratvācca śara evādhikṛtaḥ | sa ca
dvividhaḥ karṇī
6, ślakṣṇaśca; prāyeṇa vividhavṛkṣapatrapuṣpaphalatulyākṛtayo vyākhyātāḥ,
vyālamṛgapakṣivakrasadṛśāśca ||7||
tatrāpi
7
prasiddhaśalyabhedān darśayitumāha- adhikāro hītyādi| adhikāro yogyatvaṃ
śalyatvena lohādiṣu| lohādibhirmayaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| teṣāṃ madhye
lauhasya prādhānyaṃ darśayannāha- tatrāpīti; teṣāmapi madhye| viśeṣata
atiśayena| loheṣveveti ‘adhikāraḥ’ ityanuvartate| kathaṃ punarloheṣvevādhikāra
ityatra hetumāha- viśasanārthopapannatvāllohasyeti;
māraṇārthuyuktatvāllohasyetyarthaḥ| loheṣvapi kuntādibhedenānekaprakāreṣu
śarasyaiva prādhānyaṃ darśayannāha- lohānāmityādi|- lohādīnāmapi kuntādīnāmapi
madhya ityarthaḥ| śaraḥ kāṇḍaḥ, adhikṛta iti yogya ityarthaḥ| anye tu
‘durvāratvāt’ ityatra ‘nirvāhitvāt
8
’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- deśāddeśāntaraprāpaṇaśīlatvādityarthaḥ;
anye tu ‘nirvāsitvāt’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| tasya
śarasyāpaharaṇopayogibhedaṃ darśayannāha- karṇītyādi|- karṇīti karṇayuktaḥ,
ślakṣṇaḥ akarṇa ityarthaḥ| ‘karṇavāna’ ityanye paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ|
tadākṛtīnāmānantyena darśayitumaśakyatvāt saṅkṣepeṇa
sadṛśanānāvidhavastvākṛtisārūpyeṇa darśayannāha- prāyeṇetyādi| prāyeṇeti
bāhulyenetyarthaḥ| vividhavṛkṣapatrākṛtayaḥ pippalapatrakaravīrapatrādyākārāḥ,
puṣpākṛtayo mālatīkumudotpalapatrādyākārāḥ, phalākṛtaya elādyākārāḥ|
siṃhavyāghrādimukhasadṛśāḥ sarpaphaṇākārā vā; mṛgavaktrasadṛśāḥ
śrugālamārjārādimukhasamānāḥ; pakṣivaktrasadṛśāḥ kākakaṅkādivaktrasadṛśāḥ
9||7||
sarvaśalyānāṃ
10
tu mahatāmaṇūnāṃ vā pañcavidho gativiśeṣa ūrdhvamadho'rvācīnastiryagṛjuriti
||8||
śarāṇāmāharaṇopayogigatibhedān darśayitumāha- sarvaśalyānāmityādi| tatra,
ūrdhvagativiśeṣo'dhastādāgatasya śarasya, adhogativiśeṣa upariṣṭādāgatasya
śarasya, arvācīnagativiśeṣaḥ paścādāgatasya śarasya, tiryaggativiśeṣaḥ
pārśvābhyāmāgatasya śarasya, ṛjugativiśeṣo'gradeśādāgatasya śarasya| anye tu
vyatyayena pañcagatipāṭhaṃ paṭhanti, kiñcidanyathā vyākhyānayanti;
taccāsmābhirvistarabhayānna likhitam| anye tu ‘śarīre sarvaśalyānāṃ’
ityādipāṭhaṃ paṭhanti||8||
tāni
11
vegakṣayāt pratighātādvā tvagādiṣu vraṇavastuṣvatiṣṭhante,
dhamanīsroto'sthivivarapeśīprabhṛtiṣu vā śarīrapradeśeṣu
||9||
yathā śalyāni śarīre sthitiṃ kurvanti tathā hetuṃ darśayannāha- tānītyādi|
tāni śalyāni marmāvaraṇeṣu sannāhādiṣu pratighātādveganivṛtterityarthaḥ|
tvagādiṣvityatrādiśabdānmāṃsasirāsnāyusandhikoṣṭhāsthimarmāṇi gṛhyante|
avatiṣṭhanta iti ‘śalyāni’ iti śeṣaḥ| śalyāvasthāne tvagādibhyo'dhikamapi
sthānaṃ sambhavatīti pakṣāntaramāha- dhamanītyādi| dhamanyādibhistribhiḥ saha
vivaraśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate; vivaraṃ chidraṃ, peśī māṃsakhaṇḍaḥ,
vāśabdena pakṣāntaraṃ sūcayati| śarīrapradeśeṣviti dhamanyādaya eva
śarīrapradeśāsteṣvityarthaḥ| avatiṣṭhante śalyānīti sambadhyate||9||
tatra śalyalakṣaṇamucyamānamupadhāraya | taddvidhaṃ sāmānyaṃ vaiśeṣikaṃ ca |
śyāvaṃ piḍakācitaṃ śophavedanāvantaṃ muhurmuhuḥ śoṇitāsrāviṇaṃ
budbudavadunnataṃ mṛdumāṃsaṃ ca vraṇaṃ jānīyāt saśalyo'yamiti;
sāmānyametallakṣaṇamuktam | vaiśeṣikaṃ tu- tvaggate vivarṇaḥ śopho
bhavatyāyataḥ kaṭhinaśca; māṃsagate śophābhi(ti)vṛddhiḥ śalyamārgānupasaṃrohaḥ
pīḍanāsahiṣṇutā coṣapākau ca; peśyantarasthe'pyetadeva coṣaśophavarjaṃ;
sirāgate sirādhmānaṃ sirāśūlaṃ sirāśophaśca; snāyugate snāyujālotkṣepaṇaṃ
saṃrambhaścogrā ruk ca; srotogate srotasāṃ svakarmaguṇahāniḥ; dhamanīsthe
saphenaṃ raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchatyaṅgamardaḥ pipāsā hṛllāsaśca;
asthigate vividhavedanāprādurbhāvaḥ śophaśca;
asthivivaragate'sthipūrṇatā'sthitodaḥ saṃharṣo balavāṃśca;
sandhigate'sthivacceṣṭoparamaśca; koṣṭhagata āṭopānāhau
mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ ca vraṇamukhāt; marmagate marmaviddhavacceṣṭate |
sūkṣmagatiṣu śalyeṣvetānyeva lakṣaṇānyaspaṣṭāni bhavanti
||10||
tvagādiśalyānāṃ lakṣaṇāni nirdiśannāha- tatretyādi| tatra teṣu
tvagādiṣvityarthaḥ| lakṣaṇaṃ cihnam| upadhāraya śṛṇu| tatra prathamaṃ
sāmānyalakṣaṇamāha- śyāvamityādi| piḍakācitamiti piḍakāvyāptam||
sāmānyamabhidhāya vaiśeṣikaṃ lakṣaṇamāha- vaiśeṣikamityādi| coṣaḥ cūṣyata iva
vedanāviśeṣaḥ, pipāsetyanye| coṣaśophavarjaṃ pākābhāvāt| snāyugata ityādi|
snāyujālotkṣepaṇaṃ snāyusamūhasyordhvaṃ nayanaṃ, saṃrambhaḥ śvayathuḥ|
srotasāṃ svakarmaguṇahāniriti rasādivahānāṃ srotasāṃ rasādivahanādikarma,
guṇāḥ punareṣāṃ vātādivahānāmaruṇapītasitaraktādayo varṇāḥ, teṣāṃ
hānirityarthaḥ| dhamanīstha ityādi| aṅgamardaḥ sphuṭanikā, hṛllāsaḥ
asakṛtṣṭhīvanam| saṃharṣa iti mārutopadravo romāñcaprāyo vedanāviśeṣaḥ
‘saṃharṣaḥ saṅghaṭanam’ ityanye| ceṣṭoparama
12
iti ākuñcanaprasāraṇādihāniḥ| koṣṭhagate ityādi| āṭopaḥ satodo vātasaṅkṣobhaḥ,
ānāho vātamūtrapurīṣādinirodhaḥ| marmaviddhavat ceṣṭate iti sirādimarmaviddhe
yāni liṅgāni bhavanti tānītyarthaḥ; ceṣṭate ceṣṭāṃ kurute| sthūlaśalyānāṃ
lakṣaṇamabhidhāya sūkṣmaśalyalakṣaṇamāha- sūkṣmagatiṣu śalyeṣviti| aspaṣṭāni
iti asphuṭānītyarthaḥ||10||
mahāntyalpāni vā śuddhadehānāmanulomasanniviṣṭāni rohanti viśeṣataḥ
kaṇṭhasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣaḥ | doṣaprakopavyāyāmābhighātājīrṇebhyaḥ
13
pracalitāni punarbādhante ||11||
idānīṃ śalyapranaṣṭasya hetuṃ darśayannāha- mahāntītyādi| śuddhadehānāmiti
vātādyadūṣitadehānāṃ pākābhāvādrohantītyarthaḥ| anulomasanniviṣṭānīti
romamānukūlyena praviṣṭānītyarthaḥ| viśeṣataḥ ityatiśayena, kaṇṭhādiṣu
praviṣṭāni śalyāni ‘rohanti' iti śeṣaḥ| kecit ‘mahānti’ ityatra sthāne
‘mṛdūnyalpāni’ iti pāṭhaṃ paṭhanti| yadi rūḍhānyapyadoṣakarāṇi tat kiṃ teṣāṃ
vijñānenāharaṇena cetyāha- doṣaprakopetyādi||11||
tatra, tvakpranaṣṭe snigdhasvinnāyāṃ mṛnmāṣayavagodhūmagomayamṛditāyāṃ tvaci
yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt,
styānaghṛtamṛccandanakalkairvā pradigdhāyāṃ śalyoṣmaṇā''śu visarati
ghṛtamupaśuṣyati cālepo yatra tatra śalyaṃ vijānīyāt; māṃsapranaṣṭe
snehasvedādibhiḥ kriyāviśeṣairaviruddhairāturamupapādayet, karśitasya tu
śithilībhūtamanavabaddhaṃ kṣubhyamāṇaṃ yatra saṃrambhaṃ vedanāṃ vā janayati
tatra śalyaṃ vijānīyāt; koṣṭhāsthisandhipeśīvivareṣvavasthitamevameva
parīkṣeta; sirādhamanīsrotaḥsnāyupranaṣṭe khaṇḍacakrasaṃyukte yāne
vyādhitamāropyāśu viṣame'dhvani yāyāt yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra
śalyaṃ vijānīyāt; asthipranaṣṭe snehasvedopapannānyasthīni bandhanapīḍanābhyāṃ
bhṛśamupācaret, yatra saṃrambho vedanā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt;
sandhipranaṣṭe snehasvedopapannān sandhīn prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanaiḥ
bhṛśamupācaret, yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt,
sandhipranaṣṭe snehasvedopapannān sandhīn
prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanairbhṛśamupācaret; yatra saṃrambho vedanā vā
bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt, marmapranaṣṭe tvananyabhāvānmarmaṇāmuktaṃ
parīkṣaṇaṃ bhavati ||12||
tvagādipraviṣṭānāṃ vijñānopāyaṃ darśayannāha- tatretyādi| saṃrambho
rāgaśothābhisambhavaḥ| āśu visaratīti śīghraṃ vilīyate| māṃsetyādi|
kriyāviśeṣaiḥ sahāturamupapādayet yojayedityarthaḥ| karśitasya
āturasyetyarthaḥ| śithilībhūtamanavabaddhaṃ kṣubhyamāṇaṃ ‘śalyaṃ’ iti śeṣaḥ,
kṣubhyamāṇamiti caladityarthaḥ| evameveti pūrvoktanyāyenetyarthaḥ|
khaṇḍacakrasaṃyukte yāna iti khaṇḍitacakrasamanvite ratha ityarthaḥ| āropyeti
ārohyetyarthaḥ, viṣame'dhvani nimnonnatamārge ityarthaḥ| snehasvedopapannāni
snehasvedayuktānītyarthaḥ| marmapranaṣṭe ityādi marmāṇi tvagādiṣvaṣṭasu
vraṇavastuṣveva bhavanti, nānyatra bhavantityananyabhāvānmarmaṇāṃ
pranaṣṭaśalye tvagādyuktameva parīkṣaṇaṃ kartavyamityarthaḥ||12||
sāmānyalakṣamapi ca
hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvatadrumārohaṇadhanurvyāyāmadrutayānaniyuddhādhvagamanalaṅghanaplavanaprataraṇa-
vyāyāmairjṛmbhodgārakāsakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmairvātamūtrapurīṣaśukrotsargairvā
yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt
||13||
sāmānyavijñānopāyamapi darśayannāha- sāmānyalakṣaṇamityādi| aṣṭasvapi
tvagādivraṇavastuṣvavasthitaśalyasya lakṣaṇaṃ sāmānyalakṣaṇam|
hastiskandhādibhiḥ sahārohaṇaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| dhanurvyāyāmaḥ iti
dhanurākarṣaṇajanitaśramaḥ, drutayānamiti śīghragamanaṃ, niyuddhaṃ
bāhuyuddhaṃ, laṅghanamiti kuḍyādīnāmutplutyātikramaṇaṃ, plavanaṃ utpatanaṃ,
prataraṇaṃ nadyādau, vyāyāmaḥ śarīrāyāsajanakaṃ karma| jṛmbheti
pītaikamārutocchvāsasya vyāttamukhena parimokṣaṇaṃ, udgāreti udgatasya
vāyorudgiraṇamudgāraḥ, kāseti doṣaduṣṭodānānugataprāṇavāyornirgamanaṃ
bhinnakāṃsyadhvanikaṃ kāsaḥ, kṣavathuriti
ūrdhvasroto'vasthitaprāṇodānayorākulitayornāsāvivarato nirgamanaṃ kṣavathuḥ,
ṣṭhīvanaṃ kaphādesthūtkaraṇaṃ, hasanaṃ hāso vikṛtāṅgavacaḥkṛtyajātasya
hāsyarasasya sthāyībhāvo'ṅgakapolanāsauṣṭhaspandanalakṣaṇaḥ, prāṇāyāmeti
prāṇavāyorāyamanamavarodhanaṃ prāṇāyāmaḥ, utsargaśabdo vātādibhiḥ saha
pratyekaṃ sambadhyate, utsargaḥ pramocanam| kecid ‘yatra saṃrambho vedanā vā’
ityatra’ sthāne ‘utsargervā yatra todādayastatra śalyaṃ vijānīyāt’ iti pāṭhaṃ
paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ādiśabdāt pākarāgaśothādayaḥ| śyāvaṃ
piḍakācitamityādīni pūrvoktasāmānyalakṣaṇāni sannikṛṣṭāni; etāni
punarhastiskandhārohaṇādīni viprakṛṣṭāni; yata etaireva śyāvaṃ
piḍakācitamityādi lakṣayitavyam; ityanayoḥ sāmānyalakṣaṇapāṭhayorna
paunaruktyam||13||
bhavanti cātra- yasmiṃstodādayo deśe suptatā gurutā'pi ca | ghaṭṭate
14
bahuśo yatra śūyate rujyate'pi ca
||14|| āturaścāpi yaṃ deśamabhīkṣṇaṃ
parirakṣati | saṃvāhyamāno bahuśastatra śalyaṃ vinirdiśet
||15||
pranaṣṭaśalyavijñānopāyamuddiśyāparāṇyapi rājārṣiḥ punarliṅgāni
niścayārthamāha- yasminnityādi| yasmin deśe śarīrāvayave| todādayo ‘bhavanti’
ityadhyāhāraḥ| ādigrahaṇād rāgapākādayaḥ| suptatā sparśanānabhijñatvam|
ghaṭṭate bahuśo yatreti yasmin pradeśe bahuśo vāraṃvāraṃ puruṣaḥ svayameva
ghaṭṭate cālayati| tudyate'pi cetyatra pīḍāyā atiśayakhyāpanaṃ na punaruktiḥ|
āturaścāpi yaṃ deśamityādi| āturo yaṃ deśamabhīkṣṇamanavarataṃ rakṣati,
kiṃviśiṣṭaḥ? saṃvāhyamāno mṛdyamānaḥ, kathaṃ bahuśo vāraṃvāraṃ; etena yadā
yadā''turo mṛdyate tadā tadā taṃ deśaṃ rakṣatītyarthaḥ||14-15||
alpābādhamaśūnaṃ ca nīrujaṃ nirupadravam | prasannaṃ mṛduparyantaṃ
nirāghaṭṭamanunnatam ||16|| eṣaṇyā sarvato
dṛṣṭvā yathāmārgaṃ cikitsakaḥ | prasārākuñcanānnūnaṃ niḥśalyamiti nirdiśet
||17||
niḥśalyasya lakṣaṇaṃ darśayannāha- alpābādhamityādi| alpābādham alpaduḥkham|
nīrujaṃ nirgataśūlādivedanam| mṛduparyantaṃ mṛdvantam, nirāghaṭṭaṃ niścalam|
eṣaṇetyādi| cikitsako vaidhaḥ, niḥśalyamiti nirdiśet kathayet; kiṃ kṛtvā?
dṛṣṭvā, kayā eṣaṇyā lohādiśalākayā, sarvataḥ sarvatra, kathaṃ? yathāmārgaṃ
mārgānatikrameṇa; kathaṃ kathayet nūnaṃ niścitaṃ, kasmāt?
prasāraṇādākuñcanācca alpāpi yadi bādhā na bhavatītyarthaḥ| ‘alpabādhaṃ’
ityatra ‘alpatāpaṃ ityanye paṭhanti,| kecita ‘anunnatam’ iti na paṭhanti,
aśūnamityanenaiva gatārthatvāt||16-17||
asthyātmakaṃ bhajyate tu śalyamantaśca śīryate | prāyo nirbhujyate
śārṅgamāyasaṃ ceti niścayaḥ ||18||
āharaṇopayoginīṃ hetubhedenāntaḥ sthaśalyāvasthāṃ darśayannāha-
asthyātmakamityādi| asthyātmakam asthijaṃ; bhajyata iti svayaṃ dvidhā tridhā
vā bhavatītyarthaḥ| etenaivāsyāharaṇe'vayavāntaraṃ vicāryāharaṇaṃ
15
kartavyamityabhiprāyaḥ| śīryate
16
iti śaṭatītyarthaḥ| nanu, ‘keśāsthiveṇudārupalāni tu na viśīryante’ ityagre
vakṣyati, atra tu ‘antaśca śīryate’ iti kathayati, tatkathaṃ na virodhaḥ?
ucyate antaśca śīryata iti cakāro viṣayabhedapratipādanārthaṃ; tena
keṣāñcidevāsthanāṃ śīrṇatvaṃ na sarveṣāmiti nāsti virodhaḥ| nirbhujyate iti
kuṭilībhavati| śārṅgamiti śṛṅgamayam| āyasaṃ ceti lohamayamapi nirbhujyata
ityarthaḥ||18||
vārkṣavaiṇavatārṇāni nirhriyante tu no yadi | pacanti raktaṃ māṃsaṃ ca
kṣiprametāni dehinām ||19||
vārkṣādīnāṃ viśalyaghne marmaṇi pākāt svayaṃ patitānāmavaśyamanirharaṇīyatvaṃ
17
darśayannāha- vārkṣetyādi|- vārkṣyaṃ vṛkṣamayaṃ, vaiṇavaṃ veṇumayaṃ, tārṇaṃ
tṛṇamayam| nirhriyante tu no yadīti anirharaṇaṃ ca viśalyaprāṇaharapradeśe
boddhavyam| pacanti raktaṃ māṃsaṃ cetyādinā vārkṣādīni śalyāni pākāt svayaṃ
patantītyuktaṃ bhavati||19||
kānakaṃ rājataṃ tāmraṃ raitikaṃ trapu sīsakam | cirasthānādvilīyante
pittatejaḥpratāpanāt
18||20||
viśalyaprāṇaharādiṣu pradeśeṣu kānakādīnāmanāharaṇe'doṣaṃ darśayannāha-
kānakamityādi| raitikamiti rītiḥ pittalabhedaḥ, tanmayaṃ raitikam| kecidatra
raitikamiti padaṃ vihāya kṛṣṇāyastrapusīsakam’ iti paṭhanti||20||
svabhāvaśītā mṛdavo ye cānye'pīdṛśā matāḥ | dravībhūtāḥ śarīre'sminnekatvaṃ
yānti dhātubhiḥ ||21||
anyeṣāmapi kāṃsyaprabhṛtīnāṃ kānakādidharmaṃ darśayannāha- svabhāvetyādi||21||
viṣāṇadantakeśāsthiveṇudārupalāni tu | śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni
19
ca ||22||
apareṣāṃ cirakālasaṃsthitāvapi na śarīradhātubhirekatvamiti darśayannāha-
viṣāṇetyādi|- viṣāṇaṃ śṛṅgaṃ, dāru kāṣṭhaṃ, upalaḥ pāṣāṇaḥ, na viśīryanta iti
na śaṭantītyarthaḥ| mṛnmayāni mṛttikāmayāni||22||
dvividhaṃ pañcagatimattvagādivraṇavastuṣu
20| yo vetti viṣṭitaṃ śalyaṃ sa rājñaḥ kartumarhati
||23||
adhyāyapiṇḍārthajñānena vaidyastuti darśayannāha- dvividhamityādi|- dvividhaṃ
dviprakāraṃ karṇī ślakṣṇaśceti; anye śarīrāgantubhedena dvaividhyaṃ manyante|
pañcagatimaditi ūrdhvādho'rvācīnatiryagṛjugatikam| tvagādivraṇavastuṣviti
tvagādivraṇavastuṣvaṣṭāsu viṣṭitaṃ vividhaprakāraṃ sthitam| rājagrahaṇaṃ
pradhānasaṅgrahārtham| kartumiti pratīkāraṃ kartumityarthaḥ, arhati yogyo
bhavati| ‘yo vettyadhiṣṭhitaṃ śalyaṃ’ iti kecit paṭhanti||23||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne pranaṣṭaśalyavijñānīyo nāma
ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ ||26||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
sūtrasthāne ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ||26||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāye'ntaḥśalyam’ ityuktam, atasteṣāmantaḥ sthitaśalyānāṃ jñānārthaṃ pranaṣṭaśalyavijñānīyo'bhidhīyate| pranaṣṭamāpātato'nupalabhyamānam’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘tatra śalyanirūpaṇameva darśayitumudyato niruktyā śalyarūpamāha- śala hiṃsāyāmityādi| atra śaladhātoścaurādikaṇijantāt ‘erac’ (pā. a. 3/3/56) ityacā ‘śala’ iti rūpaṃ, tena śalanaṃ hiṃsanaṃ śalaḥ| tathā ca śalasya hiṃsāyā nimittaṃ saṃyogo yasya tat śalyam| yatpratyayāt śalyamiti rūpasiddhiḥ| asya dvayī pravṛttiḥ| ekā niruktyā śalyaṃ sarvavyādhīnāha, yaduktaṃ- ‘yatkiñcidābādhakaraṃ tatsarvaṃ śalyasañjñitam’ iti| aparā tu rūḍhyā śarādau vartate| tatra niruktyarthameva parigṛhyāha- taddvividhamityādi|’ iti cakraḥ| ‘śalati ‘śala’ gatau (bhvā. 843) adhnyāditvāt (u. 4/ 112) yaḥ’ iti amaravyākhyāyāṃ bhānudīkṣitaḥ| ‘śala’ hiṃsāyāṃ dhātuḥ, tasya yatpratyayasya śalyamiti rūpaṃ bhavati’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘ityataḥ śalyaśāstramiti asmiñchāstre niruktyarthameva śalyasya gṛhītvā sarvābādhaviṣayatayā upadeśa iti bhāvaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘tatretyādinā śārīraśalyavivaraṇe dantanakharomādīnāmādau grahaṇaṃ dantādiṣu rūḍhyarthaśalyaśabdasyāpi yogāt| tathāhi- dantaścalitaḥ śārīraṃ śalyam, anyagātrapraviṣṭaṃ mukhyaṃ śalyaṃ ca bhavati| evamuktarūpo nakhaḥ| tathā akṣipratipakṣmaroma śārīraṃ śalyam, anyatra śarīrapradeśe vraṇāntargataṃ mukhyaṃ ca śalyamiti| annaṃ duṣṭaṃ śalyameva ābādhakaratvāt| dhātvādayo'pi duṣṭāḥ śalyam| āgantuśalyodāharaṇe śārīravyatirekeṇeti mānasaśokādiśalyasyāpi grahaṇārtham’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘lohamayeṣveva’ iti pā. ↩
- 6 ‘karṇavān’ iti pā. ↩
- 7 ‘mukhyaśalyaśabdaviṣayaṃ cikitsābhedārthaṃ pṛthakkurvannāha- adhikāro hītyādi’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘nirvāhitvāt śarīrapraveśanīyatvāt| ‘nirvāsitvāt’ iti pāṭhāntare kālāntarāvasthāyitvādityarthaḥ| dūraprayojanakaratvaṃ dūre sthitena dhātvavagāhakena śareṇa vedanāniṣpādanādityarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘phalākṛtaya iti śarasya apravṛddhaphalādisādṛśyamityarthaḥ| vyālamṛgapakṣimukhetyanena uddhṛtadaṃṣṭrākṛtitā śarasyocyate’ iti cakraḥ ↩
- 10 ‘śarīre sarvaśalyānāṃ gatayaḥ pañcadhā smṛtāḥ| ṛjvāgatamavāñcīnaṃ tirya gūrdhvamadhogatam’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘tāni yadā vegakṣayāt ...... śarīrapradeśeṣu, tatra śalyalakṣaṇamucyamānamupadhāraya’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ| pratighātāditi asthyādinā vegapratibandhāt| vegakṣayastu svata eva| peśīśabdena peśyormadhyam, ata eva vraṇavastugṛhītamāṃsādasya bhedaḥ| prabhṛtigrahaṇāt sirābhyantaragrahaṇam|’ iti cakraḥ ↩
- 12 ‘ceṣṭoparamaścalasandhiṣu jñeyaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 13 ‘kālāntarakope hetumāha- doṣetyādi| etadeva ca kālāntarakopitvamanviṣyāharaṇe iha vaktavye kāraṇaṃ jñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 14 ‘ghaṭṭite’ iti pā. ↩
- 15 ‘vidāryāharaṇaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘śīryate kaṇaśaḥ sphuṭyate’ iti hārāṇacandraḥ| ‘bhidyata iti vidīrṇaṃ bhavati, śīryate iti naikāvayavaṃ bhavati| yattu viṣāṇetyādi asthyātmakaṃ na viśīryate iti vaktavyaṃ, tatra kṣayaṃ na yātītyarthabhedānna virodhaḥ| nirbhujyata iti kubjaṃ bhavati iti’ cakraḥ ↩
- 17 ‘patanārthaṃ’ iti pā. ↩
- 18 ‘pittatejaḥ jaṭharāgnirūpapittatejaḥsahakṛto dohoṣmā’ iti cakraḥ ↩
- 19 ‘anena ca naṣṭaśalyāvasthākathanena asthyātmakamavayavāntaramanviṣyāhartavyaṃ, śārṅgādi haṭhātkṛtvā hartavyaṃ, vārkṣādi śīghramāhartavyaṃ, kānakādīnāṃ pramādabhayādanāharaṇe'pi na doṣa iti prayojanamuktam’ iti cakraḥ ↩
- 20 ‘pañcagatikaṃ’ iti pā. ↩